Một con thiềm thừ "ngọc xanh" có thể là ngọc bích nephrite, phỉ thúy jadeite, Tú ngọc serpentine, thạch anh vi tinh nhuộm xanh (hay bị gọi là ngọc Malaysia) hoặc thuỷ tinh xanh đúc khuôn. Năm vật liệu này trông gần giống nhau trong ảnh nhưng khác nhau rõ về độ nặng, độ cứng, cách bắt sáng và độ bền màu. Cầm trên tay, so với một món đã biết chắc, bạn có thể loại được phần lớn khả năng trước khi cần tới phòng giám định.
Màu xanh là lựa chọn quen thuộc cho thiềm thừ vì gợi tới hình ảnh ngọc quý, và theo cách phối màu ngũ hành mà nhiều người theo, xanh lục thuộc hành Mộc. Bài này không bàn chuyện màu nào mang lại điều gì; nó tập trung vào việc bạn đang cầm thứ đá gì, vì điều đó quyết định giá trị thật và cách giữ gìn con cóc ngọc của bạn.
Năm vật liệu xanh hay gặp trên tượng thiềm thừ
Số liệu độ cứng và tỉ trọng là khoảng điển hình; các cột còn lại mô tả điều bạn thường nhận thấy bằng mắt và tay:
| Vật liệu | Tên hay gọi | Mohs | Tỉ trọng | Màu và ánh | Dấu hiệu dễ thấy |
|---|---|---|---|---|---|
| Nephrite | Ngọc bích, bích ngọc, ngọc Hòa Điền xanh | khoảng 6–6,5 | khoảng 2,95–3,0 | Xanh rau bina đến xanh đậm, ánh dầu | Có đốm đen nhỏ, cầm nặng và mát |
| Jadeite | Phỉ thúy, cẩm thạch | khoảng 6,5–7 | khoảng 3,33 | Xanh táo đến xanh lục, có vùng trắng, ánh thuỷ tinh | Nặng nhất nhóm, màu thường thành mảng |
| Serpentine | Tú ngọc, ngọc Tụ Nham, ngọc vàng lục | khoảng 2,5–5 | khoảng 2,5–2,6 | Xanh vàng nhạt, bán trong, ánh sáp | Nhẹ hơn, dễ thấy vết xước mảnh |
| Thạch anh vi tinh nhuộm | Ngọc Malaysia, ngọc xanh giá rẻ | khoảng 7 | khoảng 2,65 | Xanh đều, tươi, hơi trong | Màu đọng ở kẽ, đều bất thường |
| Thuỷ tinh | Ngọc pha lê, ngọc nhân tạo | khoảng 5–6 | tuỳ loại | Xanh đều, ánh thuỷ tinh mạnh | Có bọt tròn, nét chạm tròn mép |
Chỉ riêng cột tỉ trọng đã cho thấy cách phân biệt nhanh: một con thiềm thừ jadeite cùng kích thước sẽ nặng hơn rõ rệt so với con Tú ngọc hay thạch anh nhuộm. Cảm giác "nặng tay" là dấu hiệu đầu tiên người làm nghề dùng, dù chưa đủ để kết luận.
Ngọc bích nephrite: con cóc xanh dai nhất
Nephrite là khoáng vật nhóm amphibol, cấu tạo từ những sợi tinh thể đan xoắn vào nhau như nỉ. Chính cấu trúc này khiến nephrite cực kỳ dai, khó vỡ hơn nhiều loại đá cứng hơn nó. Với tượng thiềm thừ, điều đó có nghĩa là đồng tiền trong miệng có thể tạc mỏng, mép bệ ít sứt, và con cóc chịu được việc được cầm lên đặt xuống hằng ngày.
