Tranh đồng gò nổi là tranh làm từ một tấm đồng mỏng, người thợ đặt tấm đồng lên lớp nhựa đệm rồi dùng búa và đục gõ từ mặt sau cho hình phồng lên, sau đó lật lại chạm mặt trước để nét sắc gọn. Khối nổi trên tranh không phải gắn thêm mà chính là tấm đồng bị đẩy ra, nên nhìn nghiêng thấy hình có chiều dày thật, bắt sáng và đổ bóng như một bức phù điêu.
Ở Việt Nam, nghề gò đồng gắn với nhiều làng nghề, nổi tiếng nhất là làng Đại Bái ở Bắc Ninh. Tranh gò bán trên thị trường hiện có cả bức gò tay hoàn toàn, bức dập máy rồi chỉnh tay và bức dập máy nguyên khuôn. Bài này giúp bạn hiểu một bức gò được làm qua những khâu nào, đọc độ nổi, nhìn ra tay nghề ở đâu, và giữ tranh không bị móp sau mỗi lần dọn nhà.
Gò nổi khác chạm khắc, đúc và dập ở chỗ nào
Cùng gọi là tranh đồng nhưng bốn cách làm cho ra bốn kiểu bề mặt. Chạm khắc là lấy bớt kim loại bằng mũi đục để tạo nét chìm trên mặt phẳng. Đúc là rót đồng nóng chảy vào khuôn, cho ra tấm dày, mặt sau phẳng hoặc gồ theo khuôn, rất nặng. Dập là ép tấm đồng mỏng vào khuôn thép bằng máy, nhanh, đều, làm được hàng loạt. Gò là đẩy tấm đồng biến dạng dần bằng tay, mỗi nhát búa dịch kim loại đi một chút.
Điểm đặc trưng của gò là tấm đồng vẫn giữ gần nguyên độ dày nhưng bị kéo giãn ở chỗ nổi cao. Vì vậy mặt sau của một bức gò luôn là hình lõm ngược của mặt trước: nơi mặt trước là con ngựa phồng lên thì mặt sau là một cái lòng chảo hình con ngựa. Nhìn mặt sau là cách nhanh nhất để biết tấm đó được gò, đúc hay chỉ là mặt phẳng khắc nét.
Gò cho phép làm khối nổi rất cao mà tranh vẫn nhẹ hơn đúc nhiều lần, vì chỉ là một lớp vỏ kim loại. Đổi lại, khối nổi rỗng ở mặt sau nên dễ móp nếu bị đè. Nhiều xưởng đổ thêm lớp vật liệu độn vào lòng mặt sau trước khi bồi lên nền gỗ để khối nổi cứng hơn; khi mua, bạn có thể hỏi bức tranh có độn mặt sau hay không.
Một bức tranh gò đi qua những bước nào
Mỗi làng, mỗi xưởng có cách riêng, nhưng một bức tranh gò tay điển hình thường trải qua các bước sau. Biết các bước giúp bạn hiểu vì sao bức gò kỹ cần nhiều ngày công và vì sao hai bức cùng mẫu không bao giờ giống hệt nhau.
- Lên mẫu: thợ vẽ hoặc chọn mẫu trên giấy theo đúng khổ tranh, rồi can các nét chính lên tấm đồng đã cắt sẵn.
- Đặt tấm đồng lên lớp nhựa đệm: lớp nhựa (thường là nhựa thông trộn bột) đủ cứng để đỡ, đủ mềm để tấm đồng lún vào khi gõ, không bị thủng.
- Gò mặt sau: thợ dùng búa và các đầu đục tròn, dẹt khác nhau đẩy những mảng cần nổi phồng ra. Mảng nổi cao như đầu ngựa, cánh buồm được gò nhiều lượt.
- Ủ mềm đồng: đồng bị gõ nhiều sẽ chai cứng, dễ nứt; thợ gỡ tấm đồng ra, nung cho mềm lại rồi gò tiếp. Bức nổi cao có thể phải ủ nhiều lần.
- Chạm mặt trước: lật tấm đồng, đặt lại lên nhựa, dùng đục nhỏ vuốt đường viền, tạo vảy, lông, nếp áo, vân sóng. Bước này quyết định độ sắc và hồn của hình.
- Hoàn thiện bề mặt: làm sạch, hun màu giả cổ cho chỗ trũng tối lại, đánh sáng chỗ nổi, hoặc mạ một phần; cuối cùng phủ lớp sơn bóng bảo vệ.
- Độn mặt sau, bồi nền, đóng khung: lòng mặt sau được độn cho cứng, tấm đồng dán lên nền gỗ hoặc nền nhung, lắp khung và móc treo.
Từ bước gò tới bước chạm, thợ lặp đi lặp lại nhiều vòng, có khi một mảng được lật qua lật lại vài chục lần. Đó là lý do một bức gò tay khổ lớn được tính bằng tuần công, còn bức dập máy cùng khổ ra khỏi máy trong vài phút.
