Một chiếc tháp Văn Xương "thạch anh tím" có thể là tháp tạc từ một khối đá tự nhiên, tháp ghép từ nhiều mảnh đá xâu qua trục, hoặc tháp thuỷ tinh đúc nhuộm màu tím; ba loại này nhìn qua ảnh khá giống nhau nhưng khác hẳn về độ bền, trọng lượng và giá trị. Biết cách phân biệt trước khi mua giúp bạn trả đúng giá cho đúng thứ mình nhận.
Thạch anh tím là chất liệu được chọn nhiều nhất cho tháp Văn Xương, một phần vì màu tím dịu hợp phòng học, một phần vì quan niệm dân gian gắn đá tím với sự tĩnh tâm. Phần quan niệm ấy là chuyện niềm tin; còn phần vật liệu thì đo, nhìn, cân được. Bài này tập trung vào phần đo được: đặc tính khoáng vật của thạch anh tím, ba kiểu tháp trên thị trường, cách kiểm bằng mắt và tay, và cách giữ để màu tím không phai.
Thạch anh tím là đá gì: vài đặc tính cần biết
Thạch anh tím (amethyst) là một dạng của thạch anh, thành phần chính là silic điôxít. Màu tím đến từ một lượng rất nhỏ sắt trong mạng tinh thể, kết hợp với bức xạ tự nhiên trong lòng đất qua thời gian dài. Đá có độ cứng khoảng 7 trên thang Mohs, nghĩa là cứng hơn thuỷ tinh thông thường, khó bị trầy bởi đồ dùng hằng ngày. Tỉ trọng vào khoảng 2,65, tức là một khối thạch anh nặng hơn một khối nước cùng thể tích chừng hai lần rưỡi.
Thạch anh tím tự nhiên hiếm khi có màu đều tuyệt đối. Trên một khối đá thường thấy các vùng tím đậm xen vùng nhạt hoặc gần như trắng, đôi khi có vằn màu chạy song song theo hướng tinh thể phát triển. Bên trong có thể có vết rạn nhỏ, bông mờ hay tạp khoáng. Những điều này là dấu vết tự nhiên, không phải lỗi.
Một đặc điểm quan trọng với người mua tháp: màu tím của thạch anh có thể nhạt đi khi phơi nắng trực tiếp lâu ngày hoặc khi gặp nhiệt cao. Khi nung ở nhiệt độ thích hợp, thạch anh tím có thể chuyển sang vàng hoặc cam; đây cũng là cách nhiều thạch anh vàng trên thị trường được tạo ra. Vì vậy, chỗ đặt tháp ảnh hưởng trực tiếp tới việc giữ màu.
Ba kiểu tháp "thạch anh tím" trên thị trường
Cùng một tên gọi trên mô tả, tháp có thể được làm theo ba cách. Bảng dưới so sánh để bạn biết mình đang nhìn loại nào.
| Tiêu chí | Tạc nguyên khối | Ghép từng tầng | Thuỷ tinh đúc tím |
|---|---|---|---|
| Cách làm | Tạc, mài từ một khối thạch anh tím | Mỗi tầng một mảnh đá, xâu qua trục giữa hoặc dán keo | Thuỷ tinh nấu chảy pha màu, đổ khuôn |
| Màu | Không đều, có vùng nhạt, vằn màu | Mỗi tầng một sắc độ, có thể lệch nhau rõ | Đều tăm tắp từ đỉnh tới đế |
| Bên trong | Bông, rạn nhỏ, tạp khoáng | Như đá tự nhiên, từng mảnh khác nhau | Trong vắt hoặc có bọt khí tròn |
| Cầm tay | Lạnh, nặng chắc | Lạnh, có khi lỏng nhẹ ở trục | Ấm lên nhanh trong tay, nhẹ hơn chút |
| Đường khuôn | Không có | Không có, nhưng thấy khe nối tầng | Có thể thấy đường mờ chạy dọc thân |
| Độ bền mái | Mái dày thì bền, mái mỏng dễ mẻ | Mẻ một tầng có thể thay tầng đó | Dễ mẻ cạnh khi va |
| Gọi tên đúng | Thạch anh tím tự nhiên nguyên khối | Thạch anh tím ghép | Thuỷ tinh màu tím |
Cả ba loại đều có thể là món trang trí đẹp. Điều quan trọng là người bán gọi đúng tên và bạn trả mức giá tương ứng. Tháp thuỷ tinh tím không có lỗi gì khi được bán là thuỷ tinh.
Kiểm tháp thạch anh tím bằng mắt, tay và đèn
Bạn không cần thiết bị giám định để loại bớt phần lớn hàng gọi sai tên. Những bước sau làm được ngay tại quầy hoặc khi nhận hàng, không làm hỏng tháp:
- Nhìn màu từ đỉnh xuống đế dưới ánh sáng ban ngày. Màu đều như kẹo, không một chút vùng nhạt nào, là dấu hiệu nên hỏi thêm.
