Thiềm thừ thạch anh là tượng cóc ba chân tạc từ thạch anh tinh thể lớn: thạch anh vàng (citrine), thạch anh tóc (có kim rutil bên trong), thạch anh tím (amethyst) và thạch anh trắng. Chúng cứng 7 Mohs, tỉ trọng khoảng 2,65, trong hơn ngọc và mã não nhưng cũng giòn hơn trước va đập. Phần lớn thạch anh vàng trên thị trường là thạch anh tím đã nung đổi màu; thạch anh tím có thể nhạt khi phơi nắng gắt lâu ngày.
Thạch anh đẹp nhất khi có ánh sáng đi qua, nên con thiềm thừ thạch anh đòi hỏi bạn nghĩ tới chỗ bày nhiều hơn các loại đá đục. Bài này đi qua từng màu, cách đọc độ trong và bao thể trên thân cóc, cách nhận ra thuỷ tinh đúc, và cách bày để tượng vừa bắt sáng vừa không bạc màu.
Thạch anh vàng trên tượng thiềm thừ: tự nhiên hiếm, nung phổ biến
Citrine tự nhiên có màu vàng nhạt đến vàng khói, thường dịu và hơi xám. Loại này không nhiều trong tự nhiên, nhất là ở khối đủ lớn để tạc tượng. Phần lớn "thạch anh vàng" bày bán là thạch anh tím được nung ở nhiệt độ cao, màu chuyển sang vàng cam, vàng đậm đến nâu đỏ. Nung là xử lý ổn định, màu không phai trong điều kiện bình thường, và được giới đá quý chấp nhận rộng rãi, chỉ cần người bán nói rõ.
Trên tượng thiềm thừ, thạch anh nung thường có màu cam ấm, khá đều, đôi khi còn dấu vết vùng trắng sữa từ khối tím ban đầu. Citrine tự nhiên cho màu vàng nhạt, chuyển sắc mềm hơn. Phân biệt chắc chắn giữa hai loại không dễ bằng mắt thường; với một món bày trong nhà, điều quan trọng hơn là màu bạn thích và bạn được biết đúng tình trạng của đá.
Thạch anh vàng được chọn cho thiềm thừ vì màu vàng gợi tới vàng bạc theo quan niệm, đồng thời độ trong làm con cóc sáng hẳn lên khi đặt dưới đèn. Nếu bạn muốn màu vàng nhưng không thích vẻ trong suốt, Hoàng Long hay mã não vàng sẽ cho cảm giác đặc và ấm hơn.
Thạch anh tóc: đọc kim rutil trên thân con cóc
Tóc là tinh thể rutil. Những sợi mảnh như tóc bên trong là rutil (titan điôxit), mọc xuyên qua thạch anh khi đá hình thành. Màu tóc thường gặp là vàng kim, đỏ đồng, bạc; tóc đen hay xanh thường là các khoáng vật khác như tourmaline hoặc actinolite.
Mật độ và hướng tóc quyết định vẻ đẹp. Tóc dày, chạy song song hoặc tỏa đều trên lưng cóc trông đẹp hơn tóc lưa thưa, gãy vụn. Thợ thường xoay khối để vùng tóc đẹp nhất nằm ở lưng và hai bên thân, nơi mắt người nhìn tới trước.
Thân trong mới thấy tóc rõ. Thạch anh tóc nền trong cho tóc nổi bật; nền đục mây làm tóc mờ. Một con thiềm thừ thạch anh tóc nên được xem dưới đèn chiếu từ bên cạnh để thấy tóc ánh lên.
Cẩn thận với tóc vẽ, tóc ép. Có hàng giả bằng thuỷ tinh có sợi kim loại hoặc sợi màu đúc vào. Dấu hiệu là sợi quá đều, cong mềm như sợi chỉ, cùng độ dày, kèm bọt khí tròn trong thân.
Thạch anh tím, trắng và hai loại trên: so nhanh khi chọn thiềm thừ
Bốn loại cùng là thạch anh tinh thể lớn nên chung độ cứng và tỉ trọng. Khác biệt nằm ở nguồn màu và điều cần để ý khi bày:
| Loại | Màu do đâu | Điều hay gặp | Cần để ý khi bày |
|---|---|---|---|
| Thạch anh vàng | Sắt; phần lớn do nung thạch anh tím | Màu cam đều, có vùng sữa | Bền màu trong nhà, vẫn tránh sốc nhiệt |
| Thạch anh tóc | Kim rutil và khoáng vật khác bên trong | Tóc vàng kim, đỏ đồng, bạc | Cần đèn chiếu xiên để thấy tóc |
| Thạch anh tím | Sắt kết hợp bức xạ tự nhiên | Vân trắng xen tím, đầu đậm thân nhạt | Nắng mạnh lâu ngày có thể làm nhạt màu |
| Thạch anh trắng | Gần như tinh khiết, không màu | Rạn bên trong, vùng sữa, bao thể | Dễ nhầm thuỷ tinh, lộ bụi trong kẽ |
Với thạch anh tím, rèm mỏng hay ánh đèn gián tiếp là đủ để màu lên đẹp mà không cần nắng trực tiếp. Thạch anh trắng trong suốt thì nên tránh đặt ngay nơi nắng chiếu thẳng gần vật dễ cháy như rèm, giấy, vì khối trong có bề mặt cong có thể hội tụ ánh nắng, dù nguy cơ thấp hơn quả cầu.