Ba mức độ nổi và đề tài hợp với từng mức
Người làm nghề thường phân tranh gò theo độ nổi. Không có tên gọi thống nhất toàn ngành, nhưng cách chia dưới đây giúp bạn so sánh các bức với nhau khi xem hàng.
| Mức nổi | Nhìn nghiêng thấy gì | Đề tài hay làm | Lưu ý khi mua |
|---|---|---|---|
| Nổi thấp | Hình nhô lên ít, gần như đường nét có độ dày | Phong cảnh xa, hoa văn viền, chữ, mây nước | Cần lớp hun tốt để thấy rõ hình; ít móp |
| Nổi vừa | Khối rõ, đổ bóng nhẹ, các lớp trước sau tách được | Thuyền buồm, cá chép, hoa sen, cảnh làng quê | Mức phổ biến nhất, cân bằng giữa đẹp và bền |
| Nổi cao | Một số mảng nhô hẳn ra, gần như tượng nửa khối | Đầu ngựa, đầu rồng, hổ, chân dung | Tay nghề cao; dễ móp, cần độn mặt sau và gói kỹ |
| Kết hợp nhiều mức | Cận cảnh nổi cao, hậu cảnh nổi thấp | Bức nhiều lớp: đàn ngựa, đoàn thuyền, cảnh núi sông | Đẹp nhất khi chênh lệch mức nổi hợp lý, tạo chiều xa |
Bức tranh đẹp không phải bức nổi cao nhất mà là bức có độ nổi đúng chỗ. Một con thuyền gần nổi cao, núi xa nổi thấp sẽ cho chiều sâu; nếu mọi thứ nổi bằng nhau, tranh trông như dán chồng các hình cắt.
Năm chỗ nhìn ra tay nghề trên một bức gò
Đường viền hình. Nét viền phải liền, gọn, không lượn sóng hay rách mép. Ở tranh gò kỹ, đường viền con vật, cánh hoa được chạm lại từ mặt trước nên sắc; tranh gò vội viền mềm nhoè, hình như bị phồng chung chung.
Chi tiết nhỏ. Nhìn vảy cá, bờm ngựa, lông chim, nếp sóng: chi tiết có thay đổi kích thước theo hình khối không, hay lặp đều như in. Vảy cá kỹ to ở thân, nhỏ dần về đuôi; vảy dập khuôn thường đều tăm tắp.
Mặt phẳng nền. Phần nền quanh hình phải phẳng, không gợn sóng, không có vết búa lạc. Nền gợn là dấu hiệu tấm đồng bị kéo lệch khi gò, hoặc chưa được là phẳng lại trước khi bồi.
Chỗ chuyển giữa các lớp. Ở tranh nhiều lớp, chỗ con thuyền gần chồng lên núi xa phải có ranh giới rõ, lớp trước che lớp sau một cách hợp lý. Chỗ chuyển nhoè làm mắt không đọc được đâu gần đâu xa.
Mặt sau. Nếu được xem, mặt sau tranh gò tay có vết đục không đều, độ sâu lòng chảo thay đổi theo khối. Tranh dập máy mặt sau trơn, đều, đôi khi còn dấu mép khuôn. Bức đã độn kín mặt sau thì bạn hỏi người bán ảnh chụp trước khi độn, xưởng làm thật thường còn giữ.
Gò tay, dập máy và bán thủ công: nói cho rõ
Thị trường hiện có ba nhóm. Gò tay hoàn toàn là từ tấm đồng phẳng tới bức tranh đều do thợ làm bằng tay. Dập máy nguyên khuôn là ép tấm đồng vào khuôn, cắt, hun màu, đóng khung, không có bàn tay thợ chạm lại. Ở giữa là bán thủ công: máy dập tạo khối cơ bản, sau đó thợ chạm lại chi tiết, sửa viền, tăng độ nổi ở vài chỗ.
Không nhóm nào là gian dối nếu người bán gọi đúng tên. Tranh dập máy cho giá dễ chịu, mẫu đồng đều, hợp làm quà số lượng nhiều cho nhân viên, khách hàng. Tranh bán thủ công cải thiện rõ độ sắc so với dập thuần. Tranh gò tay mỗi bức một khác, có dấu tay người thợ, hợp người muốn một món treo lâu dài hoặc một bức cỡ lớn cho sảnh.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi tranh dập được gọi là gò tay. Cách tự bảo vệ là hỏi thẳng "bức này gò tay, dập máy hay dập rồi chạm lại", xin ảnh chụp nghiêng và ảnh mặt sau, và so hai bức cùng mẫu đặt cạnh nhau nếu có: hai bức dập máy giống nhau tới từng vảy, hai bức gò tay luôn khác ở vài chỗ dù cùng một người thợ.
Độ nổi ảnh hưởng chỗ treo và cách nhìn
Tranh nổi cao cần khoảng lùi để mắt thấy trọn khối, đứng quá gần chỉ thấy một mảng đồng phồng lên. Bức nổi cao khổ lớn hợp sảnh, phòng khách rộng, nơi người xem đứng cách vài mét. Bức nổi thấp và nổi vừa hợp hành lang, phòng làm việc, nơi người đi qua sát tường.