Màu xanh của nephrite thường hơi trầm, ngả rau bina hoặc xanh rêu, ít khi rực như ngọc nhuộm. Nhiều khối có những đốm đen nhỏ, là khoáng vật lẫn trong đá. Người bán hay gọi chung là ngọc bích, có nơi kèm tên vùng như Canada, Nga hay Tân Cương; tên vùng là thông tin tham khảo của người bán, khó kiểm bằng mắt.
Bề mặt nephrite đánh bóng có ánh dầu, sờ thấy trơn mịn như sáp ấm. Khi gõ nhẹ hai món nephrite vào nhau, tiếng nghe trong và ngân hơn đá mềm. Đây không phải phép thử nên làm với tượng đắt, vì vẫn có nguy cơ sứt; nhưng nếu người bán tự gõ cho bạn nghe, bạn sẽ thấy khác biệt.
Phỉ thúy jadeite trên tượng thiềm thừ: hiếm, nhỏ và nhiều hàng xử lý
Khối lớn hiếm nên tượng thường nhỏ. Jadeite xanh đẹp, khối lớn rất hiếm và đắt, nên thiềm thừ phỉ thúy thường là cỡ cầm tay, mặt dây hay tượng nhỏ để tủ kính. Một con thiềm thừ "phỉ thúy" dài hai mươi phân với màu xanh đều khắp thân cần được xem rất kỹ.
Màu thường thành mảng. Phỉ thúy tự nhiên hay có màu xanh tập trung từng vùng trên nền trắng, xám hoặc xanh nhạt. Thợ khéo xoay khối để vùng xanh rơi vào đầu cóc hoặc đồng tiền.
Loại A, B, C. Thị trường chia jadeite thành loại A (chỉ đánh bóng, có thể phủ sáp), loại B (tẩy axit rồi tẩm nhựa) và loại C (nhuộm màu), có khi B và C kết hợp. Loại B và C kém bền theo thời gian vì nhựa có thể lão hoá, màu nhuộm có thể nhạt. Phân biệt chắc chắn cần phòng giám định.
Giấy giám định đáng hỏi với món giá trị. Với tượng phỉ thúy giá cao, hãy hỏi người bán có giấy của phòng giám định độc lập không, giấy ghi tên khoáng vật, khối lượng và kết luận có xử lý hay không.
Tú ngọc và thạch anh nhuộm: hai loại hay bị gọi nhầm là ngọc bích
Đây là hai vật liệu phổ biến nhất trên tượng thiềm thừ xanh giá vừa phải. Chúng có chỗ dùng riêng nếu được gọi đúng tên:
- Tú ngọc (serpentine) xanh vàng nhạt, bán trong, ánh sáp; mềm hơn nhiều so với nephrite, có loại để móng tay cạo ở đáy còn để lại vệt.
- Tú ngọc tạc được tượng to với giá dễ chịu, hợp kệ cao hoặc tủ kính, nơi ít va chạm và ít bị lau mạnh.
- Bề mặt Tú ngọc lâu ngày có thể mờ đi do xước li ti; đánh lại bằng khăn mềm và chút sáp ong trung tính thường làm bóng lại.
- Thạch anh vi tinh nhuộm xanh cứng ngang thạch anh nên khó xước, nhưng màu xanh là do thuốc nhuộm đi vào các khe li ti giữa tinh thể.
- Dấu hiệu: màu xanh rất đều, hơi trong như kẹo; soi kính lúp thấy màu đậm hơn ở kẽ chạm và vết rạn.
- Màu nhuộm có thể nhạt dần nếu rửa nước nhiều, phơi nắng hoặc tiếp xúc hoá chất, nên chỉ lau khô.
Gọi đúng tên giúp bạn đặt kỳ vọng đúng. Một con thiềm thừ Tú ngọc đẹp, chạm kỹ vẫn là món bày đáng giá; vấn đề chỉ phát sinh khi nó được bán với tên và giá của nephrite hay jadeite.
Kiểm một con thiềm thừ ngọc xanh ngay tại chỗ
Các bước sau không cần dụng cụ chuyên môn, chỉ cần đèn pin điện thoại, một kính lúp nhỏ và tốt nhất là một món ngọc bạn đã biết chắc để so.
