Mặt dây đồng xu lỗ vuông là mặt đeo cổ mô phỏng đồng tiền xưa của phương Đông: thân tròn, giữa khoét một lỗ vuông, hai mặt đúc hoặc chạm chữ. Trên thị trường có ba nhóm chính: xu kim loại đúc liền với khoen treo, đồng xu rời được bọc một vòng viền bạc hay vàng, và xu tạc từ ngọc hoặc đá. Ba nhóm trông na ná nhau trong ảnh nhưng khác hẳn khi đeo: độ nặng, độ dày, chỗ dễ cấn và chỗ dễ xỉn đều không giống nhau.
Theo quan niệm dân gian, hình ngoài tròn trong vuông gợi ý "trời tròn đất vuông", và đồng tiền là biểu tượng của sự đủ đầy, của việc làm ăn suôn sẻ. Người đeo thường chọn nó như một lời chúc dành cho chính mình, không phải như một thứ bảo đảm. Bài này bàn phần người mua cầm được trên tay: kiểu đồng xu, chữ trên mặt, cỡ và độ dày, cách treo vào dây sao cho mặt nằm yên.
Ba kiểu mặt dây đồng xu thường gặp
Kiểu thứ nhất là xu kim loại đúc liền khoen. Thợ đúc hoặc dập cả đồng xu và chiếc khoen nhỏ phía trên trong một khối, sau đó đánh bóng hoặc mạ. Ưu điểm là không có mối nối nào để lỏng; nhược điểm là nếu khoen quá nhỏ, chỉ luồn được sợi dây mảnh. Kiểu này hay gặp ở bạc, đồng thau, thép không gỉ và hợp kim mạ vàng.
Kiểu thứ hai là đồng xu rời bọc viền. Người ta lấy một đồng xu đúc sẵn, thường là xu đồng mô phỏng tiền cổ, rồi ôm một vòng viền bạc hoặc vàng quanh mép, hàn thêm mũ treo. Kiểu này nhìn sang hơn, viền sáng làm nổi màu đồng sẫm ở giữa. Chỗ cần xem kỹ là độ ôm của viền: viền chỉ kẹp hờ thì đồng xu xoay trong viền, lâu ngày mài mòn chữ và kêu lạch cạch.
Kiểu thứ ba là xu ngọc, xu đá chạm. Một miếng ngọc hay đá được mài tròn, khoét lỗ vuông, chạm chữ hoặc hoa văn hai mặt. Xu ngọc dày hơn xu kim loại, cạnh bo tròn nên ít cấn, nhưng phần quanh lỗ vuông là chỗ mỏng nhất, dễ mẻ khi rơi. Cần phân biệt xu ngọc có lỗ vuông với bình an khấu, loại mặt tròn có lỗ tròn ở giữa: hai món hay được bày chung một khay nhưng là hai hình tượng khác nhau.
Ngoài ba nhóm trên còn có mặt dây ghép nhiều đồng xu nhỏ xếp chồng, xâu bằng dây đỏ. Loại này đẹp khi treo trong xe hay móc túi hơn là đeo cổ, vì các đồng va nhau thành tiếng và khá dày khi nằm trên ngực.
Hình ngoài tròn trong vuông được hiểu thế nào
Đồng tiền lỗ vuông có mặt ở nhiều nước Đông Á suốt hàng nghìn năm. Theo cách giải thích phổ biến, lỗ vuông có lý do thực tế: thợ đúc xâu nhiều đồng vào một thanh vuông để dũa mép cho đều mà các đồng không xoay, và người dùng xâu tiền thành chuỗi để mang theo. Về sau, hình tròn bao hình vuông được gán thêm ý nghĩa biểu tượng: trời tròn bao đất vuông, bên ngoài mềm mỏng, bên trong có nguyên tắc. Đây là cách hiểu văn hoá được nhắc nhiều, không phải lý do người xưa đúc tiền như vậy.
Khi đeo, nhiều người chọn đồng xu như một lời nhắc về cách sống với đồng tiền: làm ra bằng việc tử tế, tiêu có tính toán. Có người tặng mặt dây đồng xu cho con mới đi làm, cho bạn mở cửa hàng, với ý chúc khởi đầu thuận lợi. Cách hiểu này giúp món đồ có giá trị riêng mà không cần tới lời hứa nào về tài lộc.
Vì là hình tượng quen thuộc và trung tính, mặt dây đồng xu hợp cả nam lẫn nữ, hợp người trẻ thích kiểu tối giản lẫn người lớn tuổi thích hoa văn cổ. Đây cũng là lý do nó hay được chọn làm món đeo đầu tiên của những người chưa quen trang sức phong thủy.
