Tràng hạt đá lưu ly thường gặp ở các dạng chuỗi 108 hạt đeo cổ hoặc quấn tay, chuỗi 54, 27, 21, 18 hạt đeo tay, cỡ hạt từ 6 đến 10 li, có hạt mẫu to hơn, vài hạt cách khác màu và tua ở cuối. Vì lưu ly nặng hơn hạt gỗ và mềm hơn thạch anh, một chuỗi dài cần dây xâu chắc, nút thắt kỹ và được cất cẩn thận để các hạt không cọ xát.
Ý nghĩa số hạt và cách dùng tràng hạt trong thực hành tôn giáo thuộc về truyền thống của từng tông phái; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng hay người hướng dẫn ở nơi mình sinh hoạt. Bài này chỉ nói phần vật phẩm: vì sao nhiều người chọn lưu ly làm tràng hạt, chọn số hạt và cỡ hạt, đọc các thành phần của chuỗi, chọn dây, kiểm hạt, đeo và cất cho bền.
Vì sao lưu ly hay được chọn làm tràng hạt
Trong nhiều bức tranh, tượng thờ theo truyền thống Phật giáo, đặc biệt là hình tượng Dược Sư, thân Phật thường được vẽ màu xanh lam đậm, và tên gọi phổ biến của Ngài trong tiếng Việt có chữ "lưu ly". Từ đó, nhiều người liên tưởng tràng hạt lưu ly với hình tượng này. Như đã nói ở bài về ý nghĩa đá lưu ly, giới nghiên cứu chưa thống nhất chữ lưu ly trong kinh gốc chỉ đúng đá lapis hay không, nên đây là sự liên tưởng phổ biến hơn là một quy định.
Ngoài lý do biểu tượng, lưu ly còn có những đặc điểm vật liệu hợp với tràng hạt: màu xanh trầm, không chói, mặt hạt mài bóng cầm mát tay, đủ nặng để chuỗi rủ đều khi đeo. Đốm vàng pyrite làm chuỗi hạt có chiều sâu khi nhìn gần, nhiều người thích vẻ ấy hơn hạt màu đều.
Ở chiều ngược lại, lưu ly có những điểm cần cân nhắc khi dùng làm tràng hạt để lần: hạt mềm nên lâu ngày bị mòn ở chỗ ngón tay chạm nhiều, mồ hôi tay làm mất bóng dần, và chuỗi dài 108 hạt bằng đá khá nặng so với hạt gỗ hay hạt bồ đề. Người lần chuỗi hằng ngày nhiều giờ có khi chọn hạt gỗ để lần, giữ chuỗi lưu ly để đeo hoặc dùng vào dịp riêng.
Cũng có người chọn giải pháp ở giữa: chuỗi ngắn 21 hoặc 27 hạt lưu ly để đeo tay và lần những lúc ngắn, nhẹ hơn nhiều so với chuỗi 108 hạt mà vẫn giữ được màu đá mình thích.
Số hạt và cách dùng thường gặp
Bảng dưới tóm tắt các loại chuỗi hay gặp ở thị trường vật phẩm, xét về cách đeo và cỡ hạt. Ý nghĩa con số theo từng truyền thống không thuộc phạm vi bài này.
| Loại chuỗi | Cách đeo phổ biến | Cỡ hạt hay dùng | Ghi chú với lưu ly |
|---|---|---|---|
| 108 hạt | Đeo cổ hoặc quấn nhiều vòng ở tay | 6 đến 8 li | Hạt 8 li trở lên khá nặng khi đeo cổ |
| 54 hạt | Quấn hai vòng tay hoặc đeo cổ ngắn | 6 đến 8 li | Cân bằng giữa độ dài và trọng lượng |
| 27 hạt | Quấn một đến hai vòng tay | 8 đến 10 li | Hợp cổ tay trung bình |
| 21 hoặc 18 hạt | Đeo một vòng tay | 8 đến 12 li | Gần giống vòng tay, có hạt mẫu và tua |
| Chuỗi dài không theo số | Đeo cổ như trang sức | 4 đến 8 li | Chú trọng thẩm mỹ, có thể có khoá cài |
Nếu mua chuỗi 108 hạt để đeo tay, hãy đo cổ tay rồi tính số vòng quấn; chuỗi quá dài hoặc quá ngắn so với số vòng mong muốn sẽ lủng lẳng hoặc chật. Nếu đeo cổ, hỏi trọng lượng cả chuỗi trước.
Các thành phần của một chuỗi và cách nhìn chất lượng
Hạt chính. Phần lớn chuỗi là hạt lưu ly cùng cỡ. Đặt chuỗi trên khăn trắng, nhìn tổng thể xem màu có đồng đều không; một chuỗi đẹp có các hạt cùng tông xanh, đốm vàng phân bố hài hoà. Chuỗi có hạt đậm hạt nhạt xen lộn thường được ghép từ nhiều lô đá, đôi khi trộn cả hạt nhuộm.
