Phần lớn hư hỏng của cây đá quý để lâu năm, như rụng lá, xệ cành, dây đồng ố xanh, gốc lỏng, thân bong sơn, đều sửa được tại nhà bằng keo hai thành phần, kìm mũi nhọn, tăm bông và một ít kiên nhẫn. Chỉ những trường hợp lõi thân gãy hẳn, dây sắt gỉ mục hay lá nhuộm phai trắng cả tán thì nên nghĩ tới chuyện thay cây.
Cây đá thường được tặng vào dịp quan trọng, nên nhiều người muốn giữ dù đã cũ. Bài này đi qua từng kiểu hỏng hay gặp, giải thích nguyên nhân để bạn biết đâu là lỗi vật liệu, đâu là do chỗ đặt, rồi hướng dẫn sửa từng việc. Trước khi bắt đầu, hãy chụp vài tấm ảnh cây từ các phía để lúc chỉnh dáng còn có cái đối chiếu.
Chẩn đoán nhanh: hỏng kiểu gì, vì sao
Nhìn kỹ cây và đối chiếu với bảng dưới để biết nguyên nhân trước khi sửa. Sửa đúng nguyên nhân thì lỗi không lặp lại sau vài tháng.
| Biểu hiện | Nguyên nhân thường gặp | Sửa tại nhà được không |
|---|---|---|
| Lá rụng lác đác | Keo dán yếu, keo lão hoá do nóng hoặc ẩm | Được, gắn lại bằng keo hai thành phần |
| Cả chùm lá rơi | Chân cành con đứt do uốn nhiều lần một chỗ | Được, nối lại bằng dây và keo |
| Cành xệ, tán rũ | Dây mảnh, đặt nơi nóng, hay bị kéo khi lau | Được, nắn và chèn dây đỡ |
| Dây có lớp xanh lục | Đồng bị ô-xi hoá do ẩm, dầu tay | Được, làm sạch hoặc để làm nét cũ |
| Vệt nâu gỉ chảy xuống lá | Dây lõi sắt mạ đồng bị gỉ | Chỉ xử lý tạm, gỉ sâu thì nên thay cây |
| Cây nghiêng, gốc lung lay | Thạch cao gốc nứt, cây bị va | Được, đổ thêm keo hoặc thạch cao |
| Thân bong sơn, mẻ vỏ | Va chạm, sơn kém | Được, đắp và sơn lại |
| Lá nhạt màu | Nắng, hoá chất với lá nhuộm hoặc thạch anh tím | Không phục hồi được màu |
Nếu cây hỏng nhiều kiểu cùng lúc, hãy sửa theo thứ tự từ gốc lên: cố định gốc trước, rồi tới thân, cành, cuối cùng mới tới lá. Làm ngược lại thì lúc sửa gốc, cây rung lắc làm rơi lá vừa gắn.
Chọn keo cho đúng việc
Keo hai thành phần (epoxy) loại trong. Đây là lựa chọn tốt nhất để gắn lá đá vào dây. Keo bám chắc cả đá lẫn kim loại, khô trong suốt hoặc hơi ngà, chịu va chạm nhẹ. Nhược điểm là phải trộn hai tuýp và chờ lâu, loại khô nhanh cũng cần vài phút để định hình và vài giờ để cứng hẳn.
Keo dán nhanh dạng giọt. Khô trong vài giây, tiện gắn một hai lá rơi. Nhưng mối dán giòn, dễ bung khi uốn cành, và hơi keo có thể để lại vệt trắng mờ quanh chỗ dán, nhìn rõ trên lá trong. Chỉ nên dùng cho chỗ khuất.
Keo nến (keo nhiệt). Nhanh và rẻ, hợp để cố định tạm gốc hoặc dán đá phủ mặt chậu. Không hợp để gắn lá vì mối keo to, đục, và mềm lại khi trời nóng.
Keo dán đá chuyên dụng. Một số loại keo dùng cho đồ trang sức, đá cườm có đầu bôi nhỏ, khô trong. Hợp để gắn lá nhỏ, đặc biệt khi cần lượng keo ít và chính xác.
Dụng cụ đi kèm. Tăm tre hoặc kim to để chấm keo, nhíp để gắp lá, đĩa sứ trắng để trộn keo và đựng lá rời, khăn ẩm để lau keo tràn ngay khi còn ướt.
Gắn lại lá rụng và chùm lá rơi
Gom hết những viên lá rơi trong hộp hoặc trên kệ vào một chiếc đĩa trắng trước khi bắt đầu, để biết cần gắn bao nhiêu và chọn viên hợp chỗ.
- Tìm chỗ lá rụng: thường là đầu dây trơ hoặc một chấm keo cũ đã đục. Dùng đầu dao nhỏ cạo sạch keo cũ, để bề mặt dây sạch.
