Tranh hổ treo tường ở Việt Nam có ba nhóm chính: tranh dân gian như bức Ngũ hổ của dòng tranh Hàng Trống và các bản tranh con giáp in khắc gỗ; tranh mỹ nghệ như tranh thêu, sơn mài, khảm; và tranh hiện đại như sơn dầu, tranh in trên vải bạt. Mỗi nhóm có ngôn ngữ hình ảnh, chất liệu và cách treo khác nhau, nên một bức tranh hổ đẹp trong phòng làm việc chưa chắc đã hợp phòng khách gia đình.
Bài này giúp bạn đọc được những gì đang có trong tranh, phân biệt bức Ngũ hổ mang tính tín ngưỡng với tranh hổ trang trí, chọn chất liệu theo khí hậu và chỗ treo, và treo tranh ở độ cao, vị trí cho dễ nhìn. Phần giải nghĩa chỉ dừng ở mức văn hoá phổ thông.
Bức Ngũ hổ Hàng Trống: tranh thờ trước khi là tranh treo
Ngũ hổ là một trong những bức tranh nổi tiếng nhất của dòng tranh Hàng Trống, dòng tranh dân gian gắn với khu phố cùng tên ở Hà Nội, kết hợp in nét bằng ván khắc và tô màu bằng tay. Bức tranh vẽ năm con hổ ở năm màu: con màu vàng ở giữa, bốn con xanh, đỏ, trắng, đen ở bốn phía. Theo cách giải thích phổ biến, năm màu ứng với ngũ hành và năm phương, con vàng ở trung tâm ứng với hành Thổ.
Trong không gian tín ngưỡng, đặc biệt là đền phủ thờ Mẫu, tranh Ngũ hổ gắn với ban thờ quan Ngũ Hổ, thường đặt ở hạ ban. Nghĩa là bức tranh vốn có chức năng thờ, không phải chỉ để trang trí. Ngày nay, nhiều bản in lại của Ngũ hổ được bán như tranh nghệ thuật dân gian, và nhiều người treo vì yêu nét vẽ, màu sắc.
Nếu bạn treo Ngũ hổ trong nhà như một tác phẩm dân gian, hãy treo ở nơi trang trọng, không treo ở nhà vệ sinh, nhà bếp hay chỗ tạm bợ, như cách tôn trọng nguồn gốc của nó. Nếu gia đình có nếp thờ riêng, việc thờ tranh nên theo hướng dẫn của người trông coi đền phủ hoặc người lớn trong họ, không nên tự đặt ra nghi thức.
Các dòng tranh hổ khác bạn sẽ gặp
Tranh con giáp in khắc gỗ. Các xưởng tranh dân gian, trong đó có làng tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh, in tranh mười hai con giáp, và con hổ là đề tài được tìm nhiều vào dịp năm Dần. Tranh Đông Hồ in trên giấy điệp, màu từ nguyên liệu tự nhiên, nét mộc, bố cục đơn giản, hổ thường được vẽ tròn trịa, có phần hóm hỉnh hơn là dữ dằn.
Tranh thêu tay. Tranh thêu hổ làm nổi lớp lông nhờ các mũi chỉ đan theo chiều, dưới đèn có ánh mượt rất riêng. Tranh thêu cần khung kính kín để tránh bụi và ẩm, và cần tránh nắng chiếu vì chỉ màu dễ phai.
Tranh sơn mài. Sơn mài vẽ hổ thường dùng nền đen, đỏ son, điểm vàng, bạc, có khi khảm vỏ trứng, vỏ trai. Đây là chất liệu bền, bề mặt sâu và bóng, hợp phòng khách truyền thống. Sơn mài thật nặng, cứng, có nhiều lớp; tranh "sơn mài" công nghiệp đôi khi chỉ là sơn công nghiệp phủ bóng trên gỗ ép.
Tranh sơn dầu, tranh in vải bạt. Phổ biến nhất ở các cửa hàng trang trí, với đề tài hổ hạ sơn, hổ bên thác, hổ dưới trăng. Tranh sơn dầu vẽ tay có lớp màu dày, thấy nét cọ khi nhìn nghiêng; tranh in vải bạt phẳng, đều, đôi khi được quét thêm vài nét gel để trông giống vẽ tay.
Tranh đồng, tranh đá. Hổ cũng là đề tài của tranh đồng chạm nổi và tranh ghép đá. Đây là những dòng tranh có chuyên mục riêng trên trang; ở đây chỉ cần nhớ chúng nặng hơn nhiều, cần móc treo chịu lực.
