Cách bày Tam Đa phổ biến nhất ở Việt Nam là ba ông đứng thành một hàng ngang, ông Phúc ở giữa, ông Lộc và ông Thọ đứng hai bên. Chuyện ông Lộc bên trái hay bên phải thì mỗi nơi nói một kiểu, và phần lớn tranh cãi đến từ việc "bên trái" được tính theo hướng nhìn của tượng hay của người đứng trước tủ.
Không có văn bản nào quy định cứng thứ tự này; đây là tập quán trưng bày. Phần dưới giải thích vì sao Phúc thường đứng giữa, hai cách tính trái phải, những cách xếp khác như Thọ ở giữa trong dịp mừng thọ, và cách bày khi chỗ đặt không vừa một hàng ngang. Mục đích là giúp bạn chọn một cách xếp có lý do, rồi giữ nhất quán.
Vì sao ông Phúc thường đứng giữa
Cách giải thích hay gặp nhất là theo thứ tự trong câu chúc: "Phúc, Lộc, Thọ", Phúc đứng đầu. Trong cách bày đồ trang trọng của người Á Đông, vị trí giữa là vị trí chính, nên người ta đặt điều được coi là gốc vào giữa. Với nhiều gia đình, phúc, tức gia đình hoà thuận, con cháu đủ đầy, là nền để hai điều còn lại có ý nghĩa.
Một lý do thực tế hơn nằm ở chính dáng tượng. Ông Phúc bế em bé nên khối tượng thường rộng ngang, cân đối hai bên; ông Lộc và ông Thọ có vật cầm chĩa về một phía như cây như ý, cây gậy. Đặt ông Phúc ở giữa, hai ông bên cạnh hướng vật cầm ra ngoài hoặc hơi vào trong, cả bộ nhìn cân và khép lại thành một khối.
Ở nhiều bộ tượng, ông Phúc còn được làm cao hơn hai ông kia một chút hoặc có đế cao hơn. Đó là dấu hiệu nhà sản xuất đã tính sẵn vị trí giữa cho ông. Khi mở hộp, bạn nhìn chiều cao và độ rộng đế là đoán được ý đồ của người làm.
Hai cách tính trái phải: theo tượng hay theo người xem
Phần dễ gây cãi nhau nhất là hai ông hai bên. Cùng một câu "Lộc bên trái, Thọ bên phải" có thể ra hai kiểu bày ngược nhau, tuỳ người nói đứng ở đâu:
| Cách tính | Đứng ở đâu để xác định | Kết quả khi nói "Lộc trái, Thọ phải" | Lý lẽ thường được viện |
|---|---|---|---|
| Theo hướng tượng | Đứng sau lưng tượng, nhìn cùng hướng ba ông | Người đứng trước tủ thấy Lộc bên phải, Thọ bên trái | Trong lễ nghi xưa, tả hữu tính theo vị trí của người được tôn |
| Theo người xem | Đứng trước tủ, nhìn vào mặt ba ông | Người đứng trước tủ thấy Lộc bên trái, Thọ bên phải | Dễ hiểu, dễ làm, khách nhìn vào đọc thuận chiều |
| Theo chiều đọc chữ Hán | Đọc hàng ngang từ phải sang trái như sách xưa | Phúc – Lộc – Thọ chạy từ phải sang trái người xem | Dùng khi bày ba ông cùng hàng, không có ai ở giữa |
Vì vậy khi ai đó bảo bạn "bày sai", câu hỏi đầu tiên nên là: tính trái phải từ phía nào. Phần lớn trường hợp hai bên chỉ đang dùng hai mốc khác nhau. Cả ba cách đều có người theo; điều quan trọng hơn là ba ông đứng gần nhau, cùng hướng ra phòng, không ông nào quay lưng.
Những cách xếp khác bạn có thể gặp
Thọ ở giữa trong dịp mừng thọ. Có gia đình khi làm lễ mừng thọ cho ông bà thì đổi ông Thọ vào giữa trong mấy ngày lễ, cho hợp ý chính của buổi lễ, xong lại trả về vị trí cũ. Đây là cách làm linh hoạt theo dịp, không phải quy tắc chung.
Xếp hình tam giác. Khi kệ sâu nhưng hẹp, ông Phúc đứng lùi phía sau ở giữa và đặt trên đế cao hơn, hai ông kia đứng chéo phía trước. Cách này tạo chiều sâu, hợp với tủ kính có gương phía sau.
Hơi chụm vào trong. Hai ông hai bên xoay nhẹ khoảng mười đến mười lăm độ về phía ông Phúc, như đang đứng trò chuyện. Nhiều người thấy cách này ấm hơn so với ba ông đứng thẳng như hàng quân.
Bộ liền khối. Có những bộ Tam Đa tạc liền trên một khối gỗ hay đá, thứ tự đã được người thợ quyết định. Với loại này bạn chỉ cần chọn mặt chính quay ra ngoài, không cần sắp xếp gì thêm.
