Bột đá là đá xay mịn trộn với keo nhựa (thường là polyester hoặc epoxy) rồi đổ khuôn; resin là nhựa đúc nguyên chất; gốm sứ là đất sét nung có phủ men. Ba vật liệu này chiếm phần lớn tượng cá chép ở mức giá phổ thông, cho phép làm nhiều màu, nhiều cỡ, nhiều dáng mà đồng hay đá tự nhiên khó làm được với cùng chi phí.
Nói thẳng ra, bột đá và resin là vật liệu tổng hợp, không phải đá tự nhiên, và không có gì sai khi chọn chúng miễn là bạn biết mình đang mua gì. Bài này giải thích bản chất, ưu nhược của từng loại, cách nhìn lớp sơn, lớp men cho tốt, và cách lau, sửa khi tượng bong tróc, mẻ.
So sánh nhanh ba vật liệu
Bảng dưới đặt ba vật liệu cạnh nhau ở những điểm người mua hay quan tâm:
| Tiêu chí | Bột đá | Resin | Gốm sứ |
|---|---|---|---|
| Trọng lượng | Vừa, nặng hơn resin | Nhẹ nhất | Vừa, sứ dày thì khá nặng |
| Chi tiết | Rõ, nhờ khuôn silicon | Rất rõ, đúc được vây mỏng | Tuỳ tay nghề, men dày làm mờ chi tiết nhỏ |
| Bề mặt | Sơn màu, nhũ, mạ | Sơn màu, có thể trong suốt | Men bóng, men rạn, men vẽ |
| Chịu nắng | Kém, sơn phai, bong | Kém, có thể ngả vàng | Tốt, men bền màu |
| Chịu va đập | Dễ mẻ, gãy chi tiết | Dẻo hơn, ít vỡ vụn | Dễ mẻ, vỡ khi rơi |
| Sửa chữa | Dễ dặm keo, dặm sơn | Dễ dặm | Khó, vết sửa lộ |
Nếu bạn ưu tiên màu sắc và cỡ lớn với chi phí vừa phải, bột đá là lựa chọn phổ biến. Nếu cần nhẹ để treo, để kệ mỏng, resin hợp hơn. Nếu thích màu bền, dễ lau và chất liệu truyền thống, gốm sứ đáng cân nhắc.
Bột đá: vật liệu tổng hợp, ưu điểm và giới hạn
Bột đá thường là bột đá vôi hoặc đá hoa xay mịn, trộn với keo nhựa và chất đóng rắn rồi đổ vào khuôn silicon. Sau khi đông cứng, tượng được mài sửa, sơn lót, sơn màu, có thể phủ nhũ hoặc mạ màu vàng, đồng. Nhờ có bột đá, tượng nặng tay hơn resin nguyên chất, cầm có cảm giác "đá" hơn.
Ưu điểm lớn nhất là khả năng làm tượng cỡ lớn, nhiều màu, chi tiết rõ với chi phí vừa phải. Cá chép vọt sóng đỏ cam, cá chép hoá rồng mạ vàng, đàn cá chín con nhiều màu phần lớn là bột đá. Giới hạn là lớp sơn: nó sợ nắng gắt, sợ ẩm kéo dài và sợ va chạm. Một tượng bột đá đặt cạnh cửa sổ hướng tây có thể phai màu rõ sau một hai mùa hè.
Bột đá không phải đá tự nhiên, nên những mô tả như "đá nguyên khối", "đá cẩm thạch" cho tượng bột đá là gây hiểu nhầm. Nhìn đáy tượng là cách nhanh nhất: bột đá lộ ra màu trắng xám đồng nhất, có khi có lỗ đổ khuôn; đá tự nhiên có vân xuyên suốt.
Soi lớp sơn và lớp mạ trên tượng bột đá
Lớp lót kín. Ở tượng làm kỹ, không thấy màu trắng của bột đá lộ ra ở kẽ vảy, mép vây, chân đế. Kẽ lộ trắng là dấu hiệu sơn vội, sau này bong từ chính chỗ đó.
Màu chuyển mềm. Cá chép đỏ cam đẹp thường có màu chuyển từ đậm ở lưng sang nhạt ở bụng, vây có viền sậm. Tượng một màu phẳng lì trông giống đồ chơi hơn.
Lớp mạ không rỗ. Tượng mạ vàng nhìn nghiêng dưới đèn phải đều, không có chấm rỗ, bọt nhỏ hay vết chảy. Rỗ trên lớp mạ thường là bột đá chưa được mài và lót kỹ.
Lớp phủ bóng hoặc mờ đều. Lớp phủ bảo vệ cuối cùng giúp sơn bền hơn; nó nên đều trên toàn tượng, không đọng giọt ở dưới bụng cá.
Đáy được hoàn thiện. Đáy có lót nỉ hoặc ít nhất được mài phẳng, sơn kín. Đáy thô ráp làm xước mặt kệ.
