Rượu gừng, nước lá bưởi và nước ngũ vị hương là ba thứ người Việt hay dùng để lau bàn thờ, tượng và vật phẩm theo tập quán, nhất là dịp cuối năm. Rượu gừng dùng được trên đá cứng, sứ men, đồng đánh bóng nếu lau nhẹ rồi lau khô; nước lá bưởi đun nguội dịu hơn và hợp với nhiều chất liệu hơn. Cả ba nên tránh hoặc thử trước trên gỗ phủ cánh kiến, đồ sơn nhũ, bột đá, hổ phách, ngọc đã bơm nhựa và đá xốp.
Điểm chung của ba loại nước này là đều mang mùi thơm gắn với không khí sạch sẽ, trang nghiêm trong nhà. Điểm khác là thành phần: rượu có cồn, gừng có tinh bột và nhựa cay, lá bưởi có tinh dầu, ngũ vị hương có màu nâu từ quế, hồi. Mỗi thành phần tác động khác nhau lên bề mặt vật phẩm, và bài này đi vào từng loại.
Vì sao người Việt lau đồ thờ, vật phẩm bằng những thứ này
Trong tập quán của nhiều gia đình, trước Tết hoặc trước ngày giỗ lớn, bàn thờ và đồ thờ được lau dọn bằng nước thơm thay vì nước lã. Rượu gừng phổ biến ở miền Bắc, nước lá bưởi, nước vỏ bưởi gặp ở nhiều vùng, nước ngũ vị hương hay nước trầm cũng được một số nhà dùng. Ý niệm chung là mùi thơm và vị cay làm cho đồ vật "thanh sạch", không chỉ sạch bụi. Từ bàn thờ, thói quen này lan sang các vật phẩm trưng trong nhà như tượng Thần Tài, tỳ hưu, thiềm thừ, bình hút lộc.
Sự khác biệt giữa các nơi rất lớn: có nhà ngâm gừng vào rượu vài ngày rồi dùng, có nhà giã gừng tươi vắt lấy nước pha với rượu, có nhà chỉ đun nước lá bưởi. Không có công thức chuẩn nào được ghi trong sách cổ, nên bạn cứ theo cách gia đình quen làm. Phần bài này bổ sung là góc nhìn vật liệu: thứ nước nào chạm lên chất liệu nào thì để lại dấu vết gì, để lần lau dọn cuối năm không thành lần làm hỏng đồ.
Thành phần và tác động lên bề mặt
Bảng so sánh ba loại nước theo những thành phần ảnh hưởng đến vật phẩm. Mức độ thực tế phụ thuộc cách pha đậm hay nhạt.
| Loại nước | Thành phần đáng chú ý | Có thể gây | Hợp nhất với |
|---|---|---|---|
| Rượu gừng | Cồn từ rượu trắng, nước gừng có tinh bột, nhựa cay | Làm mờ lớp phủ tan trong cồn, để lại vệt dính nếu không lau lại | Đá cứng, sứ men, đồng đánh bóng, kính |
| Nước lá bưởi đun nguội | Nước, tinh dầu từ lá, một ít chất màu xanh nhạt | Vệt mờ nhẹ nếu để khô tự nhiên, tinh dầu làm mềm vài lớp sơn rẻ tiền | Đá cứng, sứ, đồng, gỗ phủ sơn PU tốt |
| Nước ngũ vị hương | Nước có màu nâu từ quế, hồi, đinh hương và tinh dầu | Ố màu trên đá trắng, đá xốp, vải, gỗ mộc | Đồ sẫm màu, sứ men, đồng |
| Nước trầm (ngâm vụn trầm) | Nước có nhựa trầm, màu vàng nhạt | Vệt dính nhẹ, ám vàng trên đồ trắng nếu dùng đậm | Đồ sẫm màu, gỗ, đồng |
Nguyên tắc chung cho cả bốn loại: lau bằng khăn vắt kiệt, không đổ trực tiếp lên vật phẩm, và luôn lau lại bằng khăn sạch ẩm rồi khăn khô. Phần lớn sự cố đến từ việc để nước thơm tự khô trên bề mặt.
Pha và lau rượu gừng cho vật phẩm
Cách dưới đây là biến thể nhẹ, dùng cho vật phẩm trưng bày chứ không phải lau mặt bàn thờ. Bạn có thể điều chỉnh theo nếp nhà.
- Gọt vỏ một củ gừng nhỏ, đập dập hoặc thái lát, ngâm vào một chén rượu trắng ít nhất vài giờ. Nhiều nhà ngâm sẵn từ trước vài ngày.
- Lọc bỏ bã gừng qua vải mỏng để nước không còn vụn, vì vụn gừng kẹt vào kẽ chạm rất khó lấy ra.
- Pha loãng với nước sạch nếu lau vật phẩm, chừng một phần rượu gừng với hai đến ba phần nước. Rượu đậm không làm sạch hơn mà dễ làm hại lớp phủ.
- Thấm khăn cotton mềm vào nước, vắt thật kiệt đến khi chỉ còn hơi ẩm.
- Lau từ trên xuống, nhẹ tay, mỗi lần một vùng nhỏ. Với kẽ chạm, quấn khăn vào đầu đũa hoặc dùng tăm bông.
- Lau lại ngay bằng khăn ẩm nước sạch để bỏ tinh bột và nhựa gừng, sau đó lau khô bằng khăn microfiber.
- Để món đồ ở chỗ thoáng cho bay hết mùi cồn rồi mới trả về kệ.