Thêm linh vật đi kèm. Nếu bộ có hươu, hạc đi cùng ông Thọ, đặt linh vật sát chân ông Thọ, quay cùng hướng, đừng tách ra đứng riêng ở góc khác của kệ.
Bày một bộ Tam Đa vào tủ kính từng bước
Với một bộ ba tượng rời cao khoảng 20 đến 30 cm, trình tự dưới đây giúp bạn bày gọn mà an toàn:
- Lau khô lòng ngăn tủ, kiểm mặt kính hoặc mặt gỗ có phẳng không bằng cách đặt một cốc nước nhỏ ở giữa xem mặt nước có nghiêng.
- Đặt ông Phúc vào giữa trước, cách mép trước ngăn tủ ít nhất một đốt ngón tay để khi đóng mở cửa kính không chạm tượng.
- Đặt hai ông còn lại theo cách tính trái phải mà gia đình chọn, khoảng cách giữa các ông bằng nhau, khoảng hai ba đốt ngón tay.
- Lùi ra xa hai bước nhìn tổng thể: đầu ba ông có tạo thành một đường cong nhẹ hay lởm chởm; nếu ông Phúc thấp hơn, kê thêm đế gỗ nhỏ.
- Kiểm những chi tiết chĩa ra như gậy, như ý: không được chạm vách tủ hoặc chạm nhau, vì đây là chỗ dễ gãy nhất khi lau.
- Với tủ hay bị rung do cửa ra vào, đặt một miếng đệm cao su mỏng hoặc chút sáp dán tượng dưới đế để ba ông đứng yên.
Bày xong, chụp một tấm ảnh lưu lại. Lần sau lau tủ, bạn trả ba ông về đúng chỗ mà không phải nhớ lại ai đứng bên nào.
Khi chỗ đặt không vừa một hàng ngang
Không phải nhà nào cũng có ngăn tủ rộng. Với kệ tivi dài mà nông, ba ông đứng hàng ngang vẫn được nhưng nên cách xa mép kệ và tránh xa chỗ đặt điều khiển, cốc nước, vì người ngồi xem hay với tay qua đó. Với ngăn tủ hẹp nhưng cao, xếp hình tam giác như ở trên, ông Phúc trên đế cao phía sau là cách gọn nhất.
Có gia đình muốn tách ba ông ra ba ngăn tủ khác nhau vì từng ngăn đều nhỏ. Về mặt ý nghĩa, ba ông là một bộ lời chúc nên đứng chung vẫn tự nhiên hơn. Nếu buộc phải tách, nên giữ ba ông trên cùng một tầng, ông Phúc ở ngăn giữa, chứ không để ông ở tầng trên ông ở tầng dưới.
Một phương án khác là đổi sang bộ nhỏ hơn hoặc bộ liền khối. Một bộ liền khối cao 20 cm chiếm ít chỗ hơn nhiều so với ba tượng rời cùng chiều cao, lại không bị lệch khi lau dọn. Đây là lựa chọn nhiều căn hộ nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội hay dùng.
Bày Tam Đa cùng những đồ khác trong tủ
Trong tủ kính phòng khách, Tam Đa thường phải ở chung với bình hoa, đĩa sứ, chén trà, ảnh gia đình. Để ba ông vẫn là điểm nhìn chính, nên dành cho bộ tượng một ngăn riêng hoặc ít nhất là phần giữa của một ngăn, chừa khoảng trống hai bên rộng chừng một bàn tay. Đồ đặt cạnh nên thấp hơn tượng, như đĩa sứ dựng nghiêng phía sau hay một khay gỗ nhỏ.
Tránh đặt chen nhiều tượng người khác vào cùng hàng với ba ông, chẳng hạn một ông Di Lặc hay một cặp Thần Tài, vì khách nhìn vào khó nhận ra đâu là bộ Tam Đa. Nếu gia đình có nhiều tượng, chia mỗi bộ một ngăn và giữ khoảng cách rõ. Cách này cũng giúp việc lau chùi nhanh hơn vì không phải nhấc nhiều món sát nhau.
Ảnh gia đình, nhất là ảnh ông bà, đặt ở ngăn ngay dưới hoặc ngăn bên cạnh Tam Đa là cách nhiều nhà làm, gợi đúng tinh thần sum họp và chúc thọ của bộ tượng. Chỉ cần lưu ý khung ảnh không che mất chân tượng và không dựa vào tượng.
Những lỗi bày hay gặp và cách sửa
Phần lớn lỗi khi bày Tam Đa không nằm ở thứ tự, mà ở chỗ đặt và cách giữ:
- Ba ông quay mặt vào tường hoặc quay chéo mỗi ông một hướng sau khi lau: đặt lại cho cùng hướng ra phòng.
