Màu của ngọc bích (nephrite) chủ yếu do sắt quyết định: càng nhiều sắt thay vào chỗ của magie trong khoáng vật, đá càng chuyển từ xanh nhạt sang xanh rêu, xanh rau chân vịt rồi gần đen. Những chấm đen rải rác trong đá thường là các hạt khoáng khác như cromit hay magnetit nằm lẫn khi đá hình thành, không phải vết bẩn hay vết nứt.
Hiểu nguồn gốc màu giúp bạn đọc một món ngọc bích chính xác hơn: biết sắc xanh nào là bình thường, chấm đen kiểu nào là đặc điểm tự nhiên, đâu là dấu hiệu nhuộm, và vì sao ảnh chụp trên mạng hay lệch màu so với khi cầm thật. Bài dưới đây đi qua bảng màu thường gặp, cách chọn màu theo loại vật phẩm, và những lưu ý về ánh sáng khi bày.
Màu ngọc bích đến từ đâu
Nephrite thuộc dãy khoáng vật tremolit – actinolit. Hai đầu của dãy này khác nhau ở chỗ có bao nhiêu sắt. Tremolit gần như không có sắt nên màu trắng hoặc rất nhạt; đó là lý do bạch ngọc, loại nephrite trắng nổi tiếng, nằm gần đầu tremolit. Khi sắt thay dần vào vị trí của magie, đá chuyển sang actinolit và màu xanh lục đậm dần lên.
Vì màu nằm ngay trong cấu trúc khoáng vật, nó rất bền. Ngọc bích không phai khi để ở chỗ có ánh sáng trong nhà, không loang khi rửa nước, không đổi màu theo thời gian theo nghĩa hoá học. Những gì thay đổi theo năm tháng thường là độ bóng, do lớp sáp mòn hoặc bề mặt bị bụi cát làm mờ, khiến món đồ trông xỉn hơn.
Ngoài sắt, một lượng nhỏ crom có thể góp phần làm sắc xanh tươi hơn ở một số mỏ. Đây cũng là vùng chồng lấn với phỉ thúy, vốn được biết đến với màu lục bảo nhờ crom. Tuy vậy, ngọc bích tươi màu nhất thường vẫn có độ "trầm" nhất định, không rực như phỉ thúy loại đẹp, và đó là nét riêng mà người chơi ngọc bích ưa thích.
Bảng các sắc màu ngọc bích thường gặp
Tên màu dưới đây là cách gọi trong giới buôn bán và người chơi, không phải thuật ngữ chuẩn. Một món đồ có thể mang hai, ba sắc trên cùng một khối đá.
| Cách gọi | Mô tả màu | Thường gặp ở | Gợi ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Xanh rau chân vịt | Xanh lục đậm, đều, hơi ngả lam, thường có chấm đen | Bình, đĩa, tượng cỡ vừa, vòng | Sắc được nhiều người tìm nhất; xem độ đều màu và mật độ chấm đen |
| Xanh rêu, xanh lá úa | Xanh lục pha xám hoặc nâu, trầm | Tượng lớn, đồ bày cổ điển | Hợp không gian gỗ tối màu; ít lộ bụi |
| Xanh táo nhạt | Xanh lục sáng, nhạt, có độ trong nhẹ | Mặt dây, món nhỏ | Hiếm hơn ở nephrite; nên kiểm kỹ vì dễ bị thay bằng đá nhuộm |
| Thanh ngọc | Xanh xám, xanh lam xám | Đồ bày, ấn, chặn giấy | Thường không gọi là ngọc bích nhưng bán chung quầy |
| Xanh gần đen (mặc bích) | Xanh đậm đến mức nhìn như đen, soi đèn mới thấy xanh | Tượng nhỏ, hạt chuỗi | Soi đèn qua mép để thấy đúng màu |
| Ngọc bích mắt mèo | Xanh có dải sáng chạy trên mặt cong | Mặt nhẫn, mặt dây mài tròn | Hiệu ứng do sợi khoáng xếp song song; cần mài đúng chiều |
Nếu thấy một món ghi "ngọc bích" mà màu xanh tươi rực như lá non, đều tuyệt đối, không một vệt đậm nhạt, đó là lúc nên hỏi thêm về nhuộm màu hoặc chất liệu.
Chấm đen trong ngọc bích: đặc điểm hay khuyết điểm
Chấm đen là gì. Phần lớn chấm đen trong ngọc bích là hạt khoáng như cromit, magnetit, đôi khi là graphit, bị giữ lại trong đá lúc hình thành. Chúng thường có kích thước từ đầu kim đến hạt tấm, rải rác hoặc tụ thành đám nhỏ.
Dấu hiệu của đá tự nhiên. Ngọc bích xanh rau chân vịt khai thác ở nhiều mỏ, trong đó có những nguồn được nhắc là Canada và Siberia, hay đi kèm chấm đen. Nhiều người coi chấm đen là "dấu vân tay" của đá thật, dù chỉ nhìn chấm đen thì chưa đủ để kết luận.
