Long quy là rùa đầu rồng làm tượng bày; Bá Hạ (còn gọi Bí Hí) là hình tượng rùa khoẻ mạnh cõng bia đá trong kiến trúc cổ; Huyền Vũ là hình rùa có rắn quấn quanh, tượng trưng phương Bắc trong tứ tượng; còn tượng rùa thường là con rùa đầu rùa, dáng hiền. Bốn hình tượng này cùng có mai rùa nên rất hay bị gọi lẫn tên trên mô tả sản phẩm, khiến người mua khó biết mình đang chọn món gì.
Bài này đặt các hình tượng cạnh nhau, chỉ ra đặc điểm nhận dạng bằng mắt, kể sơ lược nguồn gốc theo truyền thuyết và gợi ý chỗ bày hợp lý cho từng loại. Mục tiêu là giúp bạn đọc mô tả sản phẩm tỉnh táo và chọn đúng hình tượng mình muốn.
Bốn hình tượng có mai rùa đặt cạnh nhau
Bảng dưới tóm tắt những điểm khác biệt dễ nhận nhất. Trên thị trường, ranh giới đôi khi bị xoá nhoà, nhưng các đặc điểm này giúp bạn gọi đúng tên phần lớn mẫu.
| Hình tượng | Đầu | Đặc điểm nổi bật | Nguồn gốc theo truyền thuyết | Thường gặp ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Long quy | Đầu rồng có sừng, râu, bờm | Chân móng vuốt, mai hay khắc hoa văn | Hình tượng ghép rùa và rồng | Tượng bày bàn, kệ, quà tặng |
| Bá Hạ, Bí Hí | Đầu rùa hoặc đầu thú, có khi có răng | Cõng bia đá hoặc vật nặng | Một trong chín con của rồng theo giai thoại | Chân bia ở đình, chùa, lăng, văn miếu |
| Huyền Vũ | Đầu rùa, thêm đầu rắn | Rắn quấn quanh mai rùa | Thần phương Bắc trong tứ tượng | Tranh, hoa văn kiến trúc, đồ đồng |
| Rùa thường | Đầu rùa trơn | Dáng hiền, mai vân tự nhiên | Con rùa thật, biểu tượng trường thọ | Quà mừng thọ, trang trí, đội sách, cõng hạc |
Khi gặp một tượng có mai rùa, hãy nhìn đầu trước: đầu rồng là long quy, có rắn quấn là Huyền Vũ, đầu rùa cõng bia là Bá Hạ, đầu rùa không cõng gì đặc biệt là rùa thường. Bốn câu hỏi ngắn này giải quyết được phần lớn trường hợp.
Trường hợp khó là những mẫu lai, như rùa đầu rồng cõng bia mini hay long quy có rắn quấn. Khi đó, hãy gọi tên theo đặc điểm nổi bật nhất và hỏi người bán ý tưởng của người làm mẫu, thay vì cố xếp nó vào một ô có sẵn.
Bá Hạ và chuyện rồng sinh chín con
Giai thoại "long sinh cửu tử", rồng sinh chín con, mỗi con một tính cách, được lưu truyền trong văn hoá Trung Hoa và lan sang các nước láng giềng. Danh sách chín con và thứ tự giữa các sách không thống nhất: có con thích nhìn xa nên được tạc trên mái, có con thích âm thanh nên được tạc trên chuông, có con thích cõng vật nặng nên được tạc dưới bia. Con thích cõng vật nặng ấy thường được gọi là Bá Hạ hoặc Bí Hí.
Vì vậy, hình tượng rùa cõng bia trong kiến trúc cổ được một số người gọi theo giai thoại này. Bá Hạ trong mỹ thuật cổ có khi có răng, có đầu hơi giống thú hơn rùa thật, nhưng cũng có nhiều phiên bản đầu rùa thuần. Nên nhớ đây là truyện kể dân gian, không phải ghi chép sinh vật học hay chính sử.
Trên thị trường vật phẩm hiện nay, tên Bá Hạ hay được dùng cho tượng rùa đầu rồng, dẫn tới việc long quy và Bá Hạ bị coi là một. Khi đọc mô tả, bạn chỉ cần hiểu người bán đang nói về hình dáng nào; nếu mô tả "Bá Hạ" nhưng tượng không cõng gì và có đầu rồng rõ ràng, thực chất bạn đang xem một mẫu long quy.
Rùa đội bia ở di tích Việt Nam: nhìn để học cách nhận dáng
Ở Việt Nam, hình ảnh rùa cõng bia quen thuộc nhất là hàng bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội. Những con rùa đá ở đây có đầu rùa, mai rùa, dáng vững chãi, khác hẳn long quy đầu rồng bày trên bàn. Người nghiên cứu mỹ thuật cổ nhận xét rằng dáng rùa đội bia thay đổi theo từng thời kỳ dựng bia, từ đầu, cổ đến cách tạc mai, nên đôi khi dựa vào đó để tìm hiểu niên đại.
Ngoài Văn Miếu, rùa đội bia còn gặp ở nhiều đình, chùa, lăng mộ và văn chỉ làng trên khắp cả nước. Nếu có dịp tham quan, bạn có thể dừng lại quan sát dáng đầu, cổ, chân và mai của những con rùa đá ấy. Đó là bài học tốt nhất để nhận ra nét đẹp của một tượng rùa được tạc cẩn thận: tỉ lệ cân đối, đầu vươn tự nhiên, chân bám đất vững.
Khi tham quan, nên giữ nếp ứng xử với di tích: không leo trèo, không xoa đầu rùa đá, không bôi vẽ. Nhiều nơi đã phải rào bia và rùa đá lại vì du khách xoa đầu rùa "lấy may" làm mòn đá. Một bức ảnh chụp đẹp từ xa lưu giữ được kỷ niệm mà không làm tổn hại di sản.
Những mẫu rùa đội bia mini bán làm lưu niệm là cách mang hình ảnh ấy về nhà. Hãy chọn mẫu có mặt bia trơn hoặc chữ khắc rõ nguồn gốc, tránh mẫu khắc chữ tuỳ tiện, sai nét.
Huyền Vũ: rùa và rắn trong tứ tượng
Hình dáng. Huyền Vũ thường được thể hiện là một con rùa có con rắn quấn quanh thân, đầu rắn và đầu rùa đối mặt nhau. Có phiên bản rắn quấn chặt quanh mai, có phiên bản rắn uốn lượn bên cạnh. Đây là dấu hiệu nhận dạng rõ ràng nhất.
Vị trí trong tứ tượng. Tứ tượng gồm Thanh Long phía Đông, Bạch Hổ phía Tây, Chu Tước phía Nam và Huyền Vũ phía Bắc. Huyền Vũ gắn với hành Thuỷ, màu đen và mùa đông theo hệ thống tương ứng cổ. Trong phong thủy nhà ở, chữ Huyền Vũ được dùng để chỉ phía sau ngôi nhà.
Ở Việt Nam. Hình ảnh rùa rắn còn gặp trong tín ngưỡng thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, chẳng hạn pho tượng đồng ở đền Quán Thánh, Hà Nội có rùa và rắn dưới chân. Đây là đối tượng thờ tự trong di tích, không phải mẫu vật phẩm trang trí, nên khi nhắc đến cần giữ sự tôn trọng.
Trên thị trường vật phẩm. Tượng Huyền Vũ bày bàn ít phổ biến hơn long quy. Một số người không thích hình ảnh con rắn trong nhà; nếu bạn hoặc gia đình có cảm giác này, long quy hoặc rùa thường là lựa chọn thay thế dễ chịu hơn.
Các hình tượng khác dễ nhầm với rùa
Ngoài bốn hình tượng chính, thị trường còn có những món có mai hoặc dáng gần giống rùa. Biết tên giúp bạn tránh mua nhầm:
- Thiềm thừ (cóc ba chân): lưng có nốt sần, ba chân, thường ngậm đồng tiền, ngồi xổm chứ không bò như rùa.
- Tỳ hưu: thân thú, có sừng, có cánh nhỏ hoặc vảy, đuôi xoăn; không có mai.
- Kỳ lân: thân hươu hoặc ngựa phủ vảy, đầu rồng có sừng; đôi khi bị nhầm với long quy vì cùng có đầu rồng.
- Long mã: thân ngựa đầu rồng, trên lưng có khi mang Hà đồ; khác long quy ở chỗ có bốn chân dài và không có mai.
- Rùa cõng hạc: rùa thường đỡ một hoặc đôi hạc đứng trên lưng, hay gặp trong không gian thờ tự và quà mừng thọ.
- Rùa ba chân: một số mẫu lạ mượn ý tưởng thiềm thừ, cho rùa ba chân; đây là sáng tạo gần đây, không có nguồn gốc rõ trong mỹ thuật cổ.
Nếu mô tả sản phẩm ghép nhiều tên vào một, như "rùa tỳ hưu thiềm thừ đầu rồng", hãy dựa vào hình ảnh thực tế và các đặc điểm ở trên để tự gọi tên, thay vì tin hoàn toàn vào tiêu đề sản phẩm.
Nhận ra một tượng rùa được tạc đẹp, dù là hình tượng nào
Tỉ lệ đầu, mai và chân. Đầu không quá to so với mai, chân đủ dày để trông như đỡ được cả thân. Mẫu kém thường có đầu to như đầu búp bê hoặc chân mảnh khiến tượng trông chênh vênh.
Hướng nhìn và độ vươn của cổ. Cổ vươn ra tự nhiên, đầu hơi ngẩng, mắt nhìn về phía trước tạo cảm giác sống động. Cổ cứng thẳng như ống, đầu cúi gằm làm tượng thiếu sức sống.
Vảy mai và viền mai. Viền mai uốn lượn nhẹ, các tấm vảy có độ phồng chứ không phẳng lì. Đây là chi tiết phân biệt tay nghề rõ nhất ở rùa thường và rùa đội bia.
Chi tiết đặc trưng của từng hình tượng. Với long quy là râu, sừng, bờm rồng; với Huyền Vũ là thân rắn uốn quanh mai có nhịp, không bị dính bết; với rùa đội bia là phần tiếp giáp giữa bia và mai phải vững, cân.
Đế và chỗ đứng. Chân bám đế chắc, đế phẳng, có đường viền sóng nước hay mây được làm đến nơi đến chốn. Đế làm qua loa khiến cả tượng mất giá trị.
Chọn hình tượng nào cho không gian của bạn
Sau khi phân biệt được các hình tượng, bạn có thể chọn theo trình tự sau:
- Xác định thông điệp muốn gửi: bền bỉ và hiền hoà, uy thế và vững vàng, hay gợi nhắc văn hoá khoa cử.
- Bền bỉ, hiền hoà, quà người lớn tuổi: chọn rùa thường hoặc rùa cõng hạc.
- Uy thế, vững vàng, bàn làm việc của người quản lý: chọn long quy.
- Văn hoá khoa cử, bàn học, quà thầy cô: chọn rùa đội bia hoặc rùa đội sách.
- Người quan tâm tứ tượng, phong thủy cổ điển và không ngại hình ảnh con rắn: cân nhắc Huyền Vũ.
- Kiểm hình dáng thật trên tượng để chắc tên gọi khớp với điều bạn muốn, rồi mới xem tới chất liệu và cỡ.
Không có hình tượng nào "mạnh" hơn hay "linh" hơn hình tượng nào. Mỗi loại có câu chuyện và sắc thái riêng; chọn đúng loại hợp gu và hợp người dùng là đủ để món đồ có ý nghĩa lâu dài.
Khi đã biết mình cần hình tượng nào, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Long quy và Bá Hạ có phải là một không?
Trên thị trường hai tên hay được dùng lẫn. Theo mỹ thuật cổ, Bá Hạ thường là rùa cõng bia đá, gắn với giai thoại rồng sinh chín con, còn long quy là tượng rùa đầu rồng bày trang trí. Khi mua, hãy nhìn hình dáng thực tế để biết mình đang chọn mẫu nào.
Huyền Vũ khác tượng rùa thường thế nào?
Huyền Vũ có thêm con rắn quấn quanh thân rùa, tượng trưng phương Bắc trong tứ tượng. Tượng rùa thường chỉ có một con rùa, dáng hiền, không có rắn. Nhiều gia đình chọn rùa thường hoặc long quy nếu không thích hình ảnh con rắn trong nhà.
Rùa đá ở Văn Miếu là long quy hay Bá Hạ?
Rùa đá đội bia ở Văn Miếu có đầu rùa, mai rùa, không phải long quy đầu rồng. Theo giai thoại, hình tượng rùa cõng bia hay được gọi là Bá Hạ, nhưng ở Việt Nam người ta thường gọi đơn giản là rùa đội bia.
Có nên mua tượng Huyền Vũ về bày trong nhà không?
Tuỳ sở thích. Huyền Vũ là hình tượng văn hoá có lịch sử lâu đời, nhưng hình ảnh con rắn khiến một số người không thoải mái. Nếu cả nhà thích, có thể bày ở phòng làm việc hoặc kệ trưng bày; nếu không, long quy là lựa chọn gần ý nghĩa hơn.
Làm sao nhận ra long quy và kỳ lân khi cả hai đều đầu rồng?
Hãy nhìn thân: long quy có mai rùa và chân ngắn, kỳ lân có thân thú phủ vảy, bốn chân dài, đuôi xoăn và không có mai. Long mã cũng có đầu rồng nhưng thân ngựa. Thân và chân là chỗ phân biệt rõ nhất.
Rùa ba chân có phải là hình tượng cổ không?
Không có nguồn rõ ràng cho thấy rùa ba chân là hình tượng cổ. Đây nhiều khả năng là sáng tạo gần đây, mượn ý từ thiềm thừ ba chân. Nếu thích, bạn vẫn có thể mua làm đồ trang trí, nhưng nên hiểu đúng nguồn gốc của nó.