Chọn chất liệu tranh hổ theo chỗ treo
Khí hậu ẩm và nắng mạnh ở Việt Nam ảnh hưởng nhiều đến tuổi thọ của tranh. Bảng dưới gợi ý chất liệu theo điều kiện treo.
| Điều kiện chỗ treo | Chất liệu nên chọn | Chất liệu nên cân nhắc | Lý do |
|---|---|---|---|
| Phòng có điều hoà, ít nắng | Hầu hết chất liệu | Không có hạn chế lớn | Độ ẩm, nhiệt độ ổn định |
| Tường giáp nhà tắm, tường hay thấm | Sơn mài, tranh in có phủ bảo vệ, khung kín | Giấy dó, giấy điệp không khung kính | Giấy hút ẩm, dễ mốc, ố |
| Gần cửa sổ có nắng | Sơn mài, tranh đồng | Tranh thêu, tranh giấy, tranh in màu thường | Tia cực tím làm phai màu nhanh |
| Hành lang, cầu thang hẹp | Tranh khổ nhỏ, khung mỏng, nhẹ | Tranh đồng, sơn mài khổ lớn | Tránh va quệt, tránh rơi |
| Văn phòng, sảnh đông người | Sơn dầu, sơn mài, tranh in khổ lớn có khung chắc | Tranh giấy dễ rách | Cần bền, dễ lau bụi |
Với tranh giấy dân gian, cách giữ tốt nhất là đóng khung có kính, lót giấy không axit phía sau và treo ở tường khô. Một bức tranh giấy điệp được đóng khung cẩn thận có thể giữ màu lâu hơn nhiều so với để cuộn trong tủ.
Treo tranh hổ đúng tầm và đúng chỗ
Treo tranh sai độ cao là lỗi rất phổ biến, khiến bức tranh đẹp trở nên lạc lõng. Các bước dưới đây áp dụng cho phần lớn phòng khách và phòng làm việc:
- Xác định điểm nhìn chính: người đứng hay người ngồi sẽ xem tranh nhiều nhất.
- Với phòng khách, đặt tâm tranh ở khoảng ngang tầm mắt người đứng; nhiều nhà trưng bày dùng mức khoảng một mét rưỡi tính từ sàn làm chuẩn tham khảo.
- Nếu treo trên sofa hoặc kệ, để mép dưới tranh cách mặt tựa hoặc mặt kệ khoảng một gang tay, và chiều ngang tranh khoảng hai phần ba chiều dài sofa, kệ.
- Xem hướng nhìn của con hổ: hổ nhìn sang trái thì đặt tranh lệch về phía phải bức tường, để hổ "nhìn vào" khoảng trống của phòng.
- Dùng móc treo và đinh hoặc tắc kê phù hợp với trọng lượng; tranh sơn mài, tranh đồng cần hai điểm treo.
- Lùi ra cửa phòng và chỗ ngồi chính để kiểm tra, rồi mới khoan cố định.
Với phòng ngủ, đa số gia đình không treo tranh hổ, nhất là tranh hổ gầm, vì hình ảnh mạnh không hợp không gian nghỉ ngơi. Nếu bạn thích, hãy chọn tranh phong cảnh có hổ nhỏ, màu dịu, treo ở tường không đối diện giường.
Đọc tranh hổ như một người xem tranh
Trước khi mua, bạn nên dành vài phút nhìn bức tranh như nhìn một tác phẩm. Đầu tiên là nét: con hổ được vẽ bằng nét mạnh, dứt khoát hay mềm, tròn? Nét mạnh tạo cảm giác uy lực, nét mềm tạo cảm giác hiền hoà. Tiếp đến là ánh mắt: mắt hổ trong tranh dân gian thường tròn, to, có khi trông ngộ nghĩnh; trong tranh hiện đại thường sắc, nhìn thẳng người xem.
Bố cục cũng nói lên nhiều điều. Con hổ chiếm gần hết khung tranh tạo cảm giác áp đảo, hợp phòng làm việc lớn, sảnh. Con hổ nhỏ giữa cảnh rừng, núi, trăng tạo cảm giác tĩnh và rộng, hợp phòng khách gia đình. Màu nền tối làm hổ nổi bật, màu nền sáng làm tranh nhẹ nhàng hơn.
Cuối cùng là cảm giác của chính bạn và người trong nhà khi đứng trước tranh. Nếu ai đó thấy khó chịu với ánh mắt con hổ, đó là tín hiệu thật đáng lắng nghe hơn mọi lời giải nghĩa. Một bức tranh treo trong nhà sẽ được nhìn hàng nghìn lần; nó nên là hình ảnh khiến người ta thấy vui khi nhìn.
