Tượng Tam Đa bằng sứ có xương trắng, nung ở nhiệt độ cao, gõ nhẹ nghe tiếng thanh, ít hút nước và dễ lau; tượng gốm hoặc sành nung thấp hơn, xương có màu, nặng hoặc xốp hơn. Trên lớp men, phần trang trí có thể vẽ tay hoặc dán decal in sẵn, vẽ dưới men hoặc trên men; mỗi kiểu bền và đẹp theo một cách.
Bộ Tam Đa sứ là hình ảnh quen thuộc trong tủ kính phòng khách của nhiều thế hệ. Bài này giúp bạn đọc một bộ tượng sứ như người trong nghề: nhận xương gốm, đọc lớp trang trí, phân biệt lỗi lò chấp nhận được với lỗi nên đổi, kiểm những chỗ mảnh dễ vỡ khi nhận hàng, và giữ màu men lâu bền.
Sứ, gốm men và đất nung: khác nhau ở đâu
Ba chữ này hay bị dùng lẫn trên mô tả sản phẩm. Bảng dưới tả những khác biệt bạn có thể tự kiểm:
| Đặc điểm | Sứ | Gốm men (sành, bán sứ) | Đất nung phủ sơn |
|---|---|---|---|
| Màu xương ở chỗ không men | Trắng hoặc trắng ngà, mịn | Xám, nâu nhạt, vàng đất | Đỏ gạch, nâu |
| Tiếng gõ nhẹ | Thanh, ngân | Trầm hơn | Đục, ngắn |
| Hút nước ở chỗ không men | Gần như không | Ít | Thấm nhanh, sẫm màu |
| Độ mỏng có thể làm | Mỏng, chi tiết sắc | Dày hơn | Dày |
| Độ bền va đập | Cứng nhưng giòn, vỡ sắc cạnh | Khá | Dễ mẻ cạnh |
| Bề mặt trang trí | Men trong, vẽ màu trên hoặc dưới men | Men màu, men rạn | Sơn phủ, có thể bong |
Chỗ dễ kiểm nhất là vành đế, nơi thường không tráng men để tượng không dính vào lò. Nhìn màu xương ở đó, chạm thử một giọt nước xem có thấm không, là đoán được gần đúng loại vật liệu.
Vẽ dưới men, vẽ trên men và vẽ vàng
Trang trí vẽ dưới men là vẽ màu lên xương gốm khi chưa tráng men, sau đó phủ men trong và nung một lần ở nhiệt độ cao. Màu nằm dưới lớp men nên rất bền, lau chùi bao nhiêu năm cũng không phai. Màu xanh lam của men lam là ví dụ quen thuộc. Bảng màu của lối vẽ này hẹp hơn, vì không phải màu nào cũng chịu được nhiệt độ cao.
Vẽ trên men là vẽ lên mặt men đã nung, rồi nung thêm một lần ở nhiệt độ thấp hơn để màu bám vào. Cách này cho màu đỏ, hồng, xanh lục, vàng rực rỡ, rất hợp với áo ba ông. Đổi lại, lớp màu nằm trên bề mặt nên có thể mòn dần nếu lau mạnh, chà bằng bột hoặc rửa máy rửa bát.
Vẽ vàng là phủ vàng lỏng lên men rồi nung nhẹ, tạo các đường viền áo, chữ, hoạ tiết lấp lánh. Lớp vàng này mỏng, dễ mòn nhất trong các lớp trang trí. Khi lau tượng có vẽ vàng, chỉ dùng khăn mềm hơi ẩm, không chà xát, không dùng chất tẩy. Nhìn vào độ bóng của viền vàng cũng biết bộ tượng đã được giữ gìn thế nào.
Vẽ tay hay decal: nhìn đâu để biết
Soi nét vẽ. Nét vẽ tay có đầu nét đậm nhạt, có chỗ màu dày mỏng khác nhau, đôi khi lem nhẹ. Decal là hình in sẵn trên giấy chuyển rồi dán lên men, nét đều tăm tắp, màu phẳng.
Dùng kính lúp. Dưới kính lúp hoặc chế độ chụp cận của điện thoại, decal thường lộ ra những chấm in nhỏ đều nhau. Màu vẽ tay là mảng liền, không có chấm.
Nhìn mép hình. Decal hay để lại một đường viền mỏng hơi bóng quanh hình ở chỗ mép giấy chuyển. Ở chỗ bề mặt cong gắt như nếp áo, decal có thể nhăn hoặc hở.
So ba ông với nhau. Hoạ tiết lặp lại giống hệt từng chi tiết trên cả ba ông, ở các vị trí cong khác nhau, nhiều khả năng là decal.
Decal không phải lỗi. Decal giúp giá thành mềm hơn và hoạ tiết đều đẹp. Điều quan trọng là người bán mô tả đúng; một bộ ghi "vẽ tay" mà thực chất là decal thì bạn có quyền hỏi lại.