Ở lối đi hẹp, khối nổi cao là chỗ dễ bị quệt túi xách, vai áo, xe đẩy, lâu ngày móp mũi thuyền hay đầu ngựa. Nếu bức tường dự định treo nằm cạnh lối đi, bạn nên chọn bức nổi thấp, hoặc treo cao hơn tầm vai một chút. Với nhà có trẻ nhỏ, tránh treo bức nổi cao ở tầm tay trẻ với tới, vì mép đồng ở chỗ nổi có thể sắc.
Ánh sáng cũng phải hợp độ nổi: bức nổi cao dưới đèn rọi quá gắt sẽ đổ bóng đen sâu, che mất chi tiết ở phía khuất; đèn dịu, chiếu xiên vừa phải cho bóng mềm. Bức nổi thấp lại cần ánh xiên rõ hơn mới hiện được hình. Thử bật tắt các nguồn sáng trong phòng khi treo tạm để chọn vị trí trước khi khoan.
Tránh móp khi vận chuyển và xử lý khi đã móp
Móp là hỏng hay gặp nhất của tranh gò, gần như luôn xảy ra khi chở hàng hoặc dọn nhà. Khi gói, phủ một lớp giấy mềm lên mặt tranh, đặt tấm xốp có khoét chỗ cho khối nổi hoặc chèn xốp quanh khung sao cho không vật gì tì thẳng vào phần nổi; bọc góc khung bằng bìa cứng; dựng tranh đứng thay vì nằm, không chồng đồ lên. Hai bức tranh xếp cạnh nhau phải quay mặt vào một tấm bìa dày ở giữa, không để mặt tranh chạm mặt tranh.
Khi nhận hàng, bạn mở trước mặt người giao, soi nghiêng mặt tranh dưới đèn điện thoại. Vết móp trên khối nổi dễ thấy nhất khi ánh sáng chiếu xiên, vì chỗ móp tạo một vệt tối bất thường. Chụp ảnh ngay nếu thấy móp để làm việc với bên bán.
Nếu tranh đã móp nhẹ, đừng ấn từ mặt trước cho phẳng lại: lực tay không đều sẽ làm méo thêm và nứt lớp sơn phủ. Cách đúng là đưa về xưởng gò, nơi thợ tháo nền, đẩy lại từ mặt sau trên lớp nhựa đệm rồi chạm sửa mặt trước. Vết móp sâu ở chỗ đồng đã kéo mỏng có thể nứt, khi đó thợ phải hàn vá và hun lại màu. Muốn so độ nổi giữa các bức trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và xin thêm ảnh chụp nghiêng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đồng gò nổi có nặng không?
Nhẹ hơn tranh đúc cùng khổ nhiều lần vì chỉ là một lớp đồng mỏng được đẩy thành khối. Phần nặng chủ yếu nằm ở nền gỗ, vật liệu độn mặt sau và khung. Bức khổ lớn khung dày vẫn cần treo bằng vít nở chắc chắn.
Làm sao biết tranh gò tay hay dập máy khi mua online?
Xin ảnh chụp nghiêng sát mặt tranh dưới ánh đèn bên hông và ảnh mặt sau trước khi độn. Tranh gò tay có chi tiết không đều tăm tắp, viền được chạm lại sắc; tranh dập máy đều như in, mặt sau trơn. Hỏi thẳng người bán và lưu lại câu trả lời.
Tranh gò nổi cao có dễ hỏng hơn tranh nổi thấp không?
Khối nổi cao rỗng ở mặt sau nên dễ móp hơn nếu bị đè hoặc va, nhất là khi chưa độn. Nếu treo đúng chỗ, ít người qua lại và gói kỹ khi chuyển nhà, tranh nổi cao vẫn bền như tranh nổi thấp.
Làng Đại Bái làm tranh đồng gò có gì đặc biệt?
Đại Bái ở Bắc Ninh là làng gò đồng lâu đời, nổi tiếng với đồ gò như mâm, nồi, đồ thờ và sau này là tranh đồng gò. Tên làng hay được nhắc khi nói về tranh gò, nhưng chất lượng từng bức vẫn phụ thuộc vào người thợ và xưởng cụ thể.
Tranh đồng gò có tự sửa vết móp ở nhà được không?
Không nên. Ấn từ mặt trước dễ làm méo thêm và nứt lớp phủ. Thợ gò sửa từ mặt sau trên lớp nhựa đệm, rồi chạm lại mặt trước, hun lại màu nếu cần. Vết móp nhỏ ở mép nền có thể để nguyên nếu không ảnh hưởng hình.
Vì sao hai bức tranh gò cùng mẫu lại khác nhau?
Mỗi bức gò tay do thợ làm từng nhát búa, độ nổi và chi tiết thay đổi theo tay người và theo từng tấm đồng. Sự khác nhau nhỏ này là dấu hiệu của hàng làm tay, khác với tranh dập máy giống nhau tới từng chi tiết.