Phần đế của thiềm thừ bột đá có bốn kiểu phổ biến: đống tiền xu cổ, thỏi vàng nguyên bảo, bàn bát quái và đế gỗ kê rời. Mỗi kiểu mang một lớp ý nghĩa riêng theo quan niệm dân gian, đồng thời thay đổi chiều cao, trọng tâm và độ vững của tượng. Cùng một con cóc ba chân, đặt trên đống xu sẽ khác hẳn đặt trên đế gỗ cả về dáng lẫn chỗ hợp để bày.
Nhiều người chọn thiềm thừ chỉ nhìn con cóc mà bỏ qua đế, rồi về nhà mới thấy tượng cao quá so với kệ, đế bám bụi khó lau, hoặc lắc nhẹ là chênh vênh. Bài này đi qua từng kiểu đế: chúng gợi ý nghĩa gì, chi tiết nào cho thấy tay nghề, kiểu nào hợp quầy thu ngân, kiểu nào hợp tủ trưng bày.
Đế không chỉ để kê: ba việc nó làm cho bức tượng
Việc thứ nhất là nâng con cóc lên. Cóc ngồi trơn có dáng rất thấp, đặt trên kệ ngang tầm hông thì gần như chỉ thấy lưng. Một chiếc đế cao vài phân đẩy đầu cóc lên, để người nhìn thấy được mắt, miệng và đồng xu, phần biểu cảm nhất của tượng.
Việc thứ hai là ổn định. Bột đá là vật liệu giòn, tượng đổ một lần là có thể sứt. Đế rộng, đáy phẳng hạ trọng tâm và giúp tượng đứng chắc trên những bề mặt không hoàn toàn bằng, như mặt quầy gỗ cũ hay tấm kính có chút rung khi đóng cửa tủ.
Việc thứ ba là kể thêm ý nghĩa. Theo quan niệm phổ biến, cóc ba chân gắn với tiền; đặt nó lên đống xu hay thỏi vàng là nhấn thêm ý no đủ, đặt lên bát quái là gửi thêm mong muốn bình an cho nơi ở. Đây là lớp nghĩa biểu tượng do người làm tượng ghép vào, bạn có thể đón nhận như lời chúc, không cần xem là điều kiện bắt buộc.
Biết ba việc này, bạn sẽ chọn đế theo đúng ưu tiên của mình: cần nâng tầm nhìn, cần đứng vững hay cần thêm ý nghĩa, thay vì chỉ chọn theo cảm giác đẹp xấu.
So nhanh bốn kiểu đế phổ biến
Bảng dưới đặt các kiểu đế cạnh nhau theo những điểm người mua hay cân nhắc. Cách mô tả ý nghĩa là theo quan niệm dân gian phổ biến, không phải quy định.
| Kiểu đế | Ý nghĩa thường được gán | Độ vững | Công lau chùi |
|---|---|---|---|
| Đống tiền xu cổ | Tiền bạc dồi dào, tích góp | Khá vững nếu xu xếp đều | Nhiều khe giữa các đồng xu |
| Thỏi vàng nguyên bảo | Của cải quý, sung túc | Vững, đáy rộng | Ít khe, mặt cong dễ lau |
| Bàn bát quái | Bình an, trấn giữ nơi ở | Rất vững, đế bát giác phẳng | Vạch quẻ nông, lau nhanh |
| Đế gỗ kê rời | Trang trọng, tôn tượng lên | Tuỳ đế, cần chống trượt | Lau riêng từng phần |
Một số mẫu kết hợp nhiều thứ: cóc ngồi trên đống xu đặt trên bàn bát quái, rồi cả khối kê lên đế gỗ. Càng nhiều tầng, tượng càng cao và càng nhiều điểm tiếp xúc cần kiểm tra. Với bột đá, nên ưu tiên khối gọn, ít tầng ghép.
Cũng nên phân biệt đế đúc liền với đế gắn sau. Đế đúc liền không có đường nối, chắc hơn nhưng nếu đế sứt thì cả tượng mang vết. Đế gắn sau bằng keo cho phép xưởng làm con cóc sắc nét hơn, đổi lại bạn cần kiểm đường keo quanh chân cóc. Lật tượng lên, nhìn từ dưới đáy thường thấy ngay đâu là ranh giới giữa hai phần.
Đế đống tiền xu cổ: nhìn chi tiết xu để đoán khuôn
Đây là kiểu đế quen thuộc nhất. Những đồng xu tròn lỗ vuông, mô phỏng tiền đồng thời phong kiến, được xếp chồng thành một ụ thấp, con cóc ngồi lên trên. Có mẫu xu xếp nghiêng như đổ tràn, có mẫu xếp thành tháp gọn gàng.