- Soi đèn pin điện thoại từ phía sau thân tháp. Thạch anh tự nhiên thường hiện bông mờ, vết rạn hoặc vằn màu; thuỷ tinh hay có bọt khí tròn nhỏ hoặc trong suốt hoàn toàn.
- Áp tháp lên má hoặc mu bàn tay. Đá tự nhiên giữ cảm giác mát lâu hơn; thuỷ tinh ấm lên nhanh hơn sau vài giây cầm.
- Nhìn kỹ hai bên thân tháp dưới ánh sáng xiên để tìm đường khuôn mờ, dấu hiệu của hàng đúc.
- Với tháp ghép, nhìn khe nối giữa các tầng. Khe đều, không lem keo là làm kỹ; keo tràn, vàng ố là làm ẩu.
- Hỏi chiều cao và trọng lượng cụ thể, rồi so với tháp đá khác cùng cỡ. Tháp nhẹ bất thường so với kích thước nên được kiểm lại.
Không nên dùng dao cào, đốt lửa hay nhỏ hoá chất để thử; những cách đó làm hỏng món đồ mà vẫn không cho kết luận chắc chắn. Khi cần biết chắc, đặc biệt với tháp cỡ lớn, có thể đề nghị người bán cung cấp kết quả giám định của một cơ sở giám định đá quý.
Tháp tạc nguyên khối: chỗ đẹp và chỗ dễ hỏng
Tháp tạc từ một khối đá giữ được sự liền mạch của vân màu, nhìn từ xa giống một khối tím chuyển sắc tự nhiên từ đế lên chóp. Đây là loại được người chơi đá ưa chuộng hơn cả. Tuy vậy, tạc nhiều mái tầng từ một khối thạch anh là việc khó; thợ phải để mái đủ dày, nếu không đá sẽ mẻ ngay trong lúc mài.
Vì thế, tháp nguyên khối thường có mái tầng phẳng hoặc chỉ hơi vát, ít khi có góc mái cong vểnh như tháp đồng. Nếu bạn thấy tháp thạch anh có mái mỏng, góc vểnh sắc, các ô cửa khoét sâu, hãy hỏi kỹ: đó có thể là tháp ghép, tháp thuỷ tinh, hoặc một món tạc rất công phu thì cần soi kỹ mép mái xem có vết mẻ đã được mài lại không.
Chỗ yếu nhất của tháp nguyên khối là chóp và các góc mái. Khi vận chuyển, chóp nên được bọc riêng bằng xốp, tháp đặt nằm trong hộp có lót định hình. Khi lau, cầm vào thân chứ không cầm vào chóp. Một vết mẻ nhỏ ở góc mái có thể mài tròn lại ở xưởng đá, nhưng chóp gãy thì gần như không phục hồi được nguyên dáng.
Giữ màu tím và lau tháp đúng cách
Tránh nắng chiếu thẳng. Bàn học kê sát cửa sổ hướng nắng chiều là chỗ không hợp với tháp thạch anh tím. Ánh nắng trực tiếp ngày qua ngày có thể làm màu nhạt dần sau một thời gian dài. Đặt tháp ở góc bàn khuất nắng hoặc trên kệ trong phòng.
Tránh nguồn nhiệt. Không đặt sát bóng đèn sợi đốt, đèn halogen, mặt sau máy tính toả nhiệt. Đèn LED để bàn ít toả nhiệt hơn, nhưng vẫn nên để tháp cách ra một khoảng.
Lau bụi bằng cọ mềm. Bụi đọng ở mái tầng và chân chóp. Dùng cọ trang điểm hoặc cọ vẽ lông mềm quét từ trên xuống, sau đó lau thân bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm.
Rửa nước khi cần. Tháp nguyên khối có thể rửa nhanh dưới vòi nước nguội rồi lau khô ngay. Tháp ghép có keo hoặc trục kim loại thì không ngâm nước, chỉ lau ẩm để keo không bị bở, trục không gỉ.
Không dùng chất tẩy mạnh. Nước tẩy rửa có axit, cồn đậm đặc hay dung dịch tẩy kính có thể làm mờ bề mặt đã đánh bóng hoặc ăn vào keo dán. Nước sạch là đủ cho bụi thường.
Về các cách "tẩy uế" theo quan niệm. Một số người có thói quen ngâm muối hay phơi trăng cho đá. Với thạch anh tím, ngâm muối lâu không có lợi cho các vết rạn nhỏ và keo ghép tầng; phơi nắng thì ảnh hưởng màu. Nếu gia đình theo tập quán ấy, nên chọn cách nhẹ như để dưới ánh trăng hoặc xông hương ở khoảng cách xa.
