Mặt dây trầm hương là mặt đeo tạc từ phần gỗ cây dó có tích tụ nhựa thơm, hoặc từ gỗ dó ít nhựa, hoặc từ một loại gỗ khác được tẩm tinh dầu trầm. Ba loại này cùng được gọi là "mặt trầm" trong lời quảng cáo nhưng khác nhau rất xa về mùi, độ nặng, độ bền mùi và giá trị. Người mua cần biết mình đang trả tiền cho loại nào.
Ở nhiều gia đình Việt, mùi trầm gắn với không khí ngày Tết, với gian thờ, nên một mặt trầm đeo cổ mang lại cảm giác ấm và thân thuộc. Bài này không bàn về phân hạng trầm của giới sưu tầm, cũng không nói về công dụng chữa bệnh, mà tập trung vào chuyện một người bình thường chọn, đeo và giữ một mặt dây trầm sao cho mùi còn lâu và món đồ không hỏng.
Trầm hương hình thành thế nào, nói ngắn gọn
Trầm hương hình thành khi cây dó (thuộc chi Aquilaria) bị tổn thương, do gãy cành, côn trùng đục hay nấm xâm nhập. Cây tiết ra nhựa để tự bảo vệ, nhựa thấm dần vào thớ gỗ quanh vết thương, theo thời gian tạo thành phần gỗ sẫm màu, nặng và thơm. Phần gỗ dó không có nhựa thì nhẹ, màu trắng ngà, gần như không mùi.
Vì quá trình này cần thời gian và điều kiện, trầm tự nhiên hàm lượng nhựa cao rất hiếm. Phần lớn mặt dây trầm bán phổ thông hiện nay làm từ trầm có lượng nhựa vừa phải, thường được gọi là trầm tốc hay trầm sánh tuỳ nơi, hoặc từ cây dó trồng được tạo trầm bằng cách khoan, cấy. Các tên gọi này không có chuẩn thống nhất giữa các nhà bán, nên đừng chỉ dựa vào tên.
Màu của trầm cũng không phải thước đo duy nhất. Có trầm màu nâu vàng mà nhiều nhựa, có gỗ đen bóng mà chỉ là nhuộm. Thớ gỗ, độ nặng, cách mùi thay đổi khi ấm lên mới là những dấu hiệu nên xem cùng lúc, thay vì chỉ chọn món đen nhất trên quầy.
Điều quan trọng với người đeo: mặt trầm có nhựa thật sẽ có mùi riêng, đổi khi ấm lên trên da, và giữ mùi được lâu nếu bảo quản đúng. Mặt gỗ tẩm mùi thì thơm rất nồng lúc mới, sau một thời gian mùi nhạt hẳn hoặc chuyển sang mùi hắc.
Ba loại mặt dây "trầm" trên thị trường
Bảng dưới giúp bạn đọc mô tả và hỏi người bán đúng câu:
| Loại | Màu và vân | Mùi | Cầm tay | Câu nên hỏi |
|---|---|---|---|---|
| Trầm có nhựa tự nhiên hoặc dó trồng tạo trầm | Vân dầu sẫm xen lẫn thớ gỗ nhạt, không đều | Mùi dịu khi nguội, rõ hơn khi ấm hoặc hơ nhẹ | Nặng hơn gỗ thường cùng cỡ | Trầm tự nhiên hay dó trồng, có tẩm thêm không |
| Gỗ dó ít nhựa | Màu vàng nhạt hoặc nâu nhạt, vân đều | Mùi gỗ nhẹ, gần như không thơm | Nhẹ | Có phải gỗ dó chưa tạo trầm không |
| Gỗ tẩm tinh dầu | Màu sẫm đều khắp, đôi khi bóng dầu | Thơm nồng ngay khi mở hộp, nhạt dần theo tuần | Có thể hơi nhờn tay | Gỗ gì, tẩm loại tinh dầu nào |
| Bột trầm ép | Mặt mịn, không thấy thớ gỗ | Thơm, giống nhang | Nặng vừa, giòn | Tỉ lệ bột trầm, chất kết dính |
| Gỗ thơm khác (đàn hương, bách xanh) | Vân và màu riêng từng loại | Mùi khác trầm rõ rệt | Tuỳ loại | Tên gỗ chính xác |
Mỗi loại có chỗ dùng của nó. Gỗ dó nhẹ, rẻ, hợp làm mặt dây cho người chỉ thích chất liệu gỗ. Gỗ tẩm hợp người thích mùi nồng trong thời gian ngắn. Vấn đề chỉ nảy sinh khi món tẩm được bán như trầm tự nhiên.
Nhận biết tại chỗ: những gì làm được và không làm được
Ngửi khi nguội và khi ấm. Cầm mặt trầm trong lòng bàn tay vài phút cho ấm rồi ngửi lại. Trầm có nhựa thường đổi mùi, ấm và sâu hơn. Gỗ tẩm thường thơm như nhau ở cả hai lúc, có khi xộc mùi cồn hoặc hương liệu.