Chi tiết xu là chỗ đọc tay nghề rất tốt. Khuôn mới và mẫu gốc kỹ cho ra từng đồng xu có viền rõ, lỗ vuông sắc góc, mặt xu có hoa văn nổi. Chữ trên mặt xu thường đúc mờ hoặc chỉ là nét gợi hình, điều đó bình thường vì đế không nhằm tái tạo một đồng tiền cụ thể. Điều không bình thường là các đồng xu dính bết vào nhau thành một khối nhoè, không phân biệt được đồng nào với đồng nào; đó là dấu hiệu khuôn đã mòn.
Khe giữa các đồng xu là nơi bụi đọng nhiều nhất, cũng là nơi sơn kém hay để lộ màu trắng của bột. Soi đèn vào khe trước khi mua. Khi lau, dùng cọ mềm đi theo vòng tròn quanh ụ xu thay vì quẹt khăn ngang qua, vì khăn dễ mắc vào mép xu và kéo bong sơn.
Kiểu đế này hợp quầy thu ngân, kệ phòng làm việc, vì hình ảnh đồng xu gần với công việc buôn bán. Bạn nên chọn cỡ nhỏ và đặt ở góc không vướng tay đếm tiền.
Đế thỏi vàng và đế bát quái: những điểm riêng
Thỏi vàng có dáng thuyền. Nguyên bảo là kiểu nén vàng hai đầu cong lên, giữa lõm, mô phỏng thỏi vàng thời xưa ở Trung Hoa. Trên tượng bột đá, đế thỏi vàng thường to, đáy rộng, cóc ngồi giữa lòng thuyền nên rất vững.
Nhũ vàng trên đế dễ xỉn trước con cóc. Đế là phần hay bị cầm, bị chạm khi dời tượng, nên lớp nhũ ở đó mòn và xỉn nhanh hơn. Mẫu có phủ lớp bóng trong bên ngoài nhũ sẽ giữ màu lâu hơn; hỏi người bán điều này.
Bát quái là biểu tượng Dịch học. Đế bát giác khắc tám nhóm vạch liền và đứt, gọi là tám quẻ. Có hai cách xếp quẻ quen thuộc là Tiên thiên và Hậu thiên; tượng bột đá thường không ghi theo cách nào, và các xưởng cũng không thống nhất. Nếu bạn quan tâm, nên hỏi người hiểu Dịch học thay vì đoán.
Đế bát quái hợp chỗ cần trang nghiêm. Vì gắn với ý nghĩa bình an theo quan niệm, nhiều gia đình bày cóc trên bát quái ở phòng khách, kệ cao, ít đặt ở quầy buôn bán. Đây là lựa chọn theo sở thích, không có đúng sai.
Vạch quẻ nông dễ mất nét khi lau mạnh. Vạch quẻ trên đế bột đá thường chỉ nổi hoặc chìm vài li, sơn nét quẻ khác màu nền. Lau bằng khăn khô mềm, tránh chà xát sẽ làm mòn nét màu.
Đế gỗ kê rời: khi nào nên thêm và chọn ra sao
Đế gỗ rời là tấm kê bằng gỗ tiện hoặc chạm, đặt dưới tượng. Nó có ích khi tượng có đáy hơi gồ, khi bạn muốn nâng cóc lên thêm, hoặc khi cần bảo vệ mặt kệ khỏi trầy. Đế gỗ cũng giúp phân biệt một món bày trang trọng với đồ trang trí bày tràn lan.
Chọn đế gỗ có mặt trên rộng hơn đáy tượng một chút ở mọi phía, khoảng một đến hai phân là vừa. Đế quá nhỏ khiến tượng như đang chênh vênh trên bục, đế quá to thì nhìn nặng nề. Màu gỗ nên trầm hơn màu tượng để tượng nổi lên: cóc nhũ vàng hợp gỗ nâu đỏ, cóc xanh ngọc hợp gỗ nâu sẫm hoặc đen.
Điểm hay bị quên là chống trượt. Bột đá trên gỗ đánh vecni khá trơn, chỉ cần va nhẹ là tượng trượt khỏi đế. Dán một miếng nỉ hoặc vài chấm đệm cao su mỏng dưới đáy tượng, hoặc đặt tấm lót chống trượt giữa hai mặt. Không dùng keo dán chết tượng vào đế, vì sau này muốn lau hay thay đế sẽ rất khó.
Nếu tượng đã có đế liền như đống xu hay thỏi vàng, thêm đế gỗ chỉ khi chỗ đặt thật sự cần nâng cao. Ba tầng chồng lên nhau trên một kệ hẹp thường làm tượng dễ đổ hơn là đẹp hơn.