- Với lá có lỗ khoan: xỏ lại vào đầu dây, xoắn chặt chân bằng kìm mũi nhọn, sau đó chấm một chút keo hai thành phần vào chân lá để chắc thêm.
- Với lá không lỗ: trộn một lượng keo bằng hạt đậu xanh, chấm vào đầu dây, đặt lá lên, giữ bằng nhíp chừng một phút. Không bôi keo quá nhiều để tránh trào thành giọt đục.
- Với chùm lá rơi do đứt chân cành: cắt một đoạn dây đồng mới dài vài phân, xoắn một đầu vào chân chùm lá, đầu kia quấn vào cành chính chỗ bị đứt, chấm keo tại mối nối.
- Quấn một chút băng keo giấy nâu quanh mối nối để che dây mới, hoặc sơn lên một lớp màu nâu cho đồng màu thân.
- Để cây yên ở chỗ không ai chạm vào ít nhất một đêm trước khi chỉnh dáng hay lau bụi.
Nếu thiếu lá vì một số viên đã mất, có thể lấy bớt vài lá ở mặt sau, chỗ khuất, chuyển ra mặt trước. Hoặc mua thêm đá vụn cùng loại và cùng cỡ ở cửa hàng hạt cườm; đem theo một viên mẫu để so màu.
Nắn cành xệ và chống cành rũ lại
Cành xệ thường là cành dài ở tầng dưới, mang nhiều lá nên nặng, lại hay bị kéo xuống khi lau. Để nắn, một tay giữ chặt chỗ cành nối vào thân, tay kia nắn nhẹ phần giữa cành lên, mỗi lần một chút. Đừng nắn ở ngay chỗ nối vì đó là nơi dây đã bị uốn nhiều nhất, dễ gãy nhất.
Nếu cành nắn lên rồi lại rũ xuống, dây quá yếu so với sức nặng của lá. Cách sửa là chèn thêm một đoạn dây đồng cỡ to hơn, dài bằng nửa cành, đặt dọc theo mặt dưới cành, rồi quấn dây mảnh hoặc băng keo giấy quanh để buộc hai sợi lại với nhau. Đoạn dây mới đóng vai trò như nẹp, sau đó sơn nâu để lẫn vào thân.
Một nguyên nhân hay bị bỏ qua là nhiệt. Cây đặt trên nóc tủ lạnh, cạnh bóng đèn, gần cửa kính nắng chiều sẽ làm keo bọc trong thân mềm ra, cành rũ dần. Sau khi nắn, hãy chuyển cây sang chỗ mát hơn, nếu không vài tháng sau tán lại xệ như cũ.
Dây đồng ố xanh và dây gỉ nâu: xử lý thế nào
Lớp xanh lục trên dây đồng là sản phẩm của quá trình đồng phản ứng với hơi ẩm, không khí và dầu tay. Nó không làm dây yếu đi nhanh, và nhiều người thích vì trông cổ. Nếu muốn làm sạch, dùng tăm bông thấm chút nước pha giấm loãng chấm lên chỗ ố, chờ một lúc, lau lại bằng tăm bông thấm nước sạch, rồi lau thật khô. Chỉ chấm đúng vào dây, tránh để dung dịch dính lên lá, vì lá nhuộm sẽ phai và đá chứa can-xi như đá hoa, xà cừ sẽ bị mòn mặt.
Sau khi làm sạch, có thể quét một lớp sơn bóng trong mỏng lên dây để chậm ố lại. Quan trọng hơn là đổi chỗ đặt: cây đã ố xanh nhiều thường đang đứng ở nơi ẩm như cạnh bể cá, gần nhà tắm, hoặc phòng hay bật máy tạo ẩm.
Gỉ nâu đỏ thì khác. Đó là dấu hiệu dây lõi là sắt chỉ mạ màu đồng bên ngoài. Có thể lau gỉ bề mặt, sơn phủ để chặn tạm, nhưng gỉ đã ăn vào lõi thì dây sẽ mục dần và gãy, vệt gỉ còn chảy làm bẩn lá. Với cây gỉ sắt nặng, sửa chỉ kéo dài được thời gian; nếu cây có ý nghĩa với bạn, có thể tháo lá đá ra và làm lại cây trên dây đồng mới.
Gốc lỏng, chậu nứt, thân bong sơn: sửa phần dưới
Phần gốc và chậu ít khi hỏng, nhưng khi hỏng thì làm cả cây mất vững. Một số cách xử lý:
- Gốc lung lay trong khối thạch cao: nhỏ keo hai thành phần lỏng vào khe giữa thân và thạch cao, giữ thân thẳng cho tới khi keo định hình, để qua đêm.
- Thạch cao gốc vỡ vụn: đục bỏ phần vỡ, đổ một lớp thạch cao mới lên trên, ấn rễ dây xuống, chống thân bằng que trong lúc chờ đông.