Resin: nhẹ, sắc nét, hợp tượng nhỏ và treo tường
Resin là nhựa đúc, không trộn bột đá hoặc trộn rất ít. Vì nhẹ và đúc được chi tiết mỏng, resin hợp tượng cá chép nhỏ để bàn, tượng gắn tường, mô hình cá trong tiểu cảnh và những mẫu có vây, râu mảnh. Resin trong suốt còn được dùng để làm tượng cá "bơi trong nước", với lớp nhựa trong bao quanh một con cá sơn màu.
Điểm yếu của resin là dễ ngả vàng dưới tia cực tím và có thể mềm, cong nhẹ nếu để nơi quá nóng như táp lô ô tô, bậu cửa sổ nắng. Vì thế không nên dùng tượng resin làm vật trang trí trên xe hơi đỗ ngoài trời. Khi chọn, bạn có thể hỏi người bán nhựa có phụ gia chống tia cực tím hay không.
Phân biệt resin với bột đá khá dễ: cùng kích thước, resin nhẹ hơn rõ rệt, gõ nghe như gõ vào nhựa cứng, chỗ xước lộ ra màu nhựa trong hoặc màu đồng nhất của nhựa pha màu, không có hạt li ti như bột đá. Nhiều mô tả sản phẩm gọi chung cả hai là "composite"; nếu cần biết chính xác, bạn hỏi trọng lượng và xin ảnh một chỗ xước nhỏ dưới đáy.
Tượng resin nhẹ nên cũng dễ đổ; với mẫu cá vọt sóng thân cao, nên chọn đế rộng hoặc dán một miếng gel chống trượt dưới đáy.
Gốm sứ: men lam, men rạn, men ngọc và sứ trắng
Gốm là đất sét nung ở nhiệt độ thấp hơn, xương có độ xốp; sứ nung ở nhiệt độ cao hơn, xương trắng, chắc, gõ kêu trong. Tượng cá chép gốm sứ được làm ở nhiều nơi, từ các làng gốm như Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (nay thuộc Hải Phòng), Biên Hoà (Đồng Nai) tới các xưởng sứ công nghiệp.
Men lam là hoạ tiết vẽ màu lam dưới lớp men trong, thường thấy trên cá chép đặt trong đĩa, bình. Men rạn có những đường rạn nhỏ như mạng nhện trên mặt men, tạo vẻ cổ. Men ngọc có màu xanh nhạt như ngọc, dịu và sang. Sứ trắng trơn, không vẽ, hợp nội thất tối giản. Ngoài ra còn tượng sứ vẽ màu trên men với màu đỏ, vàng rực rỡ.
Ưu điểm lớn của gốm sứ là men bền màu, không phai nắng, dễ lau ướt. Nhược điểm là dễ mẻ, vỡ khi rơi, và vết sửa trên men gần như luôn lộ. Khi chọn, bạn xem men có đều không, có chỗ co men lộ xương không, đáy có được mài phẳng không.
Lau và sửa theo từng vật liệu
Mỗi vật liệu có cách lau, sửa riêng. Quy trình dưới đây giúp tránh những lỗi hay gặp nhất:
- Bột đá: phủi bụi bằng chổi lông, lau vết bẩn bằng khăn ẩm vắt kỹ; không dùng cồn, xăng thơm, nước tẩy vì làm tan sơn và lớp phủ.
- Bột đá bong sơn nhỏ: làm sạch chỗ bong, dặm sơn acrylic cùng màu bằng cọ nhỏ, phủ một lớp phủ bóng mỏng lên chỗ vừa dặm.
- Bột đá gãy vây, gãy đuôi: dán bằng keo hai thành phần dành cho đá, giữ cố định cho tới khi keo cứng, trám khe rồi dặm màu.
- Resin: lau khăn ẩm, tránh dung môi; resin ngả vàng thì khó phục hồi, chỉ có thể sơn phủ lại.
- Gốm sứ: lau khăn ẩm hoặc rửa nhẹ nếu là men dưới, lau khô ngay; tượng vẽ màu trên men chỉ lau khô.
- Gốm sứ mẻ: mài cạnh cho tròn bằng giấy nhám mịn để khỏi đứt tay; sửa thẩm mỹ cần thợ phục chế gốm.
Với cả ba vật liệu, hai thói quen giúp tránh phần lớn hỏng hóc: nâng tượng bằng thân và đế, không cầm vây đuôi; và đặt tượng xa cửa sổ nắng gắt, xa bếp, xa nhà tắm.
Chọn vật liệu theo chỗ đặt
Ở phòng khách có nắng chiều, gốm sứ là lựa chọn an toàn hơn bột đá vì men không phai. Nếu bạn vẫn thích tượng bột đá màu đỏ, hãy đặt ở góc không có nắng trực tiếp hoặc kéo rèm vào buổi chiều. Ở bàn làm việc trong phòng máy lạnh, cả ba vật liệu đều ổn, bột đá và resin có lợi thế nhẹ, dễ dời chỗ khi dọn bàn.