Hạt mẫu. Hạt to hơn ở điểm nối hai đầu chuỗi, thường có ba lỗ để luồn dây và tua. Hạt mẫu có thể cùng chất lưu ly hoặc khác chất như mã não, ngọc, bạc. Kiểm kỹ ba lỗ phải thông, mép lỗ mài nhẵn, vì đây là chỗ dây chịu lực nhiều nhất.
Hạt cách. Một số chuỗi chèn ba hoặc bốn hạt khác màu, khác chất, chia chuỗi thành các đoạn đều. Hạt cách thường là san hô màu, mã não đỏ, bạc chạm, hay đá trắng. Chúng vừa có công dụng đánh dấu khi lần, vừa làm điểm nhấn màu bên cạnh sắc xanh.
Tua và đầu chốt. Tua làm bằng chỉ tơ, chỉ cotton hoặc chuỗi hạt nhỏ, có khi kèm một đầu chốt bằng kim loại hay đá. Tua chỉ dễ bẩn và xơ khi gặp nước, nên tháo hoặc nâng chuỗi lên khi rửa tay.
Dây xâu và nút thắt cho chuỗi dài
Chuỗi dài bằng đá cần dây chắc hơn vòng tay ngắn. Dây chun chỉ hợp chuỗi ngắn đeo tay; với chuỗi 108 hạt, người làm thường dùng dây dù bện, dây sợi tổng hợp chịu lực, hoặc dây cước nhiều sợi. Dây quá mảnh so với lỗ hạt làm hạt xô lệch, dây quá to thì không luồn qua được, nên dây phải vừa khít lỗ.
Ở chuỗi đẹp, giữa mỗi hạt hoặc mỗi nhóm hạt có thể có một nút thắt nhỏ. Nút giữ khoảng cách để hạt không cọ vào nhau, giảm trầy cho đá mềm như lưu ly; nếu dây đứt, chỉ rơi một hai hạt chứ không bung cả chuỗi. Kiểu xâu này tốn công hơn nhưng rất đáng với chuỗi đá có giá trị.
Dây xâu không bền mãi. Dây dù bện để lâu sẽ sờn ở chỗ ma sát với mép lỗ hạt, nhất là ở hạt mẫu. Khi thấy dây đổi màu, xơ hoặc hạt bắt đầu lỏng, nên mang đi xâu lại. Nhiều người giữ lại dây cũ để người xâu lại biết đúng thứ tự hạt cách, hạt mẫu như ban đầu.
Nếu chuỗi xâu dây chun, ví dụ chuỗi 27 hoặc 21 hạt đeo tay, nên thay chun sớm hơn vòng tay thường, vì chuỗi có hạt mẫu và tua tạo thêm lực kéo lệch một phía. Nhiều người thay chun theo mùa, trước khi dây kịp giãn rõ, để không phải nhặt hạt rơi.
Kiểm một chuỗi lưu ly trước khi nhận
Một chuỗi dài có nhiều hạt nên dễ lọt lỗi hơn vòng tay. Dành vài phút kiểm theo trình tự sau:
- Đếm số hạt, đối chiếu với mô tả. Chuỗi gọi là 108 hạt mà thiếu hay thừa vài hạt là lỗi thường gặp ở hàng làm vội.
- Lăn qua từng đoạn chuỗi bằng ngón tay để phát hiện hạt méo, hạt mẻ, hạt có vết nứt hay rỗ lớn.
- Nhìn lỗ xâu của vài hạt ngẫu nhiên xem có màu xanh dồn đậm quanh mép không, dấu hiệu của hạt nhuộm.
- Kiểm hạt mẫu: ba lỗ có thông, mép lỗ có nhẵn, dây có bị cứa không.
- Cầm chuỗi treo lên, xem các hạt có rủ đều, không bị gấp khúc ở chỗ nào, nút thắt có chắc.
- Ước lượng trọng lượng khi đeo thử ở cổ hoặc quấn tay; chuỗi quá nặng sẽ gây mỏi nếu đeo lâu.
Ghi lại các lỗi bằng ảnh và báo người bán trong những ngày đầu. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so số hạt, cỡ hạt trước khi chọn.
Chuỗi lưu ly dài đeo cổ như trang sức
Không phải ai mua chuỗi lưu ly dài cũng dùng làm tràng hạt. Nhiều người đeo chuỗi dài như một món trang sức, bởi màu xanh thẫm của đá đi rất hợp với áo trắng, áo kem, áo xám và áo lụa tông trầm. Chuỗi hạt 6 li dài khoảng 60 đến 80 phân có thể đeo một vòng dài xuống ngực hoặc quấn hai vòng thành chuỗi ngắn ôm cổ, thay đổi được theo trang phục.
Với áo cổ cao, áo len, chuỗi dài đeo ra ngoài tạo điểm nhấn mà không chạm da, đỡ mồ hôi cho đá. Với áo cổ rộng, chuỗi ngắn hơn, hạt nhỏ hơn trông thanh thoát. Nếu đeo cùng mặt dây, chọn chuỗi lưu ly làm nền và mặt dây bạc trơn hoặc đá trắng, tránh thêm một mặt đá màu khác làm rối.