- Ba ông không cùng bộ, mỗi ông một màu men một phong cách: nhìn rời rạc; nếu được, thay bằng một bộ đồng nhất, giữ ông lẻ cũ làm kỷ niệm ở chỗ khác.
- Đặt quá cao trên nóc tủ, phải bắc ghế mới lau được: dễ rơi khi lau, nên hạ xuống tầm mắt hoặc thấp hơn.
- Đặt sát mép kệ ở lối đi, trẻ nhỏ chạy qua dễ va: lùi sâu vào trong hoặc chuyển vào tủ có cửa kính.
- Xếp lẫn với đồ thờ trên ban thờ khi gia đình không có nếp đó: chuyển sang tủ hoặc kệ riêng cho rõ chỗ thờ và chỗ trưng bày.
- Để đèn tủ kính chiếu sát tượng gỗ nhiều giờ liền: gỗ khô nhanh, dễ nứt; đổi sang đèn LED ít toả nhiệt hoặc đặt tượng xa bóng đèn.
Sửa những điểm này quan trọng hơn nhiều so với việc tranh luận ông Lộc bên nào. Một bộ Tam Đa đứng chắc, sạch sẽ, dễ nhìn là đã bày đúng tinh thần.
Giữ một cách xếp nhất quán trong gia đình
Khi trong nhà có nhiều thế hệ, chuyện thứ tự Tam Đa đôi khi thành đề tài cãi nhau nhỏ: ông bà quen một kiểu, con cháu đọc trên mạng thấy kiểu khác. Cách gọn nhất là hỏi người lớn nhất trong nhà xưa nay vẫn xếp thế nào rồi theo đó, vì bộ tượng trước hết là của gia đình, gắn với ký ức của các thành viên.
Nếu gia đình mới mua bộ đầu tiên, chưa có nếp cũ, bạn có thể chọn cách phổ biến nhất là Phúc giữa và tính trái phải theo người xem, vì dễ nhớ và khách nhìn vào cũng hiểu. Ghi lại cách xếp trong ảnh chụp như đã nói ở trên để người khác trong nhà lau dọn cũng trả về đúng.
Điều nên tránh là đổi qua đổi lại liên tục mỗi khi nghe một lời khuyên mới. Thứ tự bày là tập quán thẩm mỹ, không có chuyện xếp sai thì gặp điều không hay. Giữ một cách ổn định giúp góc trưng bày trông chỉn chu, và giúp con trẻ lớn lên nhớ được hình ảnh quen thuộc của phòng khách nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Bày Tam Đa thì ông nào đứng giữa?
Cách phổ biến nhất là ông Phúc, người bế em bé, đứng giữa. Lý do thường được nêu là Phúc đứng đầu câu chúc và là điều gốc; dáng tượng ông Phúc cũng cân đối nhất nên đặt giữa nhìn hài hoà. Một số gia đình đổi ông Thọ vào giữa trong dịp mừng thọ.
Ông Lộc bên trái hay bên phải mới đúng?
Cả hai cách đều có người theo, vì "bên trái" có thể tính theo hướng nhìn của tượng hoặc theo người đứng trước tủ. Không có quy định bắt buộc. Gia đình bạn chọn một mốc tính, giữ nhất quán, và để ba ông cùng quay ra phòng là đủ.
Có nên xếp ba ông thành hình tam giác không?
Có thể, nhất là khi ngăn tủ hẹp mà sâu. Đặt ông Phúc phía sau ở giữa trên đế cao hơn, hai ông kia chéo phía trước. Cách này tạo chiều sâu và gọn chỗ, chỉ cần chú ý gậy và như ý của hai ông phía trước không chạm nhau.
Tam Đa có cần quay ra cửa chính không?
Không có quy tắc bắt buộc về hướng. Phần lớn gia đình chỉ cần ba ông quay ra phía phòng, chỗ người ngồi nhìn thấy. Quan trọng hơn là đặt ở chỗ chắc, khô, ngoài lối đi, tránh nắng chiếu trực tiếp làm phai màu hoặc nứt gỗ.
Bày Tam Đa trên ban thờ gia tiên được không?
Đa số gia đình Việt coi Tam Đa là đồ trưng bày nên đặt ở tủ hoặc kệ riêng, không đặt lên ban thờ gia tiên. Nếu nhà bạn có nếp đặt Tam Đa gần gian thờ thì theo nếp nhà, nhưng nên giữ ban thờ gọn và rõ những gì đang được thờ.
Bộ Tam Đa bị thiếu một ông thì bày thế nào?
Nếu một ông bị vỡ không sửa được, có thể tìm mua một ông lẻ cùng phong cách để thay, hoặc đổi sang bộ mới và cất ông còn lại làm kỷ niệm. Bày hai ông lẻ thì mất ý ba lời chúc, nên đa số gia đình chọn bổ sung hoặc thay cả bộ.