Nhận ra thiềm thừ thạch anh với thiềm thừ thuỷ tinh
Thuỷ tinh đúc là thứ giả thạch anh phổ biến nhất, nhất là ở tượng trong suốt hoặc tím, vàng đều màu. Bạn có thể xem theo thứ tự:
- Nhìn bên trong dưới đèn pin. Thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, có khi thành chuỗi. Thạch anh có rạn, vệt mây, bao thể khoáng vật, ít khi có bọt tròn hoàn hảo.
- Tìm vệt xoáy. Thuỷ tinh nấu chảy để lại vệt xoáy mờ như dầu trong nước; thạch anh tự nhiên không có kiểu vệt này.
- Xem nét chạm quanh mắt và đồng tiền. Tượng đúc khuôn có mép tròn, kẽ nông; tượng mài từ khối thạch anh có kẽ sắc, đáy kẽ còn dấu mài.
- Lật đáy tìm đường ráp. Đường mảnh chạy quanh thân hoặc dưới bụng là dấu hiệu khuôn hai mảnh.
- Đặt lên tay vài giây. Thạch anh giữ cảm giác mát lâu hơn thuỷ tinh một chút; đây là dấu hiệu phụ, chỉ dùng kèm các bước trên.
- Hỏi người bán thẳng. Thạch anh tự nhiên, thạch anh nung hay thuỷ tinh pha lê. Pha lê trang trí cũng là một mặt hàng đẹp, chỉ cần được gọi đúng tên.
Thạch anh tổng hợp (nuôi cấy) cũng có trên thị trường, nhất là màu tím và vàng. Loại này có cấu trúc thạch anh thật nên các bước trên không phân biệt được; muốn biết chắc cần phòng giám định.
Giòn và sốc nhiệt: điểm yếu riêng của thiềm thừ thạch anh
Thạch anh cứng nên ít xước, nhưng tinh thể lớn có thể vỡ theo mặt cong khi va mạnh. Trên tượng thiềm thừ, chỗ dễ mẻ nhất là đồng tiền nếu tạc liền, các ngón chân và mép bệ. Vì vậy nhiều mẫu thiềm thừ thạch anh có đồng tiền dày, hoặc đồng tiền rời bằng kim loại gắn vào miệng. Khi mua, hãy xem mép đồng tiền dưới đèn để chắc không có vết rạn mảnh bắt đầu từ chỗ tiếp giáp môi.
Thạch anh cũng nhạy với thay đổi nhiệt độ đột ngột. Rửa tượng bằng nước nóng khi đá đang lạnh, hoặc mang tượng từ phòng điều hoà ra sân nắng gắt, có thể làm các vết rạn sẵn có trong đá lan rộng. Cách an toàn là lau bằng khăn ẩm nhiệt độ phòng, và để tượng tự cân bằng nhiệt khi chuyển chỗ.
Nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc thú cưng, nên đặt thiềm thừ thạch anh trên kệ có gờ, hoặc trong tủ kính, thay vì bàn trà thấp. Mảnh thạch anh vỡ có cạnh sắc. Theo quan niệm phổ biến thiềm thừ được đặt thấp, bạn có thể chọn kệ thấp trong tủ có cửa để vừa theo tập quán vừa an toàn.
Mẫu và cỡ thiềm thừ thạch anh nên chọn
Vì thạch anh giòn, mẫu thiềm thừ thạch anh thường gọn hơn mẫu ngọc: con cóc ngồi thấp, chân thu sát thân, đồng tiền dày hoặc gắn rời, đế liền khối. Mẫu cóc ngồi trên cụm tinh thể thạch anh, hay đặt trên một lát hốc thạch anh tím, cũng hay gặp; ở mẫu này phần đế là tinh thể thô tự nhiên, con cóc được tạc từ phần đá trong nhất rồi gắn lên. Khi mua, nên hỏi con cóc và đế là một khối hay hai phần gắn với nhau, vì chỗ gắn cần được kiểm độ chắc.
Thạch anh trắng và thạch anh tím có thể có khối lớn, nên tượng cỡ hai, ba chục phân không hiếm. Thạch anh tóc đẹp, tóc dày thì khối lớn hiếm hơn, tượng thường cỡ cầm tay đến cỡ trung. Thạch anh vàng nung có đủ cỡ. Một con thiềm thừ thạch anh dài khoảng mười hai phân, cao chừng bảy phân, nặng khoảng ba bốn trăm gam là cỡ vừa cho góc bàn làm việc, ví dụ giả định để bạn hình dung.
