Mô hình tàu buồm châu Âu là thu nhỏ của những con tàu gỗ nhiều cột, buồm vuông xếp tầng, hệ dây chằng chịt; thuyền buồm kiểu Á Đông là thu nhỏ của thuyền buôn, thuyền đánh cá phương Đông với buồm cánh dơi có các nẹp ngang. Hai dòng này hay được bán chung dưới tên "thuyền buồm phong thủy", nhưng khác nhau về hình dáng, nguồn gốc, ý nghĩa và cả công lau chùi.
Bài này so sánh hai dòng để bạn chọn đúng thứ mình thích: nhận diện qua buồm và thân, hiểu nguồn gốc, biết dòng nào hợp nội thất nào, và lường trước công giữ gìn.
Nhận diện nhanh qua buồm, thân và dây
Đứng trước kệ hàng, bạn có thể phân biệt hai dòng trong vài giây nhờ các đặc điểm sau:
| Đặc điểm | Tàu buồm kiểu châu Âu | Thuyền buồm kiểu Á Đông |
|---|---|---|
| Hình buồm | Buồm vuông hoặc chữ nhật treo ngang trên trục, xếp nhiều tầng trên mỗi cột, thêm buồm tam giác ở mũi | Buồm hình quạt, cánh dơi, có các nẹp ngang chia buồm thành từng dải |
| Số buồm | Hàng chục cánh trên ba cột | Mỗi cột thường một cánh lớn |
| Thân tàu | Cao, nhiều tầng boong, đuôi có lâu cao, mạn có hàng cửa nhỏ | Thấp, đáy bằng hoặc hơi tròn, mũi và lái cong lên |
| Dây buồm | Rất nhiều dây, có thang dây dọc cột | Ít dây, chủ yếu dây kéo buồm và dây giữ cột |
| Trang trí | Tượng ở mũi tàu, hoa văn mạ vàng ở đuôi | Mắt vẽ ở mũi thuyền, hàng hoá trên boong, chữ trên buồm |
| Màu thường gặp | Gỗ nâu, sơn đen vàng hoặc đỏ, buồm trắng ngà | Gỗ nâu đỏ, buồm nâu đất, đỏ gạch hoặc vàng |
Hàng cửa nhỏ dọc mạn tàu châu Âu thường là ô cửa pháo, nhiều mô hình có cả nòng pháo nhỏ thò ra. Đây là chi tiết lịch sử của tàu chiến, tàu buôn vũ trang thời đó. Nếu bạn muốn một món mang tinh thần làm ăn hiền hoà, nên chọn mẫu không có pháo.
Nguồn gốc của mô hình tàu buồm châu Âu
Tàu buồm nhiều cột với buồm vuông là loại tàu đã đưa các nhà hàng hải châu Âu đi xa trong khoảng thế kỷ XV đến XIX, từ những tàu thám hiểm, tàu buôn đến tàu chiến. Thú làm mô hình tàu thu nhỏ có từ lâu ở châu Âu, ban đầu là mô hình của thợ đóng tàu để trình bày thiết kế, sau thành thú chơi của người yêu hàng hải. Một mô hình tốt mô phỏng đúng tỉ lệ thân, số cột, cách treo buồm và hệ dây của một con tàu có thật hoặc một kiểu tàu tiêu biểu.
Ở Việt Nam, mô hình tàu buồm kiểu châu Âu được làm thủ công khá nhiều, xuất khẩu và bán trong nước, thường bằng gỗ ghép ván, buồm vải. Khi bày trong nhà người Việt, chúng mang nghĩa chung của hình ảnh con thuyền căng buồm, và thường được người bán xếp vào nhóm thuyền buồm phong thủy. Tuy vậy, về gốc gác, đây là đồ sưu tầm hàng hải, không xuất phát từ tập quán chúc tụng phương Đông.
Điều này không làm mô hình châu Âu kém ý nghĩa. Nhiều người chọn chúng vì vẻ đẹp kỹ thuật của hệ dây buồm, hoặc vì gắn với nghề nghiệp như hàng hải, logistics, xuất nhập khẩu. Chỉ cần biết rằng khi tặng người coi trọng ý nghĩa truyền thống, thuyền kiểu Á Đông dễ được hiểu đúng lời chúc hơn.
Thuyền buồm kiểu Á Đông và bóng dáng thuyền Việt xưa
Thuyền buồm kiểu Á Đông có buồm được gia cố bằng các nẹp ngang, thường bằng tre. Kiểu buồm này cho phép thu buồm nhanh bằng cách hạ từng dải như gấp quạt, và buồm vẫn giữ hình dù rách một phần. Dáng buồm cánh dơi đặc trưng của kiểu thuyền này rất dễ nhận ra, nhiều mô hình thuyền Trung Hoa, thuyền Việt đều dùng.