Khi nào được coi là khuyết điểm. Với đồ bày trơn như bình, đĩa, chấm đen dày đặc hoặc tụ thành mảng lớn ở mặt chính làm giảm vẻ đẹp và giá trị. Với tượng chạm nhiều chi tiết, chấm đen ít ảnh hưởng hơn, thợ khéo còn khéo léo giấu chúng vào nếp chạm.
Chấm đen có lan ra không. Không. Hạt khoáng nằm cố định trong đá, không "mọc" thêm theo thời gian. Nếu bạn thấy đốm đen mới xuất hiện trên bề mặt, đó thường là bụi bẩn, dầu bám vào vết xước hoặc lỗ nhỏ, có thể rửa sạch.
Chấm đen và chỗ bị nhuộm. Chấm đen tự nhiên có viền rõ, nằm sâu trong đá khi soi đèn. Ngược lại, vệt đen hay xanh đậm chạy dài theo đường rạn thường là màu nhuộm hoặc bẩn đọng trong khe.
Vỏ ngọc và những vệt nâu, đỏ trên đồ chạm
Một số món ngọc bích được chạm từ cuội lăn ở sông hoặc khối đá có lớp ngoài bị oxy hoá, nên còn giữ một phần vỏ màu nâu, vàng sậm hay đỏ gạch. Giới chơi gọi đó là "vỏ" hay "da" ngọc. Thợ chạm thường tận dụng phần vỏ để tạo điểm nhấn: lưng con cá chép màu nâu đỏ, lá sen viền vàng sẫm, mình con tỳ hưu có mảng màu khác.
Vỏ tự nhiên có màu chuyển dần vào lõi xanh, ranh giới mềm và đi theo hình dạng bên ngoài của khối đá. Vỏ giả thì thường được tạo bằng cách nhuộm hoặc hơ nóng, màu nằm trên bề mặt, ranh giới gắt hoặc đồng loạt giống nhau trên nhiều món cùng mẫu. Nếu một cửa hàng có cả chục con tỳ hưu giống hệt nhau đều có vỏ đỏ ở đúng một chỗ, bạn nên hỏi kỹ.
Không phải món nào có vỏ cũng quý hơn món không vỏ. Đó là chuyện thẩm mỹ: có người thích vẻ mộc mạc, có người thích màu xanh thuần. Điều đáng để ý là vỏ thường xốp và mềm hơn phần lõi, nên khi lau chùi cần nhẹ tay, tránh chà xát mạnh làm mòn mảng màu.
Độ dày, độ trong và vân mây làm màu trông khác đi
Cùng một khối ngọc bích, phần mỏng và phần dày có thể trông như hai màu khác nhau. Ở tai bình mỏng, cánh hoa chạm thủng hay mép đĩa, ánh sáng xuyên qua được một phần nên màu sáng và tươi hơn. Ở thân tượng dày, ánh sáng chỉ phản xạ trên bề mặt nên màu trầm, sẫm, đôi khi gần đen. Vì vậy khi so hai món, bạn nên so ở những phần có độ dày tương đương.
Ngọc bích cũng hiếm khi đều màu tuyệt đối. Nhìn kỹ dưới ánh sáng ban ngày, bạn thường thấy những mảng đậm nhạt loang như mây, những dải màu chạy theo một hướng, hoặc những đốm sáng hơn như bông. Giới chơi gọi chung là vân mây hay "bông" của đá. Vân mây mềm, chuyển màu từ từ là đặc điểm bình thường của đá tự nhiên; nó chỉ trở thành khuyết điểm khi tạo mảng trắng đục lớn ở mặt chính của món trơn.
Độ trong cũng ảnh hưởng tới cảm nhận màu. Ngọc bích có độ trong nhẹ trông "có chiều sâu", màu như nằm bên trong đá. Món đục hoàn toàn thì màu nằm trên mặt, trông đặc và phẳng hơn. Không có loại nào hơn loại nào theo nghĩa tuyệt đối, nhưng khi đọc mô tả có chữ "trong", "bán trong" hay "đục", bạn sẽ hình dung được món đồ trông ra sao trước khi cầm thật.
Chọn màu theo loại vật phẩm và không gian
Không có màu ngọc bích nào "đúng" cho mọi chỗ. Một vài gợi ý dựa trên thực tế bày biện:
- Bình, đĩa, lọ trơn: ưu tiên màu đều, ít chấm đen ở mặt chính vì bề mặt trơn sẽ phơi mọi chi tiết; xanh rau chân vịt đậm cho cảm giác sang và nặng.
- Tượng chạm nhiều chi tiết: màu sẫm, xanh rêu, giúp đường chạm hiện rõ khối bóng tối; màu quá nhạt làm chi tiết bị "chìm".