Với tượng lớn đặt kệ phòng khách, nên để ý độ trong. Tượng to mà trong đều thường đắt, còn tượng to có nhiều vùng sữa, rạn thì giá dễ chịu hơn nhưng trông kém sáng. Nếu mục đích chính là bắt sáng, một con cỡ vừa, trong đẹp thường hợp hơn một con lớn đục mờ. Đo chỗ bày, chọn cỡ chừa khoảng trống xung quanh, rồi mới so độ trong giữa các mẫu.
Một điểm hay bị bỏ qua là màu đế. Thiềm thừ thạch anh thường được bán kèm đế gỗ tròn hoặc đế nhựa giả gỗ. Đế gỗ thật nặng, vân rõ, giữ tượng chắc hơn; đế nhựa nhẹ, dễ trượt trên mặt kính. Nếu đế đi kèm quá nhẹ so với tượng, bạn có thể thay bằng đế gỗ hoặc thêm miếng lót cao su mỏng dưới đáy đế để tượng đứng vững hơn, nhất là ở nơi có rung như cạnh cửa ra vào hay kệ gần loa.
Bày thiềm thừ thạch anh cho bắt sáng mà không bạc màu
Vài cách bày đơn giản giúp con cóc thạch anh sáng lên mà vẫn bền:
- Đặt gần cửa sổ có rèm mỏng hoặc dưới đèn chiếu ấm từ phía trên lệch một bên; tránh nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ, nhất là với thạch anh tím.
- Dùng đế gỗ màu tối cho thạch anh trắng và vàng để tăng tương phản; đế sáng màu hợp thạch anh tím.
- Với thạch anh tóc, đặt sao cho mặt có tóc đẹp nhất quay về phía người nhìn, đèn chiếu từ bên cạnh.
- Lau bụi hằng tuần bằng chổi lông và khăn microfiber khô; bụi trên thạch anh trong suốt lộ rất rõ.
- Không đặt sát bếp, gần nồi cơm điện hay máy sấy, nơi có hơi nóng và dầu mỡ bám.
- Đặt trên lót nỉ để không trượt và không cọ trầy mặt kính hay mặt đá.
Nếu muốn theo quan niệm đặt thấp và quay đầu vào trong, bạn vẫn có thể kết hợp ánh sáng bằng một đèn nhỏ ở kệ thấp, thay vì đưa tượng lên chỗ cao chỉ để có sáng.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ thạch anh vàng nung có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả. Đó vẫn là thạch anh tự nhiên, chỉ được nung để đổi màu từ tím sang vàng cam. Nung là xử lý phổ biến và bền. Điều nên đòi hỏi là người bán nói rõ đá đã nung, để bạn biết đúng giá trị món mình mua.
Thiềm thừ thạch anh tím để lâu có bị mất màu không?
Trong nhà, ánh sáng gián tiếp hầu như không ảnh hưởng. Nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày trong nhiều tháng có thể làm màu tím nhạt dần, nhất là ở tượng màu vừa. Chọn chỗ có rèm mỏng hoặc đèn là đủ để giữ màu.
Tóc trong thạch anh tóc có gãy được không?
Tóc rutil nằm bên trong khối thạch anh nên không gãy khi bạn lau hay cầm. Chỉ những sợi tóc chạm ra tới bề mặt mới có thể lộ đầu sợi. Thạch anh tóc thường có nhiều rạn quanh vùng tóc dày, nên vẫn cần tránh va mạnh.
Có nên rửa thiềm thừ thạch anh bằng nước không?
Thạch anh chịu nước tốt, có thể rửa nhanh bằng nước sạch nhiệt độ phòng rồi lau khô, nhất là để làm sạch kẽ chân. Không dùng nước nóng, không ngâm lâu nếu đồng tiền gắn bằng keo, vì keo có thể bong sau nhiều lần ngâm.
Thiềm thừ pha lê và thiềm thừ thạch anh khác gì nhau?
Pha lê ở đây là thuỷ tinh, thường có pha chì hoặc chất khác để tăng độ sáng, được đúc hoặc mài. Thạch anh là khoáng vật tự nhiên. Pha lê thường trong vắt, không rạn, có thể có bọt; thạch anh có rạn và bao thể tự nhiên, cứng hơn và ít xước hơn.
Thiềm thừ thạch anh có hợp đặt ở quầy thu ngân không?
Được, nếu quầy có chỗ đặt ổn định, ít bị va. Quầy thường đông người và hay bị chạm nên thạch anh giòn dễ mẻ đồng tiền, mép bệ hơn mã não hay Hoàng Long. Đặt trong góc quầy có gờ chắn, kèm đế lót, sẽ an toàn hơn.