Chọn kiểu đế theo chỗ bạn định đặt
Thay vì chọn đế trước rồi mới tìm chỗ bày, hãy đi ngược lại. Các bước dưới giúp bạn chốt nhanh:
- Xác định chỗ đặt và đo khoảng trống: chiều rộng, chiều sâu, chiều cao còn lại phía trên.
- Xác định tầm mắt người nhìn: kệ thấp ngang hông cần tượng có đế nâng; kệ ngang ngực thì cóc ngồi trơn hoặc đế thấp là đủ.
- Cân nhắc tần suất va chạm: quầy thu ngân, lối đi chọn đế rộng, ít tầng, như thỏi vàng hoặc bát quái.
- Cân nhắc thời gian lau dọn: không muốn lau nhiều thì tránh đế đống xu nhiều khe.
- Chọn ý nghĩa theo mong muốn của gia đình hoặc người nhận quà, nếu đó là điều bạn coi trọng.
- Cuối cùng mới chọn màu đế sao cho tách khỏi màu cóc và hợp nội thất xung quanh.
Theo trình tự này, phần lớn người mua sẽ thấy mình chỉ còn một hoặc hai kiểu đế phù hợp, việc chọn mẫu trở nên dễ hơn nhiều so với lướt qua hàng chục mẫu cùng lúc.
Kiểm đế khi nhận tượng và xử lý lỗi nhỏ
Đế là phần chịu lực và cũng là phần hay va vào thành hộp khi vận chuyển. Khi nhận tượng, bạn kiểm đế theo danh sách sau trước khi bày:
- Đặt lên mặt kính phẳng: tượng không cập kênh. Nếu lắc nhẹ, xem đáy có cục keo hay hạt bột nhô ra không; mài nhẹ bằng giấy nhám mịn là phẳng lại.
- Soi mép đế: các góc bát giác, mép thỏi vàng, rìa đồng xu ngoài cùng là chỗ hay sứt. Sứt nhỏ dặm được bằng bột trét và sơn cùng màu.
- Xem chỗ nối cóc với đế: không có khe sáng, chạm vào không lỏng. Lỏng thì gắn lại bằng keo hai thành phần trước khi bày, đừng để lâu.
- Kiểm lớp lót đáy: nỉ dán phẳng, không bong mép. Nỉ bong dễ quét bụi và làm trầy mặt kệ.
- Lắc nhẹ con rỗng ruột: nếu nghe tiếng lạo xạo bên trong là có mảnh vụn rời ra từ thành tượng; báo người bán vì đó có thể là vết nứt bên trong.
Những lỗi trong danh sách đều có thể xử lý tại nhà nếu nhỏ. Lỗi lớn như nứt xuyên đế hay cóc gãy rời nên đổi hàng, vì sửa xong vẫn là điểm yếu lâu dài và ảnh hưởng độ vững của cả tượng.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ ngồi trên đống tiền và ngồi trơn có khác ý nghĩa không?
Theo quan niệm phổ biến, cả hai đều mang ý nghĩa cầu tài lộc; đống tiền chỉ nhấn thêm hình ảnh no đủ. Khác biệt thực tế nằm ở chiều cao, độ vững và công lau chùi. Bạn chọn theo chỗ đặt và sở thích là hợp lý.
Chữ trên đồng xu ở đế bị mờ có phải hàng kém không?
Không hẳn. Trên tượng bột đá, chữ ở đồng xu thường chỉ là nét gợi hình, nhiều khuôn cố ý không làm chữ rõ. Điều nên để ý là viền xu và lỗ vuông còn sắc hay không. Nếu các đồng xu nhoè vào nhau thành một khối thì khuôn đã mòn.
Đế bát quái có cần đặt quẻ theo hướng nào không?
Một số người theo trường phái riêng sẽ xoay đế cho quẻ ứng với hướng nhà. Tượng bột đá thường không ghi cách xếp quẻ, và các trường phái không thống nhất. Nếu bạn không theo trường phái nào cụ thể, đặt tượng ngay ngắn, chắc chắn là đủ.
Có nên dán chết tượng vào đế gỗ cho chắc không?
Không nên. Dán chết khiến việc lau dọn, thay đế hay sửa tượng về sau rất khó, và khi tháo dễ làm sứt đáy. Thay vào đó, dán nỉ hoặc đệm cao su mỏng dưới đáy tượng để chống trượt mà vẫn nhấc ra được.
Đế nhũ vàng bị xỉn đen có phục hồi được không?
Với lớp nhũ đã xỉn do kim loại trong nhũ bị oxy hoá, lau không làm nó sáng lại. Cách xử lý là dặm lại bằng sơn nhũ cùng tông rồi phủ lớp bóng trong bảo vệ. Việc này cần tay khéo; nếu tượng lớn hoặc quý, nên nhờ thợ sơn tượng.