Trâu kéo tiền và trâu nằm trên tiền là hai dòng mẫu ghép con trâu với hình ảnh của cải: xe chở đồng xu, bao tiền, thỏi vàng, đế đồng tiền cổ. Theo quan niệm dân gian, chúng mang lời chúc làm ăn bền bỉ và tích góp dần, nên hay được bày ở quầy thu ngân, bàn làm việc của người buôn bán, hoặc làm quà khai trương.
Đây là loại tượng có nhiều chi tiết nhỏ nhất trong các mẫu trâu, và cũng là loại dễ thấy chênh lệch tay nghề nhất. Bài này giải thích từng biến thể, ý nghĩa của các chi tiết theo cách hiểu phổ biến, cách nhìn chất lượng, chỗ bày, hướng đầu trâu và cách giữ sạch một bức tượng đầy khe kẽ.
Hai biểu tượng ghép làm một
Con trâu tự nó đã là biểu tượng của của cải trong làng quê: nhà nào có trâu là nhà có của. Đồng tiền cổ tròn lỗ vuông, thỏi vàng hình thuyền (nén), bao tiền thắt miệng lại là những biểu tượng tiền bạc quen thuộc khắp Đông Á, xuất hiện trên tranh Tết, trên đồ gốm, trên vật phẩm treo. Thợ làm tượng ghép hai thứ này lại để lời chúc được nói rõ hơn: không chỉ chăm chỉ, mà chăm chỉ để có của.
Kiểu ghép ấy không phải riêng con trâu. Tỳ hưu ngậm tiền, thiềm thừ ngậm đồng xu, ngựa chở bao vàng đều cùng một lối nghĩ. Điểm khác của con trâu là sắc thái: trâu không "hút" hay "ngậm" của như tỳ hưu, thiềm thừ trong lời kể dân gian, mà kéo, cõng, nằm giữ, tức là của cải đến từ sức làm. Nhiều người buôn bán nhỏ thích ý này vì nó gần với cách họ nghĩ về đồng tiền của mình.
Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy tượng trâu kéo tiền là một lời chúc bằng hình ảnh, giống câu chúc Tết viết trên thiệp. Nó đẹp khi được trao đúng dịp, đúng người, và không nên được hiểu như một công cụ làm ra tiền. Người bán nào hứa hẹn kiểu "bày là đắt hàng" thì bạn nên nghe với một nụ cười. Việc buôn bán thuận hay không vẫn nằm ở hàng hoá, giá cả, cách tiếp khách; bức tượng chỉ nhắc chủ quầy nhớ tới sự chăm chỉ mỗi lần nhìn thấy.
Các biến thể thường gặp
Tên gọi chưa thống nhất giữa các nơi bán. Bảng dưới gom theo hình dáng để bạn dễ nhận mặt.
| Biến thể | Hình dáng | Ý nghĩa thường được gán | Hợp chỗ nào |
|---|---|---|---|
| Trâu kéo xe tiền | Trâu đứng hoặc bước, thắng ách kéo một cỗ xe chất đầy đồng xu, nén vàng | Của cải được chở về nhờ sức làm | Quầy hàng, bàn dài, kệ phòng khách |
| Trâu nằm trên đống tiền | Trâu nằm trên một đế là đống đồng xu hoặc thỏi vàng xếp chồng | Của để dành được giữ yên ổn | Bàn làm việc, két, kệ thấp |
| Trâu cõng nén vàng, bao tiền | Trên lưng trâu có nén vàng, bao tiền buộc dây, đôi khi thêm hồ lô | Gánh vác được việc lớn, mang lộc về | Quà khai trương, bàn tiếp khách |
| Trâu đứng trên đồng tiền cổ | Đế là một đồng tiền tròn lỗ vuông cỡ lớn, trâu đứng giữa | Gắn con giáp Sửu với lời chúc tài lộc | Bàn làm việc, quà sinh nhật tuổi Sửu |
| Trâu ngậm đồng xu | Đồng xu nhỏ ngậm ở miệng, có khi tháo rời được | Mượn ý từ thiềm thừ ngậm tiền | Bàn làm việc nhỏ |
Mẫu trâu ngậm đồng xu là kiểu vay mượn khá mới, không có gốc rõ trong văn hoá Việt. Nếu bạn chuộng ý nghĩa "của từ sức làm", các mẫu kéo xe, cõng hay nằm giữ hợp tinh thần con trâu hơn.
Đọc các chi tiết trên tượng
Đồng tiền cổ. Thường khắc bốn chữ Hán quanh lỗ vuông, mô phỏng tiền thời phong kiến. Trên hàng mỹ nghệ, chữ có khi chỉ là nét trang trí không đọc được; điều này không ảnh hưởng ý nghĩa, nhưng chữ sắc nét là dấu hiệu khuôn tốt.