- Cầm so trọng lượng. Ước lượng kích thước rồi cảm nhận độ nặng. Jadeite và nephrite nặng tay hơn hẳn Tú ngọc, thạch anh nhuộm cùng cỡ.
- Soi màu ở kẽ. Dùng kính lúp nhìn kẽ miệng, kẽ chân, quanh nốt lưng. Màu đọng đậm thành đường ở kẽ là dấu hiệu thường gặp của nhuộm.
- Chiếu đèn xuyên chỗ mỏng. Áp đèn vào đồng tiền hoặc mép bệ. Nephrite và jadeite thường thấy cấu trúc sợi hoặc hạt bên trong; thuỷ tinh thấy bọt tròn và ánh sáng đi thẳng.
- Nhìn ánh bề mặt dưới đèn xiên. Ánh dầu, ánh sáp mềm thường là nephrite, serpentine; ánh thuỷ tinh sắc hơn gặp ở jadeite đánh bóng kỹ và ở thuỷ tinh.
- Xem đáy và chỗ khuất. Tìm đường ráp khuôn, vết xước. Vết xước nhiều ở đáy sau thời gian ngắn gợi ý đá mềm.
- Đề nghị giấy giám định với món giá trị. Các phép trên chỉ giúp nghi đúng; phòng giám định đo chiết suất, tỉ trọng, phổ để kết luận.
Không nên thử bằng cách cạo dao, đốt lửa hay nhỏ axit lên tượng. Những cách này làm hỏng món đồ và còn cho kết quả sai với đá đã tẩm nhựa hoặc phủ sáp.
Mẫu thiềm thừ ngọc xanh hay gặp và cỡ hợp từng chỗ
Trên đá xanh, mẫu phổ biến nhất vẫn là con cóc ngồi xổm ngậm đồng tiền, lưng có nốt sần, đặt trên một đế tròn hoặc một đống tiền xu chạm nổi. Với nephrite, thợ hay làm thêm mẫu thiềm thừ ngồi trên lá sen, trên bắp cải hoặc ôm thỏi vàng, vì đá dai cho phép chạm các chi tiết lá mỏng. Với Tú ngọc, mẫu cỡ lớn thường có thêm xâu tiền vắt quanh thân hoặc thiềm thừ con bám trên lưng, tận dụng việc đá mềm dễ chạm khối to.
Phỉ thúy hiếm khi có khối đủ lớn, nên mẫu thường gọn: con cóc nhỏ cỡ ngón tay cái làm mặt dây hay tượng cầm tay, hoặc con cóc ngồi trên đế ngọc trắng có điểm màu xanh. Thạch anh nhuộm và thuỷ tinh thì gần như mẫu nào cũng có, kể cả các mẫu đúc hàng loạt giống hệt nhau, đây cũng là một dấu hiệu để nhận ra hàng khuôn.
Về cỡ, tượng ngọc xanh dài dưới mười phân hợp góc bàn làm việc, cạnh máy tính tiền hay trong tủ kính nhỏ. Cỡ mười đến hai mươi phân hợp kệ thấp phòng khách, kệ tivi, bàn nước. Trên hai mươi phân, tượng nephrite hay jadeite rất nặng và đắt, nên phần lớn tượng xanh cỡ lớn trên thị trường là Tú ngọc hoặc đá nhuộm. Nếu thấy một con cóc ngọc xanh to, nặng, màu đẹp mà giá mềm, hãy hỏi lại tên khoáng vật trước khi quyết định.
Bày và giữ thiềm thừ ngọc xanh theo từng loại đá
Với nephrite và jadeite loại A, việc giữ gìn khá đơn giản: lau bằng khăn mềm hơi ẩm, có thể rửa nhanh bằng nước sạch rồi lau khô, tránh va đập mạnh. Không cần bôi dầu hay ngâm nước để "nuôi" ngọc; độ bóng đến từ lớp đánh bóng và việc lau khô đều tay. Tượng nephrite bày ở quầy hay bàn làm việc, nơi nhiều người chạm vào, vẫn ổn sau nhiều năm.