Lỗi lò: loại chấp nhận được và loại nên đổi
Đồ gốm sứ nung trong lò hầu như không có món nào hoàn hảo tuyệt đối. Biết phân loại giúp bạn khỏi khó tính quá mức mà cũng không bỏ qua lỗi thật:
- Chấm đen nhỏ trong men do tạp chất: một vài chấm ở chỗ khuất là bình thường; nhiều chấm ở mặt tượng thì nên đổi.
- Lỗ châm kim, những lỗ li ti trên mặt men do khí thoát ra khi nung: ít và nhỏ chấp nhận được; nhiều thì men trông rỗ.
- Co men, chỗ men co lại để lộ xương: nếu ở vành đế thì không sao; ở mặt, tay, áo thì là lỗi.
- Rạn men: với dòng men rạn giả cổ thì đó là chủ ý; với men trơn mà có vệt rạn lẻ, nhất là vết rạn sâu cắm vào xương, thì có thể là nứt.
- Cong vênh đế: tượng đặt lên mặt phẳng bị lắc là lỗi cần đổi, vì về lâu dài dễ đổ.
- Màu lệch giữa ba ông: một ông đỏ tươi, một ông đỏ sậm cho thấy không cùng mẻ nung; tuỳ bạn có chấp nhận không.
Tượng sứ rỗng ruột thường có một lỗ nhỏ ở đáy. Đó là lỗ thoát khí bắt buộc để tượng không nứt vỡ khi nung, không phải lỗi hay chỗ hở.
Chọn kiểu men theo không gian bày
Cùng là Tam Đa sứ, kiểu men quyết định cảm giác của cả góc phòng. Gợi ý theo kinh nghiệm bày của nhiều gia đình:
| Kiểu men | Vẻ ngoài | Hợp không gian | Lưu ý khi giữ |
|---|---|---|---|
| Men màu rực vẽ trên men | Áo đỏ, xanh, vàng tươi, nhiều chi tiết | Phòng khách truyền thống, dịp Tết, tủ gỗ tối màu | Lau nhẹ, tránh nắng chiếu lâu |
| Men trắng viền vàng | Trắng sáng, chỉ nhấn vàng ở viền áo, mũ | Căn hộ hiện đại, tủ trắng, kệ kính | Bụi bám dễ thấy, cần lau đều hơn |
| Men rạn giả cổ | Màu ngà, rạn chân chim đều | Nhà có đồ cổ, đồ gỗ lâu năm | Kẽ rạn bám bẩn, lau khô, không ngâm |
| Men lam vẽ dưới men | Trắng và xanh lam, nét thanh | Phòng có gốm men lam khác, phong cách cổ điển | Rất bền màu, dễ lau |
| Men đơn sắc | Một màu như ngọc, nâu, xanh men ngọc | Không gian tối giản, phòng trà | Lỗi men dễ lộ hơn vì không có hoạ tiết che |
Khi tủ đã có nhiều đồ gốm sứ khác, chọn bộ Tam Đa cùng tông men với chúng sẽ cho cả tủ một vẻ thống nhất. Một bộ rực màu đứng giữa tủ toàn men lam trông như món lạc chỗ, dù bản thân bộ tượng rất đẹp.
Tượng rời, tượng liền khối và những chi tiết gắn thêm
Phần lớn bộ Tam Đa sứ là ba tượng rời, mỗi ông một khối. Một số mẫu làm liền ba ông trên cùng một đế hình đám mây hay tảng đá. Mẫu liền khối khó vỡ rời từng ông và không bao giờ bị xếp lộn, nhưng nặng hơn, cần chỗ rộng và nếu vỡ một chỗ thì ảnh hưởng cả bộ.
Những chi tiết như gậy, quả đào, em bé thường được nặn riêng rồi gắn vào thân bằng hồ đất trước khi nung, nên sau khi nung chúng liền với thân như một khối. Có xưởng làm gậy bằng gỗ hoặc kim loại cắm rời vào tay tượng để giảm rủi ro vỡ khi vận chuyển; loại này bạn chỉ cần cắm lại cho khít.
Nếu thấy một chi tiết lắc nhẹ hoặc có khe hở ở chỗ nối, hãy hỏi người bán đó là chi tiết cắm rời theo thiết kế hay là chỗ đã gãy rồi dán lại. Câu trả lời giúp bạn biết cách cầm, cách lau và có nên nhận hàng hay không.
Kiểm bộ Tam Đa sứ khi nhận hàng
Tượng sứ vỡ thường xảy ra trên đường vận chuyển. Khi nhận, bạn nên mở hộp và kiểm ngay theo trình tự:
- Quay video lúc mở hộp, để có bằng chứng nếu cần đổi trả với người bán hoặc đơn vị vận chuyển.
