Mặt dây như ý là mặt đeo cổ lấy hình từ cây như ý, một vật cầm tay có cán cong và đầu to hình nấm linh chi hoặc đám mây. Khi thu nhỏ thành mặt dây, phần cán thường bị rút ngắn, đầu như ý được nhấn mạnh, đôi khi chỉ còn lại một hình mây cuộn đặt trên một miếng ngọc. Tên gọi "như ý" có nghĩa là vừa lòng, theo ý muốn, nên món này được tặng như lời chúc mọi việc thuận lòng.
Bài này giúp bạn nhận ra một mặt dây như ý giữa nhiều mẫu hoa văn cát tường khác, biết các kiểu tạo hình phổ biến, chọn chất liệu theo nhu cầu đeo, và cân cỡ mặt với người đeo. Phần nguồn gốc của cây như ý cỡ lớn để bày trên kệ thuộc một chủ đề riêng; ở đây chỉ bàn chuyện nó trở thành một món đeo cổ ra sao.
Từ vật cầm tay đến mặt đeo cổ
Cây như ý cỡ lớn có chiều dài từ vài chục phân, thường được bày trên giá đỡ hoặc tặng trong dịp mừng thọ. Hình dạng đặc trưng là phần đầu cong, to, uốn như nấm linh chi hoặc như đám mây; phần cán dài, hơi cong theo hình chữ S. Hình đầu như ý về sau trở thành một hoạ tiết độc lập, xuất hiện trên gốm sứ, đồ gỗ, khoá trường mệnh và trang sức.
Khi làm thành mặt dây, người thợ có ba lựa chọn. Một là thu nhỏ nguyên cây, giữ cả đầu và cán, đặt ngang. Hai là chỉ lấy phần đầu như ý, tạo một mặt hình mây cuộn hay hình trái tim cách điệu. Ba là chạm hoạ tiết như ý lên một mặt ngọc dáng khác, như mặt tròn hay mặt bài vuông, khi đó như ý chỉ là một chi tiết trang trí.
Cũng nên phân biệt mặt như ý với mặt hình trái tim thông thường. Đầu mây cuộn cách điệu đôi khi trông gần giống trái tim, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy các đường xoắn ốc ở hai bên thuỳ và một chóp nhọn mềm ở giữa, còn trái tim thì trơn, hai thuỳ tròn đều. Người bán đôi khi gắn tên "như ý" cho mọi mặt có hình mây; nếu bạn muốn đúng hình tượng, hãy nhìn đường xoắn.
Ba kiểu này đều được gọi chung là "mặt như ý" trong mô tả bán hàng, nên khi mua online cần nhìn ảnh để biết mình đang chọn loại nào. Kiểu nguyên cây đặt ngang nhìn rõ ý nghĩa nhất nhưng cấn hơn khi đeo; kiểu đầu như ý gọn và dễ đeo hằng ngày; kiểu chạm hoạ tiết nhẹ nhàng, hợp người không thích hình khối quá rõ.
Các kiểu tạo hình như ý trên mặt dây
Bảng dưới gom những dáng hay gặp. Tên gọi trên thị trường có thể khác chút ít, nhưng chi tiết nhận diện thì khá ổn định:
| Kiểu | Nhận diện | Đeo thế nào | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Như ý nguyên cây | Có cả đầu cong và cán dài, cán hơi uốn | Đặt ngang, treo ở hai điểm hoặc ở giữa | Người thích hình tượng rõ, đeo ngoài áo |
| Đầu linh chi | Hình nấm có vân xoắn, mép cuộn tròn | Đặt dọc, đầu nấm hướng xuống hoặc lên | Đeo hằng ngày, mặt gọn |
| Đầu mây cuộn | Ba thuỳ cong như đám mây, đôi khi giống hình tim | Đặt dọc, khoen ở thuỳ giữa | Nữ, người trẻ, mặt nhỏ |
| Như ý kết hợp | Đầu như ý đi cùng dơi, đào, hồ lô, đồng xu | Tuỳ bố cục | Làm quà mừng thọ, quà biếu |
| Hoạ tiết như ý trên mặt bài | Mặt vuông hoặc chữ nhật có viền như ý ở bốn góc | Đặt dọc như thẻ bài | Nam, người thích mặt phẳng |
Mặt như ý kết hợp nhiều biểu tượng thường được đọc như một câu chúc ghép: dơi gợi chữ "phúc" theo đồng âm, đào gợi ý trường thọ, như ý gợi sự vừa lòng. Đó là lối chơi chữ và hình quen thuộc trong mỹ thuật Á Đông, không phải công thức để mang lại điều gì.