Jadeite loại B, loại C và thạch anh nhuộm cần nhẹ tay hơn: tránh nắng chiếu nhiều giờ, tránh nước nóng, xà phòng mạnh và dung môi, vì nhựa tẩm và thuốc nhuộm là phần dễ bị ảnh hưởng nhất. Tú ngọc chịu được lau ẩm nhưng nên tránh chỗ hay bị chạm bằng đồ kim loại, chìa khoá, và không kê trực tiếp lên mặt đá granite có hạt cát.
Về chỗ đặt, quan niệm phổ biến cho rằng thiềm thừ nên đặt thấp, đầu quay vào trong nhà, tránh bàn thờ, nhà vệ sinh và phòng ngủ. Bạn có thể theo hoặc không; về thực tế, chỗ thấp, mặt phẳng, có đế lót nỉ và nằm ngoài tầm với của trẻ nhỏ là đủ để con cóc ngọc xanh an toàn và giữ được vẻ đẹp lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ ngọc bích và thiềm thừ phỉ thúy cái nào tốt hơn?
Hai loại là hai khoáng vật khác nhau, không có cái nào tốt hơn tuyệt đối. Nephrite dai hơn, hợp tượng cỡ trung bày nơi hay chạm tay. Jadeite hiếm hơn, màu tươi hơn, thường làm tượng nhỏ. Điều quan trọng là món bạn mua đúng là loại được ghi và không qua xử lý mà không báo.
Ngọc Malaysia có phải ngọc không?
Không. Tên ngọc Malaysia thường dùng cho thạch anh vi tinh nhuộm xanh, đôi khi cho thuỷ tinh xanh. Nó cứng và rẻ, dùng làm vật phẩm được, nhưng không phải jadeite hay nephrite và màu là do nhuộm. Khi mua, nên gọi đúng tên để không trả giá của ngọc thật.
Cầm thấy mát tay có chứng tỏ là ngọc thật không?
Chưa đủ. Mọi loại đá và cả thuỷ tinh đều mát tay hơn nhựa vì dẫn nhiệt tốt hơn. Cảm giác mát chỉ giúp loại nhựa, resin giả đá. Để phân biệt nephrite, jadeite với thạch anh nhuộm hay thuỷ tinh, cần thêm trọng lượng, soi bên trong và tốt nhất là giám định.
Thiềm thừ Tú ngọc bị mờ bề mặt có làm bóng lại được không?
Thường được. Bạn lau sạch bụi, để khô, rồi xoa một lớp rất mỏng sáp ong không màu hoặc sáp đánh đá chuyên dụng, để vài phút và đánh bằng khăn cotton mềm. Không dùng giấy nhám hay kem đánh kim loại vì sẽ làm mất nét chạm.
Có nên ngâm thiềm thừ ngọc xanh trong nước muối để tẩy uế không?
Tẩy uế bằng nước muối là một tập quán, không bắt buộc. Về mặt vật liệu, nước muối không hợp với đá nhuộm, đá tẩm nhựa và Tú ngọc, có thể làm xỉn hoặc đọng muối ở kẽ. Nếu muốn theo tập quán, có thể chọn cách nhẹ như để tượng nơi thoáng hoặc lau nước sạch.
Thiềm thừ ngọc xanh có đốm đen bên trong là lỗi không?
Với nephrite, các đốm đen nhỏ thường là khoáng vật lẫn tự nhiên, gặp khá phổ biến và không ảnh hưởng độ bền. Chúng chỉ làm giảm vẻ đẹp nếu nằm ngay mặt hoặc mắt cóc. Thợ giỏi thường xoay khối để đốm rơi vào bụng hay đáy tượng.