Nén vàng hình thuyền. Mô phỏng thỏi vàng, bạc thời xưa, hai đầu cong lên. Nén càng rõ gờ, rõ lòng thuyền thì khuôn càng kỹ.
Bao tiền. Túi thắt dây miệng, đôi khi in chữ Phúc hoặc Lộc. Dân gian coi bao thắt miệng là của được giữ lại.
Chiều cỗ xe. Ở mẫu kéo xe, xe phải nằm sau trâu, dây ách nối từ vai trâu. Mẫu làm ẩu có khi dây ách không chạm vai, nhìn rất giả.
Hồ lô, đồng xu rời. Một số mẫu kèm phụ kiện rời để đặt lên xe. Phụ kiện rời dễ thất lạc và dễ bị trẻ nhỏ cầm nuốt; nếu nhà có trẻ, nên chọn mẫu gắn liền.
Nét mặt trâu. Nhiều người chỉ nhìn đống tiền mà quên con trâu. Một con trâu có mắt, mũi, nếp da cổ rõ ràng mới là món đáng bày; đống tiền đẹp mà trâu dẹt mặt thì nhìn lâu sẽ chán.
Nhìn chất lượng một mẫu trâu kéo tiền
Vì chi tiết dày, mẫu này lộ tay nghề rất rõ. Bạn có thể dựa vào các điểm sau, cả khi xem ảnh lẫn khi cầm trực tiếp.
- Các đồng xu trên xe tách khối rõ ràng, không dính thành một mảng nhoè.
- Khe giữa trâu và xe, giữa các nén vàng sạch, không còn bavia kim loại hay keo thừa.
- Bánh xe tròn đều; nếu có trục quay được, trục không lỏng lẻo kêu lạch cạch.
- Lớp màu đồng đều ở cả chỗ khuất; mẫu ẩu thường chỉ đánh bóng mặt trước.
- Đế đặt phẳng, không cập kênh khi đặt lên mặt kính.
- Với mẫu bột đá phủ màu vàng, cạnh đồng xu không bị sứt, không lộ lõi trắng.
- Trọng lượng tương xứng chất liệu được báo: mẫu "đồng" mà nhẹ bẫng nên hỏi lại.
Một mẹo nhỏ khi xem ảnh: phóng to chỗ tiếp giáp giữa chân trâu và đế. Ở mẫu đúc liền khối, chỗ này chuyển tiếp mềm; ở mẫu ghép, thường có đường keo hoặc khe nhỏ. Ghép không xấu, nhưng cần đế chắc.
Cũng nên nhìn tỉ lệ giữa trâu và phần tiền. Ở mẫu đẹp, con trâu vẫn là nhân vật chính, đống tiền chỉ chiếm khoảng một phần ba khối tượng. Khi đống tiền to lấn át, chất đầy như núi, bức tượng dễ trở nên nặng nề và mất đi vẻ hiền hoà vốn là cái duyên của con trâu.
Hướng đầu trâu và chỗ bày theo các cách hiểu
Với mẫu kéo tiền, câu hỏi hay gặp nhất là trâu nên quay đầu vào trong hay ra cửa. Cách hiểu phổ biến cho rằng trâu kéo xe nên hướng vào trong nhà hoặc vào trong quầy, với hình ảnh là kéo của về; quay ra cửa thì như chở của đi. Một số người lại đặt nghiêng, đầu trâu hướng về phía chủ ngồi. Không có sách nào ghi thành quy định bắt buộc, đây là quan niệm dựa trên hình ảnh trực quan.
Ở quầy thu ngân, lý do thực tế cần tính trước: quầy là chỗ đông tay, nhiều giấy tờ, ly nước. Tượng nên đặt ở góc trong của quầy, lùi khỏi mép tối thiểu một gang tay, không chắn tầm nhìn của người đứng tính tiền. Mẫu cỡ nhỏ, đế rộng và nặng hợp chỗ này hơn mẫu cao dễ đổ.
Ở bàn làm việc, mẫu trâu nằm trên tiền gọn hơn mẫu kéo xe. Ở kệ phòng khách, mẫu kéo xe dài có thể đặt ngang để người ngồi nhìn thấy trọn cả trâu lẫn xe. Nhà có két sắt, có người thích đặt trâu nằm trên đống tiền lên nóc két; về an toàn, hãy chắc rằng tượng không rơi khi cánh két đóng mạnh.
Chọn trâu kéo tiền làm quà khai trương
Quà khai trương là dịp mẫu này được mua nhiều nhất. Trước khi chọn, bạn nên hình dung mặt bằng của người nhận: một tiệm tạp hoá nhỏ, quầy thuốc, tiệm tóc có quầy hẹp thì mẫu trâu nằm trên tiền dài chừng một gang tay là vừa; một nhà hàng hay showroom có quầy lễ tân rộng mới hợp mẫu kéo xe dài. Quà quá khổ khiến chủ cửa hàng khó xử vì không muốn cất đi mà cũng không có chỗ bày.