- Nhấc tượng bằng cách đỡ thân và đế, không nắm vào gậy, cánh chuồn, tay em bé hay quả đào.
- Soi những chỗ mảnh: ngón tay, gậy, mũ ông Lộc, râu ông Thọ, chân hạc nếu có; tìm vết mẻ, vết nứt hoặc vệt keo.
- Gõ nhẹ bằng móng tay lên thân từng ông: tiếng thanh, đều là ổn; tiếng rè, khàn có thể có vết nứt bên trong.
- Đặt cả ba ông lên mặt bàn phẳng xem có đứng vững và cùng tông màu không.
- Nếu có lỗi, chụp ảnh rõ vị trí và báo người bán ngay trong ngày, trước khi vứt hộp và vật liệu chèn.
Keo dán vết vỡ sau nung thường có màu hơi vàng, độ bóng khác men xung quanh; dưới ánh đèn nghiêng, đường keo hiện lên rõ hơn. Biết điều này giúp bạn phân biệt chi tiết gắn liền từ khi nung với chi tiết đã vỡ rồi dán lại.
Giữ màu men và tránh vỡ trong nhà
Tượng sứ chịu nước tốt hơn gỗ và bột đá, nên có thể lau bằng khăn hơi ẩm, sau đó lau khô ngay để không để lại vệt nước. Với những bộ có vẽ trên men hay vẽ vàng, không ngâm tượng trong nước, không dùng nước rửa chén có chất tẩy mạnh, không cho vào máy rửa bát. Bụi trong khe tay áo có thể quét bằng cọ vẽ lông mềm.
Vỡ là rủi ro lớn nhất của tượng sứ. Nên đặt bộ tượng trong tủ có cửa kính, cách xa mép ngăn, và không xếp sát đồ thuỷ tinh hay đồ kim loại để tránh va khi đóng mở tủ. Với nhà có trẻ nhỏ, đặt ở tầng tủ cao hơn tầm với; với nhà hay rung do xe tải chạy qua, lót một miếng đệm cao su mỏng dưới đế.
Nếu không may bị mẻ, đừng vứt mảnh vỡ. Những mảnh lớn còn nguyên cạnh có thể nhờ thợ sửa đồ gốm sứ gắn lại bằng keo chuyên dụng và tô màu che vết. Nhiều gia đình giữ bộ Tam Đa đã từng được gắn lại như một kỷ niệm, vì giá trị của bộ tượng nằm ở những năm tháng nó đứng trong phòng khách. Xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết bộ sứ được vẽ tay hay decal trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tượng sứ và tượng gốm?
Nhìn vành đế không tráng men: sứ có xương trắng mịn, gõ nghe thanh, nhỏ nước không thấm; gốm có xương màu xám, nâu hoặc vàng đất, tiếng gõ trầm hơn. Đất nung phủ sơn thì xương đỏ gạch và thấm nước nhanh.
Tượng Tam Đa sứ vẽ vàng có bị phai không?
Lớp vẽ vàng nằm trên bề mặt men nên có thể mòn dần nếu lau mạnh hoặc dùng chất tẩy. Chỉ lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không chà xát, không ngâm nước, thì lớp vàng giữ được rất lâu.
Decal trên tượng sứ có phải hàng kém không?
Không hẳn. Decal giúp hoạ tiết đều, giá thành mềm hơn, và khi được nung đúng thì khá bền. Điều cần là người bán mô tả trung thực. Nếu bạn thích nét bút riêng của người thợ thì chọn hàng vẽ tay và hỏi rõ trước khi mua.
Lỗ nhỏ dưới đáy tượng sứ là gì?
Đó là lỗ thoát khí. Tượng sứ rỗng ruột cần lỗ này để hơi nóng và không khí bên trong thoát ra khi nung, nếu không tượng có thể nứt hoặc nổ trong lò. Đây là đặc điểm kỹ thuật bình thường.
Tượng sứ bị mẻ một miếng nhỏ có sửa được không?
Được. Thợ sửa đồ gốm sứ có thể gắn lại mảnh vỡ hoặc đắp keo chuyên dụng rồi tô màu cho gần giống men cũ. Vết sửa nhìn gần vẫn nhận ra, nhưng đặt trong tủ kính thì gần như không thấy. Giữ lại mảnh vỡ sẽ giúp sửa đẹp hơn.
Rửa tượng sứ bằng nước được không?
Tượng sứ men trong vẽ dưới men có thể lau nước nhẹ nhàng rồi lau khô. Tượng vẽ trên men, vẽ vàng thì nên lau khăn hơi ẩm thay vì rửa, không ngâm, không dùng chất tẩy. Không cho bất kỳ tượng sứ trang trí nào vào máy rửa bát.