Chuỗi trang sức thường có khoá cài kim loại thay cho hạt mẫu và tua. Khi chọn, kiểm khoá có chắc, dễ mở bằng một tay không, chất liệu khoá có hợp với da bạn không. Một số người bị kích ứng với hợp kim chứa niken; bạc, vàng hoặc thép không gỉ là lựa chọn an toàn hơn. Nếu da đỏ, ngứa kéo dài ở chỗ khoá chạm, nên ngừng đeo và hỏi bác sĩ da liễu.
Đeo, cất và giữ cho trang nghiêm
Nhiều người có tập quán coi tràng hạt là vật trang nghiêm: không để dưới sàn, không để ở nơi ăn uống, tháo ra khi tắm, khi vào nhà vệ sinh, khi ngủ thì đặt ở chỗ cao sạch sẽ. Những điều này thuộc nếp sinh hoạt của từng người, từng gia đình và từng truyền thống, không có quy định chung áp dụng cho tất cả. Về mặt vật liệu, những thói quen ấy lại vô tình rất tốt cho lưu ly, vì giúp chuỗi tránh nước, xà phòng và va đập.
Khi cất, đặt chuỗi nằm cuộn tròn trong túi vải mềm hoặc hộp lót nỉ, không treo lâu trên móc vì trọng lượng đá kéo giãn dây. Không cất chung với chuỗi thạch anh, mã não hay đồ kim loại. Tua chỉ nên được vuốt thẳng trước khi cất để không bị rối, gập nếp.
Lau chuỗi định kỳ bằng khăn vi sợi khô, đặc biệt sau những ngày đeo nhiều, lần nhiều, vì mồ hôi tay là thứ làm lưu ly mất bóng nhanh nhất. Không ngâm cả chuỗi vào nước, vì nước thấm vào dây xâu và tua, khó khô, dễ ẩm mốc ở bên trong lỗ hạt.
Câu hỏi thường gặp
Tràng hạt đá lưu ly 108 hạt đeo cổ có nặng không?
Khá nặng so với hạt gỗ. Lưu ly có tỉ trọng khoảng 2,7 đến 2,9, nên chuỗi 108 hạt cỡ 8 li đã cảm thấy rõ trọng lượng khi đeo cổ cả ngày. Nếu đeo lâu, chuỗi hạt 6 li nhẹ và thoải mái hơn. Hãy hỏi trọng lượng cả chuỗi trước khi mua.
Dùng tràng hạt lưu ly để lần hằng ngày có bị mòn không?
Có thể. Lưu ly khá mềm, nên ngón tay và mồ hôi lần qua liên tục nhiều tháng sẽ làm mặt hạt mờ dần, đôi khi mòn nhẹ ở mép lỗ. Nhiều người dùng hạt gỗ để lần hằng ngày và giữ chuỗi đá để đeo. Nếu vẫn muốn lần bằng lưu ly, lau chuỗi thường xuyên và đánh bóng lại khi cần.
Hạt cách trên tràng hạt lưu ly nên là màu gì?
Không có quy định chung. Hạt cách đỏ như san hô, mã não đỏ hay hạt bạc chạm được dùng nhiều vì tương phản đẹp với sắc xanh. Một số truyền thống có cách chọn riêng; nếu bạn dùng tràng hạt trong thực hành tôn giáo, hãy hỏi người hướng dẫn ở nơi mình sinh hoạt.
Tràng hạt lưu ly bị đứt dây thì xâu lại thế nào?
Gom đủ hạt, giữ đúng thứ tự hạt cách và hạt mẫu như ban đầu. Nếu tự xâu, chọn dây dù hoặc dây sợi tổng hợp vừa lỗ, thắt nút chắc ở hạt mẫu. Với chuỗi có giá trị hoặc có nút giữa các hạt, nên nhờ thợ xâu chuỗi có kinh nghiệm.
Người không theo đạo Phật đeo chuỗi hạt lưu ly có được không?
Được. Chuỗi hạt dài bằng đá cũng là một kiểu trang sức phổ biến. Nếu chuỗi có hạt mẫu và tua theo kiểu tràng hạt, nhiều người vẫn giữ cách đeo tôn trọng như không để dưới đất. Nếu muốn chuỗi thuần trang sức, có thể chọn chuỗi dài có khoá cài, không có hạt mẫu.
Có nên mua tràng hạt lưu ly giá rất mềm không?
Chuỗi 108 hạt giá rất mềm thường là hạt nhuộm, hạt ép, sodalite hoặc đá khác nhuộm xanh. Nếu bạn chấp nhận điều đó cho mục đích đeo hoặc lần, vẫn có thể mua. Nếu muốn lưu ly tự nhiên, hãy hỏi rõ vật liệu, tình trạng xử lý và kiểm vài hạt khi nhận.