- Bàn làm việc sáng sủa, nhiều đồ trắng: một món xanh đậm tạo điểm nhấn rõ; tránh màu xanh táo nhạt vì dễ lẫn với nền.
- Kệ gỗ tối màu: món xanh có độ sáng vừa phải hoặc có vỏ nâu sẽ hài hoà hơn; món xanh gần đen dễ bị "nuốt" vào nền gỗ.
- Không gian nhiều ánh vàng: ánh đèn vàng làm ngọc bích ngả rêu, ánh đèn trắng làm nó ngả lam; nếu có thể, xem món đồ dưới đúng loại đèn sẽ dùng ở nhà.
Theo quan niệm ngũ hành, xanh lục thuộc hành Mộc và nhiều gia đình thích bày ở phía Đông hoặc Đông Nam. Đó là một lựa chọn theo biểu tượng; về mặt thẩm mỹ, màu nền và ánh sáng nơi bày quyết định món đồ đẹp hay không.
Vì sao ảnh trên mạng hay lệch màu và cách hỏi cho đúng
Ngọc bích là vật liệu khó chụp. Màu xanh đậm dễ bị máy ảnh điện thoại làm sáng lên hoặc tăng độ bão hoà, khiến món đồ trông tươi hơn thật. Dưới đèn vàng của cửa hàng, ngọc bích lại ngả rêu hơn. Nhiều ảnh quảng cáo còn được chỉnh màu để đồng bộ với bộ ảnh của cả gian hàng.
Khi mua qua ảnh, bạn nên xin thêm ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ, không dùng đèn flash, kèm một vật quen thuộc để so cỡ. Video xoay món đồ chậm trong ánh sáng ban ngày cho thấy màu thật và độ đều màu tốt hơn mọi tấm ảnh đẹp. Nếu có thể, nhờ người bán soi đèn pin qua mép mỏng để thấy màu xuyên sáng, nhất là với món xanh đậm gần đen.
Hãy chấp nhận rằng ngọc bích tự nhiên luôn có biến đổi màu giữa các món, kể cả cùng một mẫu tượng. Một bộ đôi tỳ hưu hay đôi bình hoàn toàn giống màu nhau thường được chọn từ cùng một khối đá; nếu điều này quan trọng với bạn, hãy nói trước với người bán để họ chọn giúp.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bích màu càng đậm thì càng quý phải không?
Không hẳn. Màu đậm đều, sạch chấm đen thường được ưa chuộng, nhưng giá trị còn phụ thuộc độ mịn, độ bóng, kích thước khối đá và tay nghề chạm. Một món xanh vừa phải mà mịn, đều, chạm đẹp có thể đáng giá hơn món xanh đậm nhưng nhiều nứt và chấm đen.
Ngọc bích có đổi màu khi đeo lâu không?
Màu của ngọc bích nằm trong cấu trúc khoáng vật nên không đổi về bản chất. Món đeo lâu ngày có thể bóng hơn do ma sát và dầu da, khiến màu trông sâu hơn. Ngược lại, món dính bụi, kem dưỡng hay xà phòng sẽ trông xỉn đi cho tới khi được rửa sạch.
Chấm đen trên ngọc bích có tẩy đi được không?
Chấm đen nằm sâu bên trong đá nên không tẩy được bằng cách lau hay rửa. Muốn bỏ chấm đen nằm sát bề mặt thì chỉ có cách mài đi một lớp đá, việc này làm thay đổi hình dạng và nên để thợ có kinh nghiệm quyết định, thường không đáng làm với đồ bày.
Ngọc bích mắt mèo có phải ngọc bích không?
Có. Ngọc bích mắt mèo là nephrite có các sợi khoáng xếp gần như song song, khi mài thành mặt cong đúng chiều sẽ hiện một dải sáng chạy trên bề mặt. Hiệu ứng này cần độ dày và cách mài phù hợp, nên thường thấy trên mặt nhẫn, mặt dây hơn là tượng.
Ánh đèn nào làm ngọc bích đẹp nhất khi bày?
Ánh sáng trắng ấm, khoảng giữa đèn vàng và đèn trắng lạnh, thường cho màu ngọc bích tự nhiên nhất. Đèn chiếu từ phía trên chếch sang bên giúp đường chạm có bóng đổ. Nên tránh đèn quá nóng chiếu sát vì làm khô lớp sáp và có thể gây chênh nhiệt.
Có nên chọn đôi tượng ngọc bích khác màu nhau không?
Tuỳ sở thích. Một số người thích đôi tượng giống màu để cân đối, nhất là khi bày hai bên một kệ hay một cửa. Người khác chấp nhận hai sắc hơi khác như dấu hiệu của đá tự nhiên. Nếu cần đồng màu, nên đề nghị người bán chọn từ cùng một lô hoặc một khối đá.