Nhìn vân dưới đèn. Nhựa trầm thật phân bố không đều, có chỗ đậm chỗ nhạt theo thớ gỗ. Màu sẫm đồng đều tuyệt đối trên toàn mặt, kể cả trong lỗ xỏ dây, gợi ý đã nhuộm hoặc tẩm.
Lau bằng khăn giấy trắng. Miết mạnh khăn giấy lên mặt trầm. Nếu khăn dính màu nâu hoặc dầu bóng nhiều, có thể món đồ được tẩm dầu bên ngoài.
Thử chìm nổi không đủ để kết luận. Có lời khuyên thả trầm vào nước xem chìm hay nổi. Trầm rất nhiều nhựa có thể chìm, nhưng phần lớn mặt dây trầm phổ thông vẫn nổi, và thả nước còn làm mặt dây hút ẩm. Không nên dùng cách này với món bạn định đeo.
Không đốt thử mặt dây. Đốt một góc là cách giới sưu tầm dùng với mẩu trầm vụn, không phải với một mặt dây thành phẩm. Muốn chắc chắn hơn, hỏi nơi bán về nguồn gốc gỗ và chính sách đổi trả.
Đeo mặt trầm sao cho không hỏng và không mất mùi
Kẻ thù lớn nhất của mặt trầm là nước và hoá chất. Nước làm gỗ trương rồi co lại khi khô, lâu ngày nứt chân chim, đặc biệt ở quanh lỗ xỏ dây. Mồ hôi mang muối và axit nhẹ, thấm vào gỗ làm sẫm màu không đều và làm mùi đổi đi. Vì vậy nên tháo mặt trầm trước khi tắm, đi bơi, tập thể thao, làm việc ra nhiều mồ hôi.
Nước hoa, dầu gió, kem dưỡng có mùi mạnh sẽ ám vào gỗ và lấn át mùi trầm. Nếu dùng, đợi những thứ này khô hẳn rồi mới đeo, và để mặt trầm nằm ngoài áo thay vì áp sát chỗ vừa thoa kem.
Ngày hè nóng ẩm, nhiều người đeo mặt trầm bên ngoài áo, để gỗ tiếp xúc ít với da. Mùa đông khô, có thể đeo trong áo, hơi ấm cơ thể làm mùi toả nhẹ. Đeo liên tục ngày đêm sẽ làm mặt trầm nhanh bẩn và sẫm; thay phiên với một mặt dây khác hoặc để mặt trầm nghỉ vài ngày giúp gỗ giữ dáng lâu.
Mặt trầm thường đi với dây dù, dây sáp tết hoặc dây da. Những loại dây này cũng hút mồ hôi và có mùi riêng; thay dây khi thấy sờn hoặc có mùi chua.
Làm sạch và cất mặt trầm
Mặt trầm không cần lau rửa nhiều. Các bước dưới đây đủ cho việc chăm sóc định kỳ:
- Lau bụi và mồ hôi bằng khăn cotton khô, mềm, theo chiều vân gỗ.
- Với kẽ chạm, dùng cọ lông mềm khô; tuyệt đối không dùng bàn chải đánh răng có kem hay xà phòng.
- Nếu mặt trầm bị dính nước, thấm khô ngay bằng khăn rồi để nơi thoáng gió, không phơi nắng, không sấy nóng.
- Cất trong hộp gỗ hoặc túi vải kín, tách riêng khỏi đồ có mùi mạnh như xà phòng thơm, long não, nước hoa.
- Đặt kèm gói hút ẩm vào mùa nồm để gỗ không mốc.
- Không cất trong túi nhựa kín trong thời gian dài: hơi ẩm đọng bên trong dễ làm mốc mặt gỗ.
Mùi trầm sẽ nhạt dần theo năm tháng, đó là chuyện tự nhiên của gỗ có nhựa. Không nên tẩm thêm tinh dầu tự mua vào mặt trầm thật, vì tinh dầu kém chất lượng có thể làm gỗ nhờn, bám bụi và đổi mùi theo hướng khó chịu.
Nguồn gốc gỗ và chuyện mang mặt trầm đi xa
Cây dó tự nhiên đã bị khai thác mạnh trong nhiều thập kỷ. Các loài dó thuộc chi Aquilaria hiện nằm trong danh mục của Công ước CITES, công ước quốc tế kiểm soát việc buôn bán các loài động thực vật hoang dã. Điều này có nghĩa là trầm và sản phẩm từ trầm khi xuất khẩu, nhập khẩu với số lượng thương mại cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc.