Đế và hộp đi kèm tháp thạch anh
Tháp thạch anh tím thường được bán kèm đế gỗ, đế đồng hoặc đế nhựa giả gỗ. Đế không chỉ để trang trí: nó nâng tháp khỏi mặt bàn, giảm va chạm trực tiếp giữa đá và mặt kính hay mặt gỗ, và giúp tháp đứng vững hơn nếu đáy đá không thật phẳng. Đế tốt có lòng khoét vừa khít đáy tháp, không để tháp trượt hay xoay khi chạm nhẹ.
Khi nhận hàng, đặt tháp lên đế và đẩy nhẹ ở lưng chừng thân. Tháp không được lắc lư. Nếu lòng đế rộng hơn đáy tháp, có thể lót thêm một miếng đệm nỉ mỏng hoặc miếng silicon trong để chèn. Đế nhựa giả gỗ nhẹ, dễ đổ hơn đế gỗ thật hay đế đồng; với tháp cao trên hai mươi phân, nên chọn đế nặng.
Hộp đựng có lót định hình nên được giữ lại. Khi chuyển nhà, sửa phòng hay cất tháp một thời gian, đặt lại vào hộp là cách an toàn nhất cho chóp và mái tầng, tránh bọc tạm bằng báo cũ dễ để đá va vào nhau.
Tháp thạch anh tím hợp với ai và chỗ nào
Tháp thạch anh tím hợp với bàn học của học sinh lớn, sinh viên và bàn làm việc của người lớn. Màu tím nhẹ, trong, không quá rực, dễ hoà vào phòng có tường trắng hoặc gỗ sáng. Với bàn học của trẻ nhỏ, tháp đá nặng và có cạnh, nên chọn cỡ thấp, chóp tù, hoặc cân nhắc chất liệu khác an toàn hơn.
Về cỡ, tháp từ mười lăm đến hai mươi phân là vừa với phần lớn bàn học. Tháp lớn hơn nên đặt trên kệ sách sát bàn, đủ sâu để tháp đứng xa mép, vì một khối đá rơi từ kệ xuống là chuyện nguy hiểm thật.
Nếu bạn yêu thích chính viên đá hơn là hình tháp, hãy ưu tiên tháp nguyên khối có vân đẹp, chấp nhận mái tầng đơn giản. Nếu bạn thích dáng tháp cổ với mái cong, tháp ghép hoặc tháp chất liệu khác sẽ cho dáng ấy dễ hơn. Khi so sánh các lựa chọn, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi rõ thuộc loại nào trong ba loại kể trên.
Câu hỏi thường gặp
Tháp thạch anh tím có bị phai màu không?
Có thể. Màu tím của thạch anh có thể nhạt đi nếu phơi nắng trực tiếp lâu ngày hoặc gặp nhiệt cao. Đặt tháp ở chỗ khuất nắng, xa đèn toả nhiệt là cách đơn giản để giữ màu trong nhiều năm.
Làm sao biết tháp là thạch anh tím thật hay thuỷ tinh?
Nhìn màu có đều quá mức không, soi đèn tìm bông và vằn màu hay bọt khí tròn, cầm thử xem có giữ mát lâu không, tìm đường khuôn dọc thân. Những dấu hiệu này loại được phần lớn hàng gọi sai tên; muốn chắc chắn thì cần giám định.
Tháp ghép từng tầng có kém hơn tháp nguyên khối không?
Không hẳn kém, chỉ khác. Tháp ghép dễ làm dáng mái cong và nhiều tầng hơn, mẻ một tầng có khi thay được. Tháp nguyên khối có vân liền mạch, được người chơi đá quý hơn. Quan trọng là người bán nói đúng loại.
Có rửa tháp thạch anh tím bằng nước được không?
Tháp nguyên khối có thể rửa nhanh bằng nước nguội rồi lau khô. Tháp ghép có keo hoặc trục kim loại chỉ nên lau bằng khăn ẩm, không ngâm, để keo không bở và trục không gỉ.
Thạch anh tím có giúp tập trung khi học không?
Quan niệm dân gian gắn đá tím với sự tĩnh tâm, nhưng đó là niềm tin, chưa có cơ sở khoa học cho thấy đá ảnh hưởng tới khả năng tập trung. Bạn có thể chọn tháp vì màu đẹp và ý nghĩa biểu tượng, còn sự tập trung đến từ góc học gọn và thói quen học.
Tháp thạch anh tím có nặng không?
Thạch anh có tỉ trọng khoảng 2,65 nên tháp đá khá nặng so với kích thước. Tháp cỡ hai mươi phân đặt trên kệ cao cần được đặt sâu vào trong, đế vững, tránh xa mép để không rơi trúng người.