Chất liệu nên tính theo môi trường. Tiệm ăn, quán cà phê nhiều hơi nước và dầu mỡ thì tượng đồng hun hoặc đồng phủ sơn bóng dễ lau hơn tượng mạ vàng sáng. Cửa hàng thời trang, mỹ phẩm sạch sẽ, ánh đèn đẹp thì mẫu mạ vàng hoặc bột đá phủ màu vàng lên ảnh rất bắt mắt.
Kèm theo quà, nhiều người viết một tấm thiệp ngắn giải thích ý nghĩa: con trâu cho sự bền bỉ, xe tiền cho sự tích góp. Lời chúc nên giản dị, kiểu chúc buôn bán đều tay, khách quen ở lại, tránh những câu khẳng định chắc nịch về doanh thu. Người nhận sẽ nhớ sự tinh ý của bạn hơn là độ to của món quà.
Lau chùi một bức tượng nhiều khe
Bụi đọng trong khe đồng xu là điều khó tránh với mẫu này, nhất là ở cửa hàng mặt phố. Dụng cụ hợp nhất là một cây cọ lông mềm loại vẽ màu nước, cỡ vừa, kết hợp một quả bóp thổi bụi như loại dùng cho ống kính máy ảnh. Thổi trước để bụi khô bay ra, rồi mới quét nhẹ theo chiều khe.
Tượng đồng mộc có thể lau bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm, sau đó lau khô ngay để nước không đọng trong khe gây vết loang. Tượng mạ vàng và bột đá phủ màu chỉ nên lau khô, tránh hoá chất. Không dùng tăm kim loại cạy bụi trong khe: rất dễ cào trầy lớp màu ở chính chỗ dễ nhìn nhất.
Nếu mẫu có phụ kiện rời như đồng xu, hồ lô, nên tháo ra lau riêng và đếm lại trước khi gắn. Mỗi năm một lần, nhiều nhà nhân dịp dọn dẹp cuối năm lau kỹ tượng rồi bày lại, xem đó là một phần của việc sửa soạn đón Tết. Khi cần thay mẫu mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Trâu kéo tiền khác gì tỳ hưu, thiềm thừ?
Cả ba đều mang lời chúc tài lộc theo quan niệm dân gian. Khác ở hình ảnh: tỳ hưu và thiềm thừ được kể là "nuốt" hay "ngậm" của, còn trâu kéo, cõng, giữ của bằng sức làm. Người chuộng hình ảnh lao động, chăm chỉ thường chọn trâu.
Mẫu trâu kéo xe tiền có cần đặt đúng ngày giờ không?
Không có quy định chung. Có gia đình chọn ngày khai trương hoặc đầu năm để bày cho có dịp, có nhà bày ngay khi mua về. Đây là thói quen riêng, bạn làm theo nếp nhà mình và không cần nhờ ai xem ngày.
Đặt trâu kéo tiền ở quầy mà khách hay sờ vào thì có sao không?
Không có kiêng kỵ gì, nhưng dấu tay mồ hôi làm đồng xỉn và lớp mạ mòn nhanh. Nếu khách thích chạm, nên đặt lùi vào trong hoặc chọn tượng đồng mộc vì loại này càng chạm càng lên nước bóng tự nhiên ở chỗ tay sờ.
Có nên mua mẫu trâu kéo tiền làm quà tân gia?
Mẫu này mang ý chúc làm ăn nên hợp khai trương hơn tân gia. Quà tân gia, nhiều người chọn đôi trâu nằm hoặc mục đồng cưỡi trâu vì gợi sự êm ấm của gia đình. Tuy vậy nếu chủ nhà kinh doanh tại nhà thì trâu kéo tiền vẫn hợp.
Đồng xu trên tượng bị rơi mất một đồng thì có kiêng không?
Dân gian không có lời kiêng nào rõ ràng cho chuyện này. Bạn có thể nhờ thợ gắn đồng xu khác cùng chất liệu, hoặc để nguyên nếu không ảnh hưởng thẩm mỹ. Điều đáng lưu ý hơn là cất đồng xu rời xa tầm tay trẻ nhỏ.
Mẫu kéo tiền bằng bột đá có bền không?
Bột đá tạo được chi tiết sắc và nhẹ, nhưng cạnh đồng xu mảnh dễ sứt khi va. Nếu đặt ở quầy đông người, mẫu đồng bền hơn; nếu đặt trên kệ ít động tới, bột đá vẫn dùng tốt nhiều năm khi lau nhẹ tay.