Ven biển Việt Nam từng có nhiều loại thuyền buồm gỗ truyền thống, như thuyền mành ở miền Bắc và miền Trung, ghe bầu chở hàng dọc bờ biển miền Trung theo gió mùa, cùng nhiều loại ghe, thuyền đánh cá mang tên riêng từng vùng. Nhiều buồm xưa được đan từ cói, lá hoặc làm bằng vải nhuộm nâu. Một nét dễ thấy ở thuyền Việt là đôi mắt vẽ ở hai bên mũi thuyền, gắn với tục vẽ mắt thuyền của ngư dân.
Mô hình thuyền buồm phong thủy trên thị trường thường là phiên bản chung chung kết hợp nhiều đặc điểm, không mô phỏng đúng một loại thuyền cụ thể. Nếu bạn muốn một mô hình gần với thuyền Việt, hãy tìm mẫu có mắt thuyền, buồm nâu, thân thấp, và hỏi người bán về loại thuyền mà mẫu đó lấy cảm hứng. Đây cũng là một món quà có câu chuyện văn hoá rõ ràng.
Ý nghĩa khi bày: hai dòng nói những điều khác nhau
Thuyền Á Đông nói chuyện làm ăn. Gắn với thành ngữ thuận buồm xuôi gió, với hình ảnh thuyền buôn chở hàng, thuyền kiểu Á Đông được chọn cho cửa hàng, văn phòng kinh doanh, quà khai trương. Hàng hoá trên boong, chữ trên buồm càng làm rõ lời chúc ấy.
Tàu châu Âu nói chuyện khám phá và kỹ thuật. Gắn với các chuyến đi xa, với nghề hàng hải, mô hình châu Âu hợp phòng làm việc, thư phòng, văn phòng công ty vận tải, du lịch, xuất nhập khẩu. Người xem thường chú ý vào độ tinh xảo của dây buồm hơn là lời chúc, và câu chuyện đi kèm thường là về con tàu, chuyến đi, chứ không phải về vận may.
Chi tiết pháo, vũ khí. Một số người không thích bày vật có vũ khí trong nhà vì cảm giác không êm. Nếu người nhận là người lớn tuổi, người theo tập quán truyền thống, chọn mẫu tàu buôn không pháo hoặc chọn thuyền Á Đông.
Không có dòng nào đúng hơn. Cả hai đều là con thuyền căng buồm. Lựa chọn nên dựa vào người dùng, không gian và câu chuyện bạn muốn món đồ kể. Một số gia đình bày cả hai ở hai phòng khác nhau: thuyền Á Đông ở phòng khách đón khách, mô hình châu Âu trong phòng làm việc riêng.
Công giữ gìn: điều ít người tính trước
Hai dòng khác nhau rõ rệt ở công lau chùi, nhất là với mô hình gỗ buồm vải:
- Tàu châu Âu nhiều dây, nhiều buồm. Hàng chục sợi dây mảnh và thang dây là chỗ bụi bám nhiều nhất, khó lau, dễ đứt nếu lau mạnh. Nên đặt trong tủ kính hoặc hộp kính.
- Thuyền Á Đông ít dây, buồm lớn. Buồm lớn bám bụi trên mặt phẳng, dễ phủi bằng chổi mềm. Thân thấp, ít chi tiết thò ra, dễ cầm nhấc.
- Buồm vải ở cả hai dòng. Dễ ố vàng theo thời gian, cần tránh nắng, tránh bếp.
- Cột và trục buồm. Tàu châu Âu có nhiều trục ngang mảnh, dễ gãy khi vận chuyển; thuyền Á Đông cột to, ít trục.
- Không gian cần. Tàu châu Âu cao và có buồm mũi vươn dài, chiếm nhiều chỗ hơn thuyền Á Đông cùng chiều dài thân.
Nếu bạn ít thời gian lau dọn, thuyền Á Đông hoặc mô hình châu Âu đặt trong hộp kính là lựa chọn nhẹ nhàng hơn. Mô hình châu Âu để trần ở nơi nhiều bụi sẽ xuống màu rất nhanh, vì bụi bám vào dây buồm gần như không thể làm sạch hoàn toàn mà không tháo dây.
Mô hình làm kỹ trông thế nào
Với cả hai dòng, nhất là mô hình tàu châu Âu, độ kỹ thể hiện ở những chi tiết nhỏ mà ảnh chụp từ xa không thấy. Khi xem tận tay hoặc qua ảnh cận, bạn để ý:
- Tỉ lệ thân và cột. Cột chính cao vừa phải so với thân, các cột giảm dần từ giữa ra mũi và lái. Cột quá cao hoặc cao bằng nhau là dấu hiệu làm theo cảm tính.
- Ván thân. Ván ghép thành từng dải chạy song song theo đường cong thân, khít, không hở. Một số mô hình đóng đinh tre hoặc đinh đồng nhỏ giả đinh tàu thật.
- Buồm. Buồm vải có đường may viền mép, có đường may giả các dải vải ghép; buồm nhăn nhúm hoặc cắt thẳng không viền là hàng làm nhanh.