- Chậu nứt chân chim: nếu vết nứt nhỏ và chậu vẫn chắc, có thể để nguyên hoặc quét keo trong dọc vết nứt từ phía ngoài.
- Chậu vỡ một mảng: đặt cả khối gốc vào một chậu mới lớn hơn, chèn thạch cao hoặc sỏi trộn keo vào khoảng trống để cố định.
- Thân bong sơn: chà nhẹ mép chỗ bong bằng giấy nhám mịn, đắp một lớp bột trét mỏng nếu bị mẻ sâu, khô rồi sơn acrylic nâu theo màu cũ.
- Mặt chậu mất đá phủ: phết keo mỏng, rải đá vụn hoặc sỏi mới, ấn nhẹ, để khô.
Khi đổ thêm thạch cao hay keo vào gốc, hãy kê cây trên một tờ báo hoặc tấm bìa, vì những gì rơi ra lúc này rất khó lau khỏi mặt gỗ.
Khi nào nên thôi sửa và thay cây mới
Có những trường hợp sửa không còn đáng công. Lõi thân gãy ngang, nhất là ở gần gốc, rất khó nối lại cho chắc vì đó là chỗ chịu toàn bộ sức nặng của tán. Dây sắt gỉ mục ở nhiều cành sẽ tiếp tục gãy sau khi sửa. Lá nhuộm phai trắng loang cả tán, hay thạch anh tím đã chuyển xám, không có cách nào đưa màu về tại nhà.
Với những cây có ý nghĩa, như món quà ngày cưới, quà của người thân đã khuất, một cách giữ lại là tháo những viên lá còn đẹp ra và cho vào một chiếc bình thuỷ tinh nhỏ, hoặc dùng chúng làm lá cho một cây mới tự làm. Như vậy vật liệu cũ vẫn ở lại trong nhà, chỉ đổi hình thức.
Theo tập quán, nhiều gia đình không vứt vật phẩm cũ vào thùng rác chung mà gói lại cẩn thận, có nhà đem gửi chùa, có nhà chôn ở gốc cây. Không có quy định bắt buộc nào; bạn có thể làm theo nếp của gia đình, miễn là phân loại rác đúng, vì dây kim loại và đá cần được bỏ riêng. Khi chọn cây mới, những gì đã thấy khi sửa cây cũ, như lá dán hay xỏ, dây đồng hay sắt, chính là kinh nghiệm quý nhất để chọn cây bền hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng keo dán nhanh dạng giọt để gắn lá đá không?
Chỉ nên dùng cho một vài lá ở chỗ khuất. Keo này khô nhanh nhưng giòn, dễ bung khi uốn cành, và có thể để lại vệt trắng mờ quanh chỗ dán. Với lá ở mặt trước hoặc gắn nhiều lá, keo hai thành phần loại trong cho mối dán chắc và đẹp hơn.
Lớp xanh trên dây đồng có độc không?
Lớp xanh đó là hợp chất của đồng, không nên để trẻ nhỏ ngậm hay liếm, và nên rửa tay sau khi chạm nhiều. Với việc bày trên kệ và lau bụi bình thường thì không đáng lo. Nếu nhà có trẻ nhỏ, đặt cây cao và làm sạch lớp xanh định kỳ.
Làm sao biết dây là đồng thật hay sắt mạ?
Dùng nam châm nhỏ áp vào thân hoặc cành. Đồng không hút nam châm, sắt thì hút. Cũng có thể nhìn chỗ dây bị trầy: đồng thật lộ màu đỏ cam, sắt mạ lộ màu xám bạc và gặp ẩm sẽ lên gỉ nâu.
Có thể rửa cả cây đá dưới vòi nước cho nhanh không?
Không nên. Nước đọng trong các vòng xoắn dây, ngấm vào băng keo và thạch cao, làm dây ố, keo bở, thân mềm và lá nhuộm phai. Bụi nên phủi bằng cọ hoặc thổi bằng gió mát, chỗ bẩn thì lau từng chùm bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô.
Mang cây đá ra tiệm sửa có được không?
Một số cửa hàng vật phẩm nhận sửa cây đá, gắn lá, thay chậu. Nếu cây lớn, có thân lũa hoặc hỏng ở lõi thân, nhờ thợ có kinh nghiệm sẽ đỡ rủi ro hơn tự làm. Nên hỏi rõ cách sửa và vật liệu thay trước khi giao cây.
Sửa xong rồi, làm sao để cây không hỏng lại?
Đặt cây ở nơi khô, mát, có ánh sáng gián tiếp, xa bể cá và máy tạo ẩm. Phủi bụi bằng cọ mềm thay vì kéo cành, nắn cành ít một, và kiểm tra lá mỗi lần lau để gắn lại sớm những lá bắt đầu lỏng.