Đọc mặt chữ trên đồng xu
Đa số mặt dây đồng xu bán hiện nay mô phỏng tiền triều đại cũ hoặc chạm chữ chúc. Biết đọc sơ qua giúp bạn chọn đúng món mình muốn và tránh hiểu lầm là đồ cổ:
| Kiểu chữ trên mặt | Thường là gì | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| Bốn chữ quanh lỗ, có hai chữ "thông bảo" | Mô phỏng tiền lưu hành của một triều vua, hai chữ còn lại là niên hiệu | Là bản đúc mới theo mẫu cũ, không phải tiền cổ thật |
| Bốn chữ chúc như "phúc thọ", "chiêu tài tiến bảo" | Tiền hoa, loại đúc ra để chúc tụng, không dùng tiêu | Đọc kỹ chữ, có bản đúc ngược hoặc nhoè nét |
| Mặt sau có hình con giáp, bát quái | Tiền hoa mang biểu tượng | Xem hình có rõ nét không, có bị mòn ở điểm cao không |
| Mặt trơn một bên | Bản giản lược để khắc tên hoặc để trống | Mặt trơn nằm áp ngực, ít mòn chữ |
| Chữ Việt, chữ Latin | Mẫu thiết kế hiện đại | Hợp người không đọc chữ Hán, cần xem font chữ có cân không |
Nếu thấy giới thiệu một mặt dây là "tiền cổ thật", nên hỏi thêm nguồn gốc. Tiền đồng xưa thật thường mòn, gỉ và có giá trị sưu tầm riêng; mặt dây bán đại trà gần như luôn là đồng đúc mới. Không có gì sai khi đeo bản đúc mới, miễn là gọi đúng tên của nó.
Chọn cỡ và độ dày cho đồng xu đeo cổ
Đường kính. Mặt dây đồng xu cho nữ thường nằm trong khoảng một đến hai phân, cho nam nhỉnh hơn, khoảng hai đến ba phân. Đồng xu to hơn ba phân trông như một chiếc huy hiệu, hợp đeo ngoài áo len mùa đông hơn là sát da ngày hè.
Độ dày. Xu kim loại mỏng khoảng một đến hai li nằm phẳng, ít cộm dưới áo sơ mi. Xu ngọc dày ba đến năm li thì nhìn có khối nhưng dễ nhô dưới áo mỏng. Nếu bạn hay mặc áo cổ bẻ đi làm, chọn loại mỏng.
Trọng lượng. Đồng xu bạc đặc đường kính hai phân nặng vài gam, đeo cả ngày không mỏi. Xu đồng thau cùng cỡ nặng gần như vậy. Đồng xu to bằng đồng đặc có thể kéo dây mảnh trĩu xuống, làm dây nhanh mòn ở chỗ móc khoá.
Cạnh mép. Miết ngón tay quanh mép và quanh lỗ vuông. Cạnh sắc là chỗ cứa da và cứa sợi dây dù. Hàng làm kỹ bo tròn cả mép ngoài lẫn bốn góc lỗ vuông.
Lỗ vuông có dùng để luồn dây không. Một số người luồn thẳng dây qua lỗ vuông thay vì dùng khoen. Cách này làm đồng xu nằm nghiêng và sợi dây cọ vào góc vuông, nhanh đứt. Nếu muốn kiểu này, nên dùng dây tết dày và thắt nút giữ hai bên.
Treo đồng xu vào dây sao cho mặt nằm yên
Đồng xu là hình tròn đối xứng nên dễ xoay, lật mặt sau ra ngoài. Nguyên nhân chính là khoen treo xoay tự do quanh sợi dây. Khoen dẹt, đặt vuông góc với mặt đồng xu, hoặc mũ treo ôm sát dây sẽ giữ mặt ổn định hơn khoen tròn nhỏ. Khi thử, đeo lên cổ, cúi người vài lần, nếu mặt vẫn quay đúng phía là khoen ổn.
Chọn dây theo trọng lượng: đồng xu kim loại nhẹ hợp dây bạc mắt xích nhỏ hoặc dây rút tết; xu ngọc dày, nặng hơn nên đi với dây có độ chắc, như dây tết sáp hoặc dây mắt xích to vừa. Dây da trơn cũng hợp mặt đồng xu đồng thau, tạo vẻ mộc, nhưng dây da gặp mồ hôi nhiều sẽ cứng và đổi màu.
Độ dài dây quyết định đồng xu nằm ở đâu. Dây ngắn khoảng bốn mươi đến bốn lăm phân, đồng xu nằm ngay dưới hõm cổ, dễ thấy khi mặc cổ tròn. Dây dài sáu mươi phân trở lên, đồng xu nằm giữa ngực, hợp đeo trong áo. Người làm việc cúi nhiều, như thợ, đầu bếp, nên chọn dây ngắn hơn để mặt không đung đưa chạm đồ vật.
Đồng xu đeo chung với dây chuyền khác dễ va nhau, trầy chữ. Nếu xếp lớp, để đồng xu ở dây dài nhất, các dây ngắn hơn không có mặt hoặc mặt nhỏ.