- Dây và ròng rọc. Mô hình tốt có ròng rọc nhỏ bằng gỗ ở các điểm kéo dây, dây được buộc chứ không dán, căng vừa, không võng.
- Chi tiết boong. Bánh lái, tời neo, lan can, thang lên xuống được làm riêng và gắn chắc.
- Lớp hoàn thiện. Sơn đều, không lem sang phần gỗ mộc; phần gỗ để mộc được đánh nhẵn, không còn vết xơ.
Mô hình châu Âu làm kỹ tốn rất nhiều giờ công, giá vì vậy chênh lệch lớn giữa các mẫu nhìn bên ngoài tương tự. Nếu bạn chủ yếu cần một món trang trí đặt xa tầm mắt, mẫu giản lược đã đủ; nếu muốn ngắm gần như đồ sưu tầm, các chi tiết trên là thứ đáng trả thêm.
Chọn theo nội thất và người dùng
Phòng làm việc phong cách cổ điển phương Tây với bàn gỗ sẫm, ghế da, kệ sách cao hợp với mô hình tàu châu Âu thân sơn đen vàng, đặt trên kệ hoặc trong hộp kính. Phòng khách hiện đại tối giản có thể hợp với cả hai, miễn chọn mẫu ít chi tiết, màu gỗ tự nhiên, buồm trắng ngà. Phòng khách gỗ kiểu Á Đông, có tủ chè, sập gụ hợp với thuyền buồm nâu, mắt thuyền, thân gỗ đỏ.
Về người dùng, người làm trong ngành hàng hải, cảng biển, vận tải, du lịch thường thích mô hình châu Âu vì gần với nghề. Người kinh doanh buôn bán, mở cửa hàng, nhà hàng thường thích thuyền Á Đông vì lời chúc quen thuộc. Người lớn tuổi thường chuộng thuyền gỗ Á Đông hoặc thuyền rồng, trong khi người trẻ có thể thích mô hình châu Âu như đồ sưu tầm.
Nếu vẫn phân vân, hãy hỏi người nhận hoặc nhìn vào những món họ đang bày. Một căn phòng có la bàn cổ, quả địa cầu sẽ đón mô hình châu Âu tự nhiên; một căn phòng có tượng gỗ, bình gốm men lam sẽ hợp thuyền Á Đông hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình tàu buồm châu Âu có dùng làm vật phẩm phong thủy được không?
Người bán thường xếp chung vào nhóm thuyền buồm phong thủy vì cùng hình ảnh con thuyền căng buồm. Về gốc gác, đây là đồ sưu tầm hàng hải. Bạn vẫn có thể bày như lời chúc thuận lợi, nhưng nếu người nhận coi trọng ý nghĩa truyền thống, thuyền kiểu Á Đông sẽ dễ hiểu hơn.
Tàu buồm có pháo có nên bày trong nhà không?
Không có quy tắc cấm. Tuy vậy, một số gia đình không thích bày vật mang hình vũ khí vì cảm giác không êm, nhất là khi có người lớn tuổi. Nếu muốn món đồ mang tinh thần hiền hoà, bạn chọn mô hình tàu buôn không pháo hoặc thuyền buồm Á Đông.
Thuyền mành và ghe bầu khác nhau thế nào?
Đây là tên gọi các loại thuyền buồm gỗ truyền thống ven biển Việt Nam, khác nhau theo vùng và công dụng. Ghe bầu thường được nhắc tới như thuyền buôn lớn chạy dọc bờ biển miền Trung theo gió mùa, thuyền mành là thuyền buồm phổ biến ở nhiều vùng. Muốn tìm hiểu kỹ, bạn có thể tham khảo bảo tàng và tài liệu về nghề biển.
Mắt vẽ ở mũi thuyền có ý nghĩa gì?
Tục vẽ mắt thuyền phổ biến ở nhiều làng biển Việt Nam, theo cách hiểu dân gian là giúp thuyền nhìn đường, tránh sóng gió. Hình mắt khác nhau giữa các vùng. Trên mô hình phong thủy, mắt thuyền là chi tiết văn hoá làm thuyền gần với thuyền Việt hơn, không phải chi tiết bắt buộc.
Mô hình tàu châu Âu bị đứt dây buồm có sửa được không?
Dây buồm đứt có thể buộc lại bằng chỉ cùng màu và một giọt keo nhỏ ở nút. Với mô hình nhiều dây, nên chụp ảnh trước khi sửa để nhớ dây nào nối vào đâu. Đứt nhiều dây hoặc gãy trục buồm, bạn có thể nhờ người làm mô hình tàu thủ công hỗ trợ.
Nên đặt mô hình tàu châu Âu trong hộp kính không?
Nên, nếu có điều kiện. Hộp kính giữ bụi khỏi bám vào hàng chục sợi dây buồm, giảm va chạm và giữ buồm vải lâu ố. Chọn hộp đủ cao để không chạm đỉnh cột, có đế chắc, và tránh đặt hộp ở chỗ nắng chiếu vì kính có thể làm bên trong nóng lên.