Mua tranh hổ: những câu nên hỏi người bán
Cùng một đề tài hổ, giá và chất lượng tranh có thể chênh nhau rất xa. Những câu hỏi dưới đây giúp bạn biết mình đang mua loại nào:
- Tranh vẽ tay, in, hay in rồi vẽ thêm? Câu trả lời rõ ràng cho biết giá trị thật của bức tranh; tranh in không xấu, nhưng không nên bán với giá tranh vẽ.
- Chất liệu nền là gì? Giấy dó, giấy điệp, vải lụa, vải bạt, gỗ vóc sơn mài hay gỗ ép; nền quyết định độ bền và cách bảo quản.
- Kích thước có tính khung chưa? Khung có thể làm tranh rộng thêm đáng kể; đo tường theo kích thước tổng có khung.
- Khung làm bằng gì, có kính hay mica? Tranh giấy, tranh thêu nên có kính; khung gỗ thật nặng hơn khung nhựa giả gỗ.
- Tranh dân gian là bản in mới hay bản cũ? Bản in mới từ ván khắc truyền thống vẫn có giá trị nghệ thuật; bản được giới thiệu là "tranh cổ" cần được xem xét kỹ hơn.
- Đóng gói và giao thế nào? Tranh có kính dễ vỡ khi vận chuyển; nên hỏi cách chèn góc, dán kính và chính sách khi hư hỏng.
Câu trả lời tốt thường cụ thể, có số đo, có tên chất liệu. Câu trả lời chung chung như "tranh cao cấp", "chất liệu nhập khẩu" mà không nói rõ là gì là tín hiệu nên hỏi thêm trước khi quyết định.
Bảo quản tranh hổ theo từng chất liệu
Tranh giấy dân gian sợ ẩm và côn trùng. Nếu thấy chấm nâu, đốm mốc hay vết gặm nhỏ, nên tháo khung, để tranh ở chỗ khô thoáng, không phơi nắng gắt, và nhờ người làm khung có kinh nghiệm thay giấy lót. Mùa nồm, chạy máy hút ẩm trong phòng treo tranh là cách bảo vệ hiệu quả.
Tranh sơn dầu và tranh in vải bạt chỉ cần lau bụi bằng chổi lông mềm, không lau nước, không xịt hoá chất lên mặt tranh. Tranh sơn mài lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, sau đó lau khô; không dùng cồn hay chất tẩy vì có thể làm mờ lớp bóng.
Tranh thêu đặt trong khung kính kín ít phải chăm, chỉ cần lau mặt kính. Nếu khung hở, bụi bám vào chỉ rất khó làm sạch, nên đóng lại khung kín ngay khi có thể. Với mọi loại tranh, kiểm tra móc treo mỗi năm một lần, nhất là tranh nặng treo trên tường gạch cũ.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Ngũ hổ có treo trong phòng khách được không?
Nhiều gia đình treo bản in Ngũ hổ như một tác phẩm tranh dân gian. Vì tranh vốn gắn với không gian thờ Mẫu, bạn nên treo ở nơi trang trọng, sạch sẽ. Nếu muốn thờ, hãy hỏi người trông coi đền phủ hoặc người lớn trong gia đình về cách làm theo nếp địa phương.
Năm con hổ trong tranh Ngũ hổ mang ý nghĩa gì?
Theo cách giải thích phổ biến, năm màu vàng, xanh, đỏ, trắng, đen ứng với ngũ hành và năm phương, con vàng ở giữa ứng với trung tâm. Các tài liệu có thể diễn giải chi tiết khác nhau, nên bạn nên xem đây là biểu tượng văn hoá dân gian.
Làm sao biết tranh hổ sơn dầu là vẽ tay?
Nhìn nghiêng dưới ánh đèn, tranh vẽ tay có lớp màu dày mỏng khác nhau, thấy rõ nét cọ, mép màu không đều. Tranh in vải bạt có bề mặt phẳng đều, nhìn gần có thể thấy các điểm mực nhỏ li ti, đôi khi được quét thêm vài nét gel.
Tranh hổ treo hướng nào trong nhà?
Không có quy định chung. Về thẩm mỹ, nên để con hổ nhìn vào khoảng trống của phòng hoặc nhìn ra phía cửa, không nhìn thẳng vào chỗ ngồi chính. Một số người theo quan niệm Bạch hổ thích treo ở phía bên phải khi nhìn từ trong nhà ra.
Tranh giấy Đông Hồ có bền không?
Giấy điệp và màu tự nhiên khá bền nếu giữ khô, tránh nắng trực tiếp. Tranh nên được đóng khung có kính, lót giấy không axit và treo ở tường khô ráo. Để tranh trần ở nơi ẩm, giấy dễ ố, mốc và bị côn trùng gặm.