Với một chiếc mặt dây đeo cá nhân, người đi du lịch thường không gặp vấn đề, nhưng quy định từng nước khác nhau và thay đổi theo thời gian. Nếu bạn định mang nhiều món trầm làm quà ra nước ngoài, nên hỏi nơi bán có hoá đơn, giấy tờ nguồn gốc không, và kiểm quy định hải quan hiện hành của nước đến trước khi đi.
Hiện nay phần lớn trầm thương mại ở Việt Nam đến từ cây dó trồng, được tạo trầm bằng các kỹ thuật khoan, cấy chế phẩm. Trầm từ cây trồng không phải là trầm "giả"; đó là gỗ dó thật có nhựa thật, chỉ khác ở cách hình thành và thường có mùi nhẹ hơn trầm tự nhiên lâu năm. Hỏi rõ trầm trồng hay trầm tự nhiên giúp bạn hiểu đúng món mình mua và đánh giá giá bán cho phù hợp.
Người bán có trách nhiệm thường nói thẳng nguồn gốc, kể cả khi đó là dó trồng. Nếu mọi mặt dây trên quầy đều được giới thiệu là "trầm tự nhiên lâu năm" với giá rất mềm, đó là lúc nên thận trọng.
Chọn hình chạm và cỡ cho mặt trầm
Trầm mềm hơn đá, cho phép chạm nhiều hình. Tuy vậy, gỗ có thớ nên có những hình chạm bền và những hình dễ gãy:
- Hình khối tròn, dày: hồ lô, quả đào, đồng xu, Phật Di Lặc ngồi, các khối này bền và ít gãy.
- Hình có chi tiết mảnh: tay, đuôi, sừng linh vật, cánh hoa mỏng dễ gãy theo thớ gỗ; xem kỹ chỗ hẹp nhất.
- Mặt bài phẳng khắc chữ: dễ đeo, ít vướng áo, hợp nam.
- Cỡ: trầm nhẹ hơn đá nhiều, nên mặt cao ba đến bốn phân vẫn không nặng cổ; tuy vậy mặt quá to sẽ cộm dưới áo.
- Lỗ xỏ: nên khoan qua phần gỗ dày; nhiều thợ chèn ống kim loại nhỏ vào lỗ để dây không mài mòn gỗ.
- Cho trẻ nhỏ: không nên, vì gỗ nhỏ dễ vỡ thành mảnh, trẻ dễ ngậm, và dây cổ có nguy cơ siết.
Nếu bạn đang chọn giữa nhiều mặt trầm, những mẫu có ghi rõ loại gỗ, kích thước, trọng lượng và có ảnh chụp vân gỗ thật sẽ dễ so sánh hơn là ảnh đã chỉnh màu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây trầm hương đeo lâu có thơm hơn không?
Theo kinh nghiệm của nhiều người đeo, hơi ấm cơ thể giúp mùi trầm toả rõ hơn trong thời gian đầu. Tuy vậy, mồ hôi và bụi bám lâu ngày cũng có thể làm mùi đổi đi. Lau khô thường xuyên và cho mặt trầm nghỉ là cách giữ mùi tốt hơn đeo liên tục.
Mặt trầm bị mất mùi có làm thơm lại được không?
Với trầm có nhựa thật, ủ mặt dây trong hộp kín vài ngày hoặc cầm cho ấm tay có thể giúp mùi rõ lại một phần. Với gỗ tẩm, mùi mất là do tinh dầu đã bay hơi, không thể phục hồi như ban đầu nếu không tẩm lại.
Đeo mặt trầm có bị dị ứng không?
Gỗ tự nhiên ít gây dị ứng, nhưng tinh dầu tẩm thêm hoặc phẩm màu có thể làm da nhạy cảm bị kích ứng. Nếu thấy ngứa, đỏ ở vùng tiếp xúc, nên ngừng đeo; nếu kéo dài, hỏi bác sĩ da liễu.
Trầm tốc là gì?
Đây là tên gọi thị trường cho một nhóm trầm có nhựa ở mức vừa, thường dùng làm vòng và mặt dây. Mỗi nơi bán dùng chữ này hơi khác nhau, nên khi mua nên hỏi thêm về nguồn gốc cây, cách hình thành trầm và có tẩm thêm hay không.
Có nên đeo mặt trầm khi đi ngủ không?
Không nên. Khi ngủ, mặt trầm dễ bị đè nứt, dây có thể vướng, và mồ hôi ban đêm làm gỗ sẫm màu. Tháo ra, đặt vào hộp hoặc túi vải ở đầu giường là đủ.
Mặt trầm có nên đi cùng dây bạc không?
Có thể, nhưng dây bạc mắt xích nhỏ dễ cọ mòn lỗ xỏ gỗ. Nếu muốn dùng dây kim loại, chọn mặt có ống lót kim loại trong lỗ xỏ hoặc có khoen treo riêng. Dây dù và dây sáp tết thì êm với gỗ hơn.