Chọn chất liệu cho mặt như ý
Ngọc nephrite và jadeite. Đây là chất liệu truyền thống nhất cho hình như ý. Ngọc dai, khó vỡ hơn nhiều loại đá khác cùng độ cứng, giữ được nét chạm mềm. Jadeite giá trị cao thường đi kèm giấy giám định ghi rõ có xử lý hay không; nephrite màu xanh rau hoặc trắng mỡ có vẻ ấm, ít bóng gắt.
Đá màu như mã não, thạch anh, hoàng long. Dễ tìm, nhiều màu, giá mềm hơn. Thạch anh cứng nhưng giòn hơn ngọc, phần mép mây mỏng dễ mẻ khi va. Mã não hay được nhuộm màu đậm; đó không phải lỗi nếu người bán ghi rõ.
Bạc và vàng. Kim loại cho phép tạo những đường cuộn mảnh, rỗng, mà đá khó làm được. Mặt như ý bạc nhẹ, đeo được ngày dài, hợp người hay vận động. Vàng thường dùng làm viền ôm mặt ngọc như ý hoặc làm mũ treo.
Gỗ và trầm. Nhẹ, ấm tay, có mùi thơm, nhưng kỵ nước và mồ hôi nhiều. Hợp đeo ngoài áo hoặc treo trong xe.
Bột đá, nhựa đúc. Rẻ, nhiều màu, nhẹ. Hợp làm quà nhỏ hoặc phụ kiện thời trang; nên được bán đúng tên, không giới thiệu như ngọc.
Cân cỡ mặt như ý với người đeo
Mặt như ý có hình bất đối xứng nên cảm giác to hơn số đo thật. Một mặt đầu linh chi cao hai phân rưỡi nhìn trên cổ đã khá rõ, trong khi một mặt tròn cùng cỡ trông nhỏ hơn. Với nữ vóc nhỏ, mặt cao khoảng một phân rưỡi đến hai phân là vừa. Với nam hoặc người vai rộng, mặt hai phân rưỡi đến bốn phân cân hơn.
Như ý nguyên cây đặt ngang cần thêm chú ý. Chiều ngang bốn đến năm phân trên một sợi dây ngắn sẽ nằm vắt ngang hõm cổ, dễ cấn khi cúi đầu. Nếu thích kiểu này, nên chọn dây dài hơn để mặt nằm xuống phần ngực phẳng, hoặc chọn bản có hai khoen ở hai đầu để mặt không bị lật chúc xuống.
Độ dày cũng quan trọng. Mặt ngọc như ý chạm nổi có thể dày năm đến tám li ở phần đầu; đeo dưới áo sơ mi mỏng sẽ lộ khối. Người đi làm văn phòng thường hợp với mặt mỏng, chạm nông hơn. Người lớn tuổi hay mặc áo bà ba, áo cổ tròn rộng có thể đeo mặt dày hơn mà không vướng.
Với người cao tuổi, ưu tiên mặt nhẹ, dây có khoá to dễ cài, cạnh mặt bo tròn. Một chiếc mặt như ý đẹp mà nặng, cấn, mỗi lần đeo phải nhờ người cài khoá, thường sẽ nằm trong hộp nhiều hơn trên cổ.
Đọc tay nghề chạm trên một mặt như ý
Đường cuộn có liền mạch không. Đầu như ý đẹp ở những đường xoắn chạy liền, đều độ sâu từ ngoài vào trong. Đường cuộn đứt quãng, chỗ sâu chỗ nông, hay có vết dao trượt ra ngoài là dấu hiệu làm nhanh. Nhìn nghiêng dưới đèn sẽ thấy rõ hơn nhìn thẳng.
Đáy kẽ có sạch không. Ở mặt ngọc hay đá, đáy các rãnh chạm nên được đánh bóng, không còn bột mài trắng đọng lại. Bột mài sót trong kẽ làm mặt dây trông mờ và bám bẩn rất nhanh.
Mặt sau được làm tới đâu. Hàng chạm kỹ thường xử lý cả mặt sau: hoặc chạm tiếp, hoặc mài phẳng bóng. Mặt sau thô, còn vết cắt máy, sẽ cọ vào da và áo.
Độ đối xứng vừa phải. Như ý là hình mềm, không cần đối xứng tuyệt đối như đúc khuôn, nhưng ba thuỳ mây nên cân nhau về khối. Một thuỳ to hẳn làm mặt dây treo lệch.
Mặt kim loại có vết đúc không. Như ý bạc đúc khuôn đôi khi còn đường ráp mờ quanh mép hoặc lỗ rỗ li ti. Vài lỗ nhỏ ở mặt sau là bình thường; rỗ nhiều ở mặt trước thì nên đổi.