Bảo quản theo chất liệu đồng xu
Mỗi chất liệu xỉn và mòn theo một cách. Cách giữ gọn nhất là biết đồng xu của mình làm bằng gì:
- Bạc: xỉn sẫm dần khi gặp mồ hôi, hơi lưu huỳnh, nước hoa. Lau bằng khăn đánh bạc chuyên dụng; đồng xu bạc giả cổ có lớp xi đen trong kẽ chữ, chỉ lau mặt nổi, đừng ngâm dung dịch tẩy bạc làm mất lớp tối có chủ ý.
- Đồng thau, đồng đỏ: đeo sát da một thời gian có thể để lại vệt xanh nhạt trên da, do mồ hôi phản ứng với đồng. Vệt này rửa xà phòng là hết; người da nhạy cảm nên chọn loại có phủ lớp bóng hoặc đeo ngoài áo.
- Hợp kim mạ vàng: lớp mạ mòn trước ở mép và quanh lỗ vuông. Tháo khi tắm biển, tắm hồ bơi, khi rửa bát bằng nước rửa chén.
- Ngọc, đá: tránh va đập; lau bằng khăn mềm ẩm, không dùng máy rửa siêu âm với đá có vết nứt hoặc đã nhuộm.
- Thép không gỉ: ít xỉn, có thể rửa nước xà phòng; kiểm lớp mạ màu nếu có, vì lớp mạ màu vẫn có thể bong.
- Cất mỗi mặt dây trong túi vải hoặc ngăn riêng, không thả chung hộp với vòng đá cứng hơn làm trầy chữ.
Đồng xu kim loại cho trẻ nhỏ cần xem xét kỹ: đồng xu là vật tròn dẹt, nếu tuột khỏi khoen có thể bị nuốt. Trẻ dưới ba tuổi không nên đeo mặt dây kiểu này, kể cả khi người lớn ở cạnh.
Kiểm một mặt dây đồng xu trước khi mua
Dù mua ở quầy hay mua online, năm bước dưới đây đủ để loại phần lớn hàng làm ẩu:
- Hỏi chất liệu đồng xu và chất liệu khoen riêng: có món đồng xu bạc nhưng khoen lại là hợp kim mạ.
- Hỏi đường kính, độ dày, trọng lượng bằng số, không chỉ "cỡ vừa".
- Xin ảnh chụp cả hai mặt, ảnh nghiêng thấy độ dày và ảnh cận mép lỗ vuông.
- Với xu bọc viền, xin video xoay nhẹ đồng xu: viền ôm chặt thì đồng xu không lắc trong viền.
- Khi nhận hàng, miết mép và bốn góc lỗ vuông, đeo thử với chiếc áo bạn hay mặc nhất, cúi người vài lần xem mặt có lật không.
Nếu muốn so nhiều kiểu cùng lúc, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với các con số ở trên trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây đồng xu nên đeo mặt chữ nào ra ngoài?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều người để mặt có bốn chữ ra ngoài vì đó là mặt chính của đồng tiền, mặt có hình con giáp hay mặt trơn áp vào ngực. Nếu khoen làm mặt hay xoay, chọn loại mũ treo dẹt để mặt bạn thích luôn hướng ra ngoài.
Đeo mặt dây đồng xu thau bị xanh cổ có sao không?
Vệt xanh là phản ứng giữa mồ hôi và đồng, thường không gây hại với da khoẻ và rửa xà phòng là sạch. Nếu da ngứa, đỏ hay nổi mẩn kéo dài, nên ngừng đeo và hỏi bác sĩ da liễu; đổi sang đồng xu bạc, thép không gỉ hoặc ngọc.
Có nên khoan thêm lỗ trên đồng xu để treo không?
Không nên tự khoan, nhất là với xu ngọc, vì dễ làm nứt quanh lỗ vuông. Với xu kim loại, thợ bạc có thể hàn thêm khoen hoặc bọc viền có mũ treo, vừa chắc vừa giữ nguyên mặt chữ.
Mặt dây đồng xu và bình an khấu khác nhau thế nào?
Đồng xu có lỗ vuông ở giữa, thường có chữ hai mặt, mô phỏng đồng tiền. Bình an khấu là vòng tròn có lỗ tròn, thường là ngọc trơn hoặc chạm nhẹ, mang ý bình an. Hai món khác nhau về hình tượng và cách gọi, nên đọc kỹ mô tả khi mua.
Đồng xu mặt dây có mấy đồng là đủ?
Đeo cổ thì một đồng là phổ biến nhất vì gọn và nằm phẳng. Số đồng ba, năm, sáu thường gặp ở chuỗi xâu treo hoặc móc khoá theo các cách hiểu khác nhau của từng nơi. Với mặt đeo cổ, nên ưu tiên sự thoải mái hơn số lượng.
Mặt dây đồng xu có hợp làm quà không?
Đây là món quà nhỏ dễ chọn vì hình tượng quen thuộc và giá nhiều tầng. Khi tặng, nên chọn chất liệu theo da người nhận, chọn dây đi kèm sẵn và kèm vài dòng giải thích ý nghĩa lời chúc thay vì hứa hẹn tài lộc.