Nếu dùng nước lá bưởi, cách làm tương tự: đun lá bưởi với nước, để nguội hẳn, lọc bỏ lá, thấm khăn vắt kiệt rồi lau, sau đó lau khô. Không dùng nước lá bưởi khi còn ấm, vì nhiệt làm tinh dầu bay hơi và có thể làm đá có vết nứt bị sốc nhiệt.
Những chất liệu cần cẩn thận đặc biệt
Gỗ phủ cánh kiến và vecni gốc cồn. Cánh kiến đỏ, tức shellac, là lớp phủ truyền thống cho đồ gỗ mỹ nghệ và tượng gỗ ở nhiều làng nghề; lớp này tan trong cồn. Lau rượu gừng có thể làm mặt gỗ mờ đục, loang hoặc dính tay. Với tượng gỗ, chỉ lau khăn khô hoặc khăn hơi ẩm nước lá bưởi, và thử trước ở mặt sau.
Đồ sơn nhũ, sơn son thếp vàng, bột đá phủ nhũ. Nhũ vàng và lớp sơn trên bột đá thường mỏng; cồn và tinh dầu có thể làm lớp này bong hoặc đổi màu. Sơn son thếp vàng thật trên tượng thờ là kỹ thuật thủ công giá trị, nên để thợ có nghề tư vấn trước khi lau bằng bất cứ loại nước nào.
Hổ phách và ngọc trai. Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, bề mặt có thể bị cồn làm mờ; ngọc trai nhạy với cồn và axit. Hai loại này chỉ nên lau khăn mềm khô hoặc ẩm nước sạch.
Ngọc đã bơm nhựa, đá ổn định bằng nhựa. Ngọc phỉ thúy loại B, C, ngọc lam ổn định thường có nhựa trong cấu trúc. Cồn có thể ảnh hưởng tới phần nhựa này theo thời gian, nên tránh rượu gừng.
Đá trắng và đá xốp. Thạch anh trắng có vết rạn, đá cẩm thạch trắng, ngọc màu sáng, đá xốp có thể bị nước ngũ vị hay nước trầm làm ố vàng, nhất là khi để khô tự nhiên.
Lau dọn vật phẩm dịp cuối năm: chia việc cho gọn
Dịp dọn nhà cuối năm, nhiều gia đình lau bàn thờ, rồi tiện tay lau luôn mọi vật phẩm trong nhà bằng cùng một chậu rượu gừng. Cách gọn hơn và an toàn hơn là chia vật phẩm thành ba nhóm trước khi bắt đầu. Nhóm một gồm đá cứng, sứ men, đồng đánh bóng, kính: lau bằng rượu gừng pha loãng hoặc nước lá bưởi, rồi lau khô. Nhóm hai gồm gỗ, bột đá, đồ sơn nhũ, đồng hun giả cổ: chỉ phủi bụi và lau khăn hơi ẩm nước lá bưởi nguội, không dùng rượu. Nhóm ba gồm hổ phách, ngọc trai, ngọc lam, khổng tước và đồ có giá trị sưu tầm: lau khăn khô, không dùng nước thơm.
Một mẹo nhỏ là chuẩn bị nhiều khăn riêng: khăn ẩm nước thơm, khăn ẩm nước sạch, khăn khô, mỗi loại vài chiếc, thay khi bẩn. Khăn lau bàn thờ dính tàn hương và dầu đèn không nên dùng tiếp cho vật phẩm đá bóng, vì cặn sẽ quẹt sang. Làm theo thứ tự từ món sạch nhất đến món bám bẩn nhất cũng giúp khăn dùng được lâu hơn.
Cuối cùng, mùi rượu và tinh dầu cần thời gian bay đi. Lau xong vào buổi sáng, mở cửa cho thoáng đến chiều, thì tối đã có thể thắp hương mà không bị mùi cồn lẫn vào. Tránh lau rượu gừng ngay cạnh nến, đèn dầu đang cháy, vì hơi cồn dễ bắt lửa.
Thử trước ở chỗ khuất: phép thử nhỏ trước khi lau cả món
Khi không chắc lớp phủ của món đồ chịu được cồn hay tinh dầu, một phép thử nhỏ mất mười phút sẽ tránh được hỏng cả món. Cách làm:
- Chọn vùng khuất như mặt đáy, mặt sau chân đế, mặt trong của vòng, rộng chừng đầu ngón tay.
- Nhúng tăm bông vào loại nước định dùng, vắt bớt rồi chấm nhẹ lên vùng thử, giữ vài giây.
- Lau lại bằng tăm bông ẩm nước sạch, rồi để khô tự nhiên khoảng mười phút.
- Quan sát dưới ánh sáng tốt: lớp phủ có mờ đi, dính tay, đổi màu, hay tăm bông có dính màu nhũ, màu sơn không.
- Nếu có bất kỳ thay đổi nào, bỏ loại nước đó, chuyển sang khăn khô hoặc khăn hơi ẩm nước sạch.
- Nếu không có thay đổi, vẫn lau toàn bộ món đồ với khăn vắt kiệt, không đổ nước trực tiếp.
Phép thử này đặc biệt cần với tượng gỗ không rõ lớp phủ, tượng bột đá nhũ vàng và đồ mua ở chợ phiên không có mô tả. Với đồ có giá trị sưu tầm, ngay cả phép thử nhỏ cũng nên hỏi ý thợ trước.
Ví dụ giả định: kệ Thần Tài có ba chất liệu
Giả