Mặt như ý làm quà: chọn cho từng người nhận
Như ý là hình tượng hay được chọn làm quà vì ý nghĩa nhẹ nhàng, không gắn với tuổi hay mệnh cụ thể. Một vài gợi ý theo người nhận:
- Mừng thọ ông bà: như ý kết hợp đào hoặc dơi, chất ngọc ấm màu, cỡ vừa, dây dù hoặc dây bạc khoá to.
- Cha mẹ: mặt đầu linh chi bằng ngọc hoặc bạc, kiểu gọn, đeo được hằng ngày mà không gây chú ý.
- Đồng nghiệp, đối tác: mặt như ý bạc nhỏ hoặc mặt bài chạm hoạ tiết như ý, trung tính, dễ phối đồ công sở.
- Bạn bè trẻ: đầu mây cuộn cỡ nhỏ, đá màu tươi, dây mảnh.
- Trẻ em: nên tặng để cất hoặc treo phòng, không phải để đeo cổ; mặt nhỏ và dây cổ là hai thứ không hợp với trẻ dưới ba tuổi.
- Người không quen đồ đeo: cân nhắc tặng như ý cỡ nhỏ để bàn thay cho mặt dây.
Khi tặng, một tấm thiệp nhỏ giải thích chữ "như ý" là lời chúc vừa lòng thường được đón nhận tốt hơn những lời hứa hẹn tài lộc to tát.
Đeo và giữ mặt như ý cho bền
Hình như ý có nhiều đường cong, kẽ chạm và phần mép mỏng. Vài thói quen nhỏ giữ mặt dây đẹp lâu:
- Kiểm khoen hoặc lỗ xỏ dây: lỗ khoan qua phần mỏng của đầu mây dễ nứt hơn lỗ khoan qua phần dày.
- Tháo mặt ra khi tập thể thao, làm việc nặng, bế con nhỏ hay ngủ, để tránh va đập và tránh dây vướng.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, dùng cọ lông mềm làm sạch kẽ chạm; không dùng bàn chải cứng với mặt có chi tiết mảnh.
- Không xịt nước hoa, keo tóc trực tiếp lên mặt ngọc hay đá; đeo sau khi đã trang điểm xong.
- Cất riêng trong túi vải, không thả chung với vòng đá cứng làm trầy.
- Thay dây dù hoặc dây tết khi thấy sờn, nhất là ở điểm tiếp xúc với lỗ xỏ.
Nếu mặt bị mẻ ở mép mây, thợ ngọc có thể mài lại một chút cho tròn cạnh; mẻ lớn thì có thể bọc viền kim loại che lại. Đừng tự dán keo rồi đeo tiếp vì keo dễ bong.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây như ý nên đeo đầu hướng lên hay hướng xuống?
Không có quy định thống nhất. Nhiều thợ treo đầu như ý hướng xuống để phần nặng nằm dưới, mặt đứng yên hơn. Cũng có mẫu treo đầu lên cho hình nấm linh chi dễ nhận. Bạn nên chọn theo cách mặt nằm ổn định và nhìn cân đối nhất trên cổ.
Như ý và linh chi có phải là một không?
Đầu như ý thường được tạo hình theo nấm linh chi, một loại nấm gắn với ý trường thọ trong văn hoá Á Đông. Nhưng như ý là tên của cả vật cầm tay hoặc hoạ tiết, còn linh chi là hình mẫu mà đầu như ý mô phỏng. Một số mặt dây chạm hẳn nấm linh chi riêng, không có dáng như ý.
Mặt như ý có hợp với nam không?
Hợp. Nam thường chọn mặt như ý nguyên cây bằng bạc, mặt bài chạm hoạ tiết như ý hoặc mặt ngọc màu trầm, cỡ to hơn mặt cho nữ một chút. Dây bạc mắt xích to vừa hoặc dây da đều phối được.
Mặt như ý ngọc nhuộm có nên mua không?
Ngọc hoặc đá nhuộm màu không có gì sai nếu người bán ghi rõ là đã nhuộm và giá phù hợp. Điều cần tránh là mua món nhuộm với giá của ngọc tự nhiên. Màu nhuộm có thể nhạt dần khi gặp nước nóng, hoá chất hoặc ánh nắng lâu.
Có nên tặng mặt như ý cho người không theo phong tục Á Đông?
Có thể, nếu bạn giới thiệu nó như một hoạ tiết nghệ thuật mang lời chúc tốt đẹp. Nhiều người nước ngoài thích hình mây cuộn vì vẻ mềm mại. Nên chọn mẫu tối giản, chất liệu dễ chăm như bạc.