Ở ban công, hiên nhà, sân vườn, cả bột đá thường lẫn resin đều xuống cấp nhanh. Nếu cần tượng ngoài trời, nên chọn đá tự nhiên, đồng, hoặc composite chuyên dụng ngoài trời có ghi rõ chịu nắng mưa. Gốm sứ chịu nắng tốt nhưng có thể nứt nếu đọng nước trong lòng tượng rồi gặp nắng nóng đột ngột.
Với quà tặng gửi đi xa, resin ít vỡ nhất khi vận chuyển, gốm sứ dễ vỡ nhất. Dù chọn vật liệu nào, hãy hỏi kỹ cách đóng gói, nhất là phần vây, đuôi và râu. Tượng sứ nên được bọc từng lớp giấy mềm rồi đặt trong hộp xốp định hình, không chỉ quấn màng bọc khí rồi thả vào thùng carton.
Ví dụ giả định: một tượng bột đá đặt sai chỗ
Ví dụ giả định: chị Thu mở một tiệm bánh nhỏ ở Cần Thơ, được bạn tặng một tượng cá chép vọt sóng bằng bột đá sơn đỏ cam, cao khoảng ba mươi phân. Chị đặt tượng trên bậu cửa sổ kính hướng tây, ngay sau quầy, vì muốn khách đi ngang nhìn thấy từ ngoài đường.
Sau khoảng một mùa nắng, phần lưng cá quay ra cửa kính đã nhạt từ đỏ cam sang hồng phấn, trong khi phần bụng quay vào trong vẫn giữ màu. Lớp phủ bóng ở vây bắt đầu nứt chân chim. Chị mang tượng đến một xưởng sơn tượng, được dặm màu, phủ lại lớp bảo vệ có chống tia cực tím, rồi chuyển tượng vào kệ trong quầy, nơi chỉ có đèn chiếu sáng.
Nếu ngay từ đầu muốn có một con cá ở cửa kính, chị có thể chọn tượng gốm sứ men màu, vốn không phai dưới nắng. Bài học ở đây không phải bột đá kém, mà là mỗi vật liệu có một chỗ hợp với nó. Chọn đúng vật liệu cho đúng chỗ thường rẻ hơn nhiều so với sửa chữa sau này.
Khi xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, bạn có thể dựa vào phần chất liệu để biết tượng hợp đặt trong phòng kín, gần cửa kính hay ngoài hiên.
Câu hỏi thường gặp
Tượng bột đá có phải là đá thật không?
Không hoàn toàn. Bột đá có thành phần đá xay thật nhưng được kết dính bằng keo nhựa và đổ khuôn, nên là vật liệu tổng hợp. Nó không có vân đá xuyên suốt như đá tự nhiên. Đây là vật liệu hợp lý cho tượng nhiều màu, cỡ lớn, miễn là được ghi đúng tên.
Tượng cá chép bột đá mạ vàng bị bong có dặm lại được không?
Được, nếu chỗ bong nhỏ. Bạn làm sạch, dặm sơn nhũ vàng cùng tông bằng cọ nhỏ rồi phủ lớp bảo vệ mỏng. Màu dặm khó khớp hoàn toàn với lớp mạ gốc, nên chỗ bong lớn ở mặt chính nên nhờ xưởng sơn tượng xử lý.
Gốm và sứ khác nhau thế nào khi nhìn tượng?
Sứ có xương trắng, mịn, gõ nhẹ kêu trong và thường mỏng nhẹ hơn so với độ chắc. Gốm có xương màu đất hoặc ngà, xốp hơn, gõ nghe đục. Nhìn chỗ không phủ men dưới đáy là cách dễ thấy xương nhất.
Tượng resin có độc không?
Resin đã đóng rắn hoàn toàn thì ổn định khi dùng làm vật trang trí. Tuy vậy, không nên cho trẻ nhỏ ngậm, cắn, và không để tượng resin trong môi trường quá nóng. Nếu tượng mới có mùi hắc, nên đặt ở nơi thoáng vài ngày trước khi bày trong phòng kín.
Vì sao tượng bột đá để lâu bị nứt chân chim?
Thường do lớp sơn co giãn khác với thân tượng khi nhiệt độ, độ ẩm thay đổi nhiều, ví dụ đặt gần điều hoà, cửa sổ nắng. Vết nứt chân chim trên lớp sơn có thể phủ lớp bảo vệ để chậm lan, khó làm mất hẳn.
Nên chọn cá chép sứ men lam hay sứ trắng?
Men lam hợp nhà có đồ gỗ, phong cách cổ điển, mang vẻ truyền thống. Sứ trắng hợp căn hộ hiện đại, tối giản, dễ phối với mọi màu. Cả hai đều bền màu, bạn chọn theo phong cách nội thất.