Tượng cá kim long là tượng tạc hình con cá rồng châu Á (arowana) với thân dài dẹt, vảy lớn xếp ô, miệng hướng lên và hai râu ngắn ở cằm; theo quan niệm phổ biến trong cộng đồng người Hoa và nhiều nước Đông Nam Á, nó gợi sự sung túc và uy thế. Khác với cá chép hoá rồng là hình tưởng tượng, cá kim long là loài cá có thật, nên tượng của nó tả thực hơn, dễ nhận ra hơn.
Bài này không bàn chuyện nuôi cá cảnh sống. Trọng tâm là tượng: vì sao cá kim long thành vật phẩm, các màu thường gặp (vàng, đỏ, bạc, xanh) mang tên gì, cách nhận một tượng làm kỹ, chọn chất liệu, cỡ và chỗ bày.
Cá kim long thành vật phẩm từ đâu
Cá rồng châu Á sống ở sông, hồ vùng Đông Nam Á hải đảo và bán đảo. Nhờ thân dài, vảy to óng ánh như áo giáp và hai râu ở cằm, người Hoa ở Đông Nam Á liên tưởng nó với rồng, gọi là "long ngư" hay "kim long ngư". Từ khoảng cuối thế kỷ trước, phong trào nuôi cá rồng làm cá cảnh lan rộng, và cùng với đó là tượng, tranh cá rồng xuất hiện trong cửa hàng, văn phòng.
Tên "kim long" nghĩa là rồng vàng, gắn với dòng cá có vảy ánh vàng được giới chơi cá chuộng nhất. Về sau, cái tên này được dùng chung cho mọi tượng cá rồng, bất kể màu, nên bạn sẽ gặp cả "tượng kim long màu đỏ" trong mô tả sản phẩm.
Ở Việt Nam, tượng cá kim long đến muộn hơn tượng cá chép, chủ yếu qua thị trường vật phẩm và đồ trang trí văn phòng. Vì thế nó ít gắn với tích truyện dân gian Việt, mà gắn với hình ảnh kinh doanh hiện đại. Bạn có thể xem cá kim long như một biểu tượng "nhập khẩu" tương đối mới, khác với cá chép vốn có gốc sâu trong văn hoá làng.
Cũng cần biết, cá rồng châu Á là loài được bảo vệ theo công ước quốc tế về buôn bán động thực vật hoang dã, cá nuôi làm cảnh phải có nguồn gốc từ trại được cấp phép. Đó là chuyện của cá sống. Tượng cá kim long thì không vướng gì, và cũng là cách để người yêu hình con cá này có nó trong nhà mà không phải lo chuyện nuôi.
Các màu cá kim long trên tượng và tên gọi thường dùng
Tên màu của tượng mượn từ cách gọi các dòng cá cảnh. Bảng sau giúp bạn đọc mô tả sản phẩm:
| Tên gọi | Màu trên tượng | Chất liệu hay dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Kim long, kim long quá bối | Vàng kim, vảy viền sáng | Đồng mạ vàng, bột đá mạ vàng, đồng thau đánh bóng | Mẫu phổ biến nhất, hay đặt quầy và bàn giám đốc |
| Hồng long | Đỏ, đỏ cam, vây đỏ đậm | Bột đá sơn màu, sứ men đỏ, resin | Màu nổi, hợp nội thất có điểm nhấn đỏ |
| Ngân long, bạch kim | Bạc, trắng ánh kim | Đồng mạ bạc, hợp kim, pha lê | Hợp không gian hiện đại, tông lạnh |
| Thanh long | Xanh lục ánh bạc | Đá xanh, ngọc, sơn màu | Ít gặp hơn, hợp người thích màu trầm |
Tên gọi trên tượng chỉ là quy ước màu, không nói lên chất liệu. Một tượng "kim long" có thể là đồng thật, đồng mạ hay bột đá sơn nhũ; bạn cần đọc phần chất liệu và trọng lượng để biết mình đang mua gì.
Nhận một tượng cá kim long làm kỹ
Vảy to, xếp thành hàng ngang đều. Cá rồng có vảy rất lớn, mỗi hàng khoảng năm vảy theo chiều cao thân. Tượng làm kỹ thể hiện vảy lớn có viền nổi, xếp hàng đều từ mang tới đuôi; tượng làm vội có vảy nhỏ như cá chép, mất đặc trưng.
Miệng hếch lên, hai râu ở cằm. Miệng cá rồng xẻ chéo lên trên, hàm dưới nhô ra, có hai râu ngắn ở chóp cằm, khác cá chép có hai cặp râu ở mép. Đây là điểm phân biệt nhanh nhất.
Vây lưng và vây hậu môn lùi về sau. Ở cá rồng, vây lưng và vây hậu môn nằm sát đuôi, tạo thành hình như chiếc quạt ba cánh ở phía sau. Tượng đặt vây lưng ở giữa thân là sai hình.
Thân dài dẹt, không gù lưng. Lưng cá rồng gần như thẳng, thân dẹt hai bên. Thân tròn, gù như cá chép là dấu hiệu làm khuôn sơ sài.
Đế chắc, cân với thân dài. Tượng cá kim long thường đặt nằm ngang hoặc vọt lên từ sóng; thân dài nên đế phải đủ rộng và nặng để tượng không bập bênh.
Chọn chất liệu và cỡ
Đồng đúc mạ hoặc đánh bóng là chất liệu được ưa nhất cho cá kim long vì thể hiện được ánh vảy kim loại. Đồng thật nặng tay, gõ nhẹ có tiếng đanh; bột đá mạ vàng nhẹ hơn hẳn, gõ nghe đục. Cả hai đều có chỗ dùng: đồng cho tượng để lâu năm, bột đá cho cỡ lớn cần nhẹ để đặt trên kệ mỏng.
Ngọc và đá tự nhiên ít được dùng cho cá kim long vì khó thể hiện vảy lớn ánh kim; khi có, thường là tượng nhỏ để bàn bằng hoàng long, ngọc bích. Sứ men và pha lê thì hợp không gian hiện đại, nhưng cần đặt chỗ ít va chạm.
Về cỡ, tượng dài hai mươi đến ba mươi phân hợp bàn làm việc và quầy lễ tân nhỏ; ba mươi đến năm mươi phân hợp kệ phòng khách, tủ trưng bày; cỡ lớn hơn thường dùng ở sảnh văn phòng, nhà hàng. Vì cá kim long thân dài nằm ngang, bạn cần đo chiều dài khoảng trống chứ không chỉ chiều cao như khi chọn tượng cá chép vọt sóng.
Đặt tượng cá kim long ở đâu
Theo cách bày phổ biến ở cửa hàng và văn phòng, tượng cá kim long đặt trên quầy lễ tân, quầy thu ngân hoặc góc bàn làm việc của người phụ trách, đầu cá hướng vào phía trong hoặc hướng về người ngồi. Đây là quy ước được nhiều người theo; về mặt thực tế, đặt tượng ở góc quầy, xa mép ngoài, cũng giúp tránh khách quệt túi làm rơi.
Trong nhà ở, cá kim long hợp kệ phòng khách hay tủ trưng bày hơn là phòng ngủ, vì dáng vươn và màu kim loại sáng khá nổi. Nếu bạn đã có bể cá cảnh, đặt tượng cạnh bể dễ làm rối mắt; một tượng ở góc khác của phòng sẽ cân hơn. Tượng đồng, bột đá đều không nên đặt sát bể vì hơi ẩm và nước bắn làm xỉn hoặc bong lớp phủ.
Tránh đặt tượng mạ vàng, mạ bạc nơi có nắng chiếu trực tiếp hằng ngày; lớp mạ sẽ đổi màu và nóng lên. Với tượng pha lê, nắng chiếu qua khối trong suốt có thể hội tụ thành điểm nóng trên mặt gỗ hay rèm, nên đặt ở chỗ có rèm che hoặc ánh sáng gián tiếp.
Lau chùi theo chất liệu
Tượng cá kim long thường bóng, nên vết tay và bụi rất lộ. Cách lau tuỳ lớp bề mặt:
- Đồng đánh bóng: vải sợi nhỏ khô, lau theo chiều vảy; vết ố nhẹ có thể dùng kem đánh đồng chuyên dụng, lau sạch kem rồi mới đặt lại.
- Đồng mạ vàng, mạ bạc: chỉ dùng vải mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng kem đánh đồng vì làm mòn lớp mạ.
- Bột đá sơn nhũ: chổi lông mềm phủi bụi, khăn ẩm vắt kỹ cho vết bẩn, không ngâm nước.
- Pha lê, sứ: khăn ẩm rồi lau khô ngay để không đọng vệt nước; tránh nước tẩy có hạt mài.
- Chung cho mọi loại: nâng tượng bằng thân và đế, không cầm vây đuôi; lau khi tượng đã đặt trên khăn dày phòng trượt tay.
Lau định kỳ mỗi tuần một lần bằng chổi lông là đủ cho hầu hết tượng đặt trong nhà; lau ướt chỉ khi thật sự có vết bẩn.
Mua tượng cá kim long online: những điều cần hỏi
Tượng cá kim long thường được chụp dưới đèn mạnh để vảy lấp lánh, nên ảnh mẫu dễ đẹp hơn hàng thật. Trước khi đặt, bạn hỏi người bán mấy điều sau:
- Chiều dài từ mõm tới chóp đuôi và chiều cao cả đế. Cá kim long thân dài, sai vài phân là không vừa quầy.
- Trọng lượng thật. Con số này giúp phân biệt đồng đặc, đồng rỗng và bột đá.
- Lớp bề mặt. Đồng đánh bóng, mạ vàng, mạ bạc hay sơn nhũ; mỗi loại cách lau khác nhau.
- Ảnh chụp dưới ánh sáng thường. Đề nghị một ảnh chụp cạnh cửa sổ hoặc dưới đèn trần để thấy màu thật.
- Ảnh đáy tượng. Đáy cho biết vật liệu bên trong và có lót nỉ chống xước không.
- Cách đóng gói vây và đuôi. Vây đuôi hình quạt của cá kim long là chỗ dễ gãy nhất.
- Chính sách đổi khi vỡ. Hỏi rõ cần quay video lúc mở hộp hay không.
Khi nhận hàng, mở hộp ở nơi có ánh sáng tốt, kiểm tra vây, đuôi, râu cằm và lớp mạ trước khi bỏ vỏ hộp. Vết xước nhỏ trên lớp mạ thường khó sửa tại nhà, nên báo người bán ngay nếu thấy.
Cá kim long, cá chép hay long ngư: chọn con nào
Nếu bạn muốn một biểu tượng gần với văn hoá Việt, gắn với chuyện học hành, bền chí, tượng cá chép vọt sóng là lựa chọn quen thuộc. Nếu bạn muốn nhấn vào sự chuyển mình sau một chặng nỗ lực, long ngư đầu rồng thân cá kể câu chuyện đó rõ hơn. Nếu bạn thích vẻ hiện đại, ánh kim, dáng thuôn dài hợp quầy lễ tân và văn phòng, cá kim long là lựa chọn hợp.
Ba con này cũng khác nhau về độ phổ biến trong mắt người nhìn. Người lớn tuổi ở nông thôn nhìn tượng cá chép là hiểu ngay; tượng cá kim long thì nhiều người cần được giải thích. Khi chọn làm quà, đây là điểm đáng cân nhắc: món quà dễ hiểu thường được trân trọng hơn món quà phải kèm lời giải thích dài.
Không có lựa chọn nào đúng hơn. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước của cả ba loại rồi chọn theo không gian và người sẽ nhìn thấy nó mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Cá kim long và cá chép hoá rồng có phải là một?
Không. Cá kim long là cá rồng châu Á, loài cá có thật, tượng tả thực với vảy lớn, miệng hếch và hai râu ở cằm. Cá chép hoá rồng là hình tưởng tượng đầu rồng thân cá chép. Hai mẫu đôi khi cùng được gọi "long ngư" nên dễ nhầm.
Tượng cá kim long nên chọn màu nào?
Màu vàng kim là phổ biến nhất và hợp nhiều không gian. Màu đỏ hợp nội thất có điểm nhấn đỏ hoặc gỗ ấm. Màu bạc hợp văn phòng tông lạnh, kính và kim loại. Bạn chọn theo nội thất hơn là theo lời đồn về màu nào may hơn.
Có nên đặt tượng cá kim long cạnh bể cá thật?
Không nên đặt sát bể. Hơi ẩm và nước bắn khi cho cá ăn, thay nước làm đồng xỉn, bột đá bong sơn. Ngoài ra, tượng cá cạnh cá thật dễ làm góc nhìn rối. Đặt tượng ở góc khác trong phòng sẽ hài hoà hơn.
Một tượng cá kim long hay một đôi?
Phổ biến nhất là một con đặt nằm ngang hoặc vọt sóng. Đôi cá kim long thường dùng cho quầy lễ tân rộng hoặc hai đầu kệ. Với bàn làm việc cá nhân, một con cỡ vừa là đủ và không chiếm chỗ.
Làm sao biết tượng là đồng thật hay bột đá mạ màu đồng?
Đồng thật nặng hơn hẳn so với kích thước, gõ nhẹ có tiếng ngân, đáy thường lộ màu kim loại. Bột đá nhẹ, gõ nghe đục, đáy là lớp màu xám hoặc trắng của bột đá và keo. Hỏi người bán trọng lượng cụ thể là cách kiểm tra nhanh khi mua online.
Tượng cá kim long có hợp làm quà khai trương không?
Khá hợp với cửa hàng, văn phòng, nhà hàng vì dáng vẻ hiện đại, sáng. Nên chọn cỡ vừa quầy của người nhận và chất liệu dễ lau. Nếu người nhận là người lớn tuổi quen biểu tượng truyền thống, tượng cá chép có thể dễ được đón nhận hơn.