Ống đựng bút bằng đá có ba cách làm chính: khoét lõi từ một khối đá liền, khoét thân rồi dán đáy riêng, hoặc dán bốn tấm đá phẳng thành ống vuông; muốn biết ống mình đang xem thuộc loại nào, bạn nhìn đáy ống, mép miệng và cách vân đá chạy qua các mặt. Cả ba loại đều có mặt trên thị trường, không loại nào là gian lận nếu người bán nói đúng.
Bài này giải thích ống bút đá được làm ra thế nào, đặc điểm nhận diện của từng cách làm, cách đọc vân, độ dày thành và trọng lượng, rồi đưa ra một quy trình kiểm nhanh khi cầm ống trên tay. Phần cuối bàn chuyện ống ghép có nên mua không, để bạn chọn theo nhu cầu chứ không chỉ theo chữ "nguyên khối".
Ống bút đá được làm ra thế nào
Với ống tròn, thợ thường cắt một khúc đá thành phôi trụ, rồi dùng mũi khoan ống, loại mũi rỗng ruột có gắn hạt kim cương ở vành, khoan từ miệng xuống. Nước được tưới liên tục để làm mát và cuốn bụi đá. Lõi đá bên trong rời ra thành một thỏi trụ nhỏ, có khi được tận dụng làm hạt vòng hoặc chặn giấy. Sau đó thợ mài ngoài, mài miệng, đánh bóng.
Khoan một mạch tới đáy mà vẫn để lại lớp đáy liền đòi hỏi thợ dừng đúng độ sâu rồi đục, mài phần lõi còn dính. Việc này tốn thời gian và dễ nứt với đá giòn, nên một số xưởng chọn cách khoan thủng rồi dán một miếng đá tròn làm đáy. Cách này nhanh hơn, ít hao phôi hơn.
Với ống vuông hay ống lục giác, phổ biến là cắt các tấm đá phẳng rồi dán lại bằng keo đá, thêm một tấm đáy. Mép dán được mài và đánh bóng cho liền. Cũng có ống vuông khoét từ một khối, nhưng ít hơn vì hao đá và khó làm góc trong vuông vức. Ở các làng nghề đá mỹ nghệ, từ Ninh Bình đến Đà Nẵng, cả ba cách đều được dùng tuỳ loại đá và đơn hàng.
Ba cách làm ống bút đá khác nhau ra sao
Bảng so sánh dưới đây giúp bạn hình dung ưu nhược của từng loại khi dùng hằng ngày trên bàn.
| Tiêu chí | Khoét lõi nguyên khối | Khoét thân, dán đáy | Dán ghép tấm |
|---|---|---|---|
| Hình dáng hay gặp | Tròn, bầu, có khi tạc theo hình gốc cây | Tròn hoặc trụ thẳng | Vuông, chữ nhật, lục giác |
| Vân đá | Liền mạch quanh thân và xuống đáy | Liền quanh thân, đáy khác vân | Vân bị ngắt ở mỗi góc |
| Trọng lượng | Nặng nhất so với cùng cỡ | Nặng gần bằng | Nhẹ hơn vì thành mỏng |
| Độ bền khi va đập | Chắc nếu đá không có vết nứt sẵn | Chắc, điểm yếu ở mối dán đáy | Điểm yếu ở các góc dán |
| Cắm nước, rửa nước | Tuỳ loại đá | Không ngâm lâu vì keo đáy | Không ngâm vì keo các mép |
Điều cần nhớ là cách làm ảnh hưởng tới độ bền và giá trị, còn vẻ đẹp phụ thuộc nhiều vào loại đá và tay nghề mài bóng. Một ống ghép mài đẹp vẫn dễ nhìn hơn một ống nguyên khối mài vụng.
Nhìn đáy ống để biết cách làm
Đáy liền, vân chạy từ thân xuống. Lật ngược ống, nếu vân đá từ thân vòng xuống đáy không đứt đoạn và không có đường viền tròn nào, gần như chắc đó là ống khoét lõi nguyên khối.
Có vòng tròn mảnh ở mép đáy. Một đường viền mảnh, đôi khi hơi khác màu hoặc bóng kiểu keo, chạy quanh đáy là dấu hiệu dán đáy. Soi kính lúp sẽ thấy rõ hơn, có khi thấy bọt keo nhỏ.
Đáy dán nỉ hoặc phủ sơn kín. Nhiều xưởng dán nỉ dưới đáy để chống trầy mặt bàn. Điều đó bình thường, nhưng cũng làm bạn không xem được đáy. Hãy hỏi người bán cách làm, hoặc nhìn từ trong lòng ống xuống: đáy dán thường có một rãnh nhỏ ở góc giao giữa thành và đáy.
Lòng ống có vết xoáy tròn. Ống khoan lõi để lại vòng xoáy mờ trên thành trong. Nếu lòng ống phẳng lì, có vết khuôn, có bọt khí tròn, nên nghĩ tới khả năng bột đá đổ khuôn chứ không phải đá khoét.
Đọc vân đá chạy qua các mặt
Vân là bằng chứng dễ thấy nhất. Ở ống tròn khoét nguyên khối, một dải vân bắt đầu ở mặt trước sẽ uốn theo thân và gặp lại chính nó ở mặt sau, giống như vòng gỗ trên một khúc cây. Nếu ống được tạc từ khối đá có vân xiên, bạn sẽ thấy vân chạy chéo đều quanh thân, không bị gãy ở đâu.
Ở ống vuông dán ghép, vân trên mỗi mặt là một tấm riêng. Thợ khéo sẽ cắt các tấm liên tiếp từ cùng một khối và xếp sao cho vân hai mặt cạnh nhau gần khớp, nhưng khi nhìn kỹ ở góc vẫn thấy vân bị ngắt hoặc lệch nhẹ. Ống vuông khoét nguyên khối thì vân ôm qua góc liền mạch, đây là điểm khiến ống vuông nguyên khối được quý hơn.
Với đá có vân rất mờ như thạch anh trắng đục hay ngọc bích màu đồng đều, việc đọc vân khó hơn. Khi đó bạn dựa vào đáy, mép miệng và trọng lượng. Mép miệng ống nguyên khối là một vòng đá liền; ống ghép có các đường nối ở bốn góc của mép miệng, thấy được khi soi nghiêng dưới đèn.
Độ dày thành, trọng lượng và độ chắc khi rút bút
Một ống bút dùng hằng ngày cần đủ nặng để không đổ khi bạn rút một chiếc bút ra bằng một tay. Ống khoét nguyên khối thành dày thường đạt điều này dễ dàng. Ống ghép thành mỏng nhẹ hơn, khi cắm nhiều bút dài, kéo thước kẻ hay kéo cắt giấy ra có thể làm ống nghiêng. Lót một miếng chống trượt dưới đáy giảm được phần nào.
Về số đo, đường kính lòng ống khoảng sáu đến tám xăng-ti-mét thường chứa vừa mười đến hai mươi chiếc bút thông dụng mà vẫn rút dễ. Chiều cao ống bằng khoảng hai phần ba chiều dài bút là vừa: thấp quá thì bút dễ đổ ra ngoài, cao quá thì bút ngắn lọt thỏm khó lấy. Đây là gợi ý theo kinh nghiệm dùng, bạn có thể đổi theo loại bút mình hay dùng.
Độ dày thành ở miệng nên từ khoảng sáu bảy mi-li-mét trở lên với đá mềm như đá hoa, onyx, để miệng không mẻ khi bút kim loại va vào. Đá cứng như chalcedony, thạch anh chịu được thành mỏng hơn. Mép miệng mài vát hoặc bo tròn cũng giúp hạn chế sứt.
Ống bút tạc hình gốc cây, đốt trúc, núi đá
Ngoài ống tròn và ống vuông trơn, thị trường có nhiều ống bút tạc theo hình: gốc cây có vỏ sần, một hay nhiều đốt trúc ghép cạnh nhau, khối núi đá có lỗ cắm bút, ống có tượng nhỏ như con cá, con ngựa đứng tựa bên thân. Những mẫu này hầu hết được khoét từ một khối đá rồi tạc phần trang trí bên ngoài, vì dán ghép khó tạo hình khối cong tự nhiên.
Với ống hình đốt trúc, bạn để ý số ống và độ sâu từng ống. Mẫu nhiều đốt trúc ghép thường có những ống phụ nông và hẹp, chỉ cắm được một hai chiếc bút. Mẫu núi đá đục lỗ thì lỗ cắm hay chật, hợp với bút mảnh hoặc bút lông hơn là bút dạ, bút bi to.
Các mẫu tạc hình có nhiều chi tiết nhô ra như lá, cành, đuôi linh vật, nên dễ gãy khi va chạm và khó lau bụi. Nếu chọn những mẫu này, bạn nên đặt ở góc bàn ít động tới, lau bằng chổi lông mềm thay vì khăn, và kiểm từng chi tiết nhô khi nhận hàng.
Kiểm một chiếc ống bút đá trong hai phút
Khi được cầm ống trên tay, bạn có thể đi theo các bước sau:
- Nhìn tổng thể: ống đứng thẳng không, miệng có tròn đều, có sứt mẻ không.
- Xoay một vòng, theo dõi một dải vân xem có liền mạch quanh thân không.
- Lật đáy xem có viền dán, có nỉ, có lớp sơn che không.
- Nhìn vào lòng ống xem thành trong có vết xoáy khoan, góc đáy có rãnh dán không.
- Soi nghiêng mép miệng dưới đèn tìm đường nối ở các góc.
- Cầm ống bằng một tay, ước lượng sức nặng; nếu được thì đặt lên cân.
- Cắm thử vài chiếc bút, rút ra bằng một tay xem ống có nghiêng không.
Bảy bước này không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần ánh sáng tốt và một chút kiên nhẫn. Khi mua online, bạn đề nghị người bán quay video đúng các bước đó, nhất là cảnh lật đáy và xoay ống dưới đèn.
Ống dán ghép có đáng mua không
Câu trả lời là có, nếu bạn hiểu mình đang mua gì và dùng đúng cách. Ống ghép cho phép làm hình vuông, chữ nhật, lục giác gọn gàng, hợp với bàn làm việc hiện đại. Giá thường dễ chịu hơn nhiều so với ống nguyên khối cùng loại đá, vì ít hao phôi và làm nhanh hơn. Nếu keo tốt và mài khéo, ống dùng được rất lâu trên bàn khô ráo.
Điểm cần lưu ý là keo. Keo đá để lâu năm có thể ngả vàng ở mối nối, đặc biệt khi ống đặt gần cửa sổ nắng. Ống ghép không nên ngâm nước để rửa, cũng không nên dùng để cắm hoa, vì nước thấm vào mối dán làm keo yếu đi. Khi lau, chỉ dùng khăn ẩm rồi lau khô.
Vấn đề chỉ thật sự nảy sinh khi ống ghép được rao là nguyên khối và bán với giá nguyên khối. Vì vậy, thay vì tránh hẳn ống ghép, bạn nên hỏi thẳng người bán cách làm, đề nghị ghi vào mô tả hoặc hoá đơn, và tự kiểm theo các bước ở trên khi nhận hàng.
Nếu bạn muốn một món dùng lâu dài, có thể truyền lại hoặc làm quà trang trọng, ống khoét nguyên khối là lựa chọn đáng cân nhắc. Nếu bạn cần một món gọn gàng, hợp bàn làm việc hiện đại và giá vừa phải, ống ghép mài đẹp hoàn toàn đáp ứng được. Khi xem mẫu, bạn nên chọn nơi ghi rõ cách làm, chất liệu, kích thước.
Câu hỏi thường gặp
Ống bút đá nguyên khối có dễ nứt không?
Nếu khối đá ban đầu không có vết nứt ngầm, ống nguyên khối rất chắc. Rủi ro nằm ở vết nứt tự nhiên trong đá mà thợ không thấy khi khoan, thường lộ ra sau va đập. Soi đèn vào thành ống trước khi mua để tìm các đường nứt mảnh.
Tại sao ống bút đá vuông thường là ống ghép?
Khoét lòng vuông từ một khối đá tốn nhiều phôi và khó làm góc trong vuông vức, trong khi cắt tấm phẳng rồi dán nhanh và đều hơn. Vì vậy phần lớn ống vuông trên thị trường là ống ghép, còn ống vuông nguyên khối hiếm và thường có giá cao hơn.
Đáy dán nỉ có phải để che đáy ghép không?
Không nhất thiết. Nỉ chủ yếu để chống trầy mặt bàn gỗ, mặt kính và giảm tiếng khi đặt xuống. Tuy vậy nó cũng làm bạn không xem được đáy, nên cứ hỏi người bán cách làm và nhìn từ trong lòng ống xuống góc đáy.
Có thể rửa ống bút đá dưới vòi nước không?
Ống nguyên khối bằng đá cứng như chalcedony hay thạch anh có thể tráng nhanh rồi lau khô. Ống dán đáy, ống ghép tấm và ống đá mềm như onyx, đá hoa thì chỉ nên lau khăn ẩm, vì nước làm yếu keo và có thể để lại vết ố.
Ống bút đá nặng bao nhiêu là vừa cho bàn làm việc?
Không có con số chuẩn, nhưng ống đủ nặng để rút một chiếc bút bằng một tay mà không nghiêng là được. Ống nhẹ có thể bù bằng miếng lót chống trượt, còn ống quá nặng thì nên đặt cố định một chỗ, tránh xê dịch trên mặt kính.
Lõi đá khoan ra từ ống bút thường dùng làm gì?
Ở nhiều xưởng, thỏi lõi trụ được tận dụng làm chặn giấy, hạt vòng, mặt đá nhỏ hoặc mài thành đế cho tượng mini. Việc tận dụng này giúp giảm hao phí đá, và đôi khi xưởng bán kèm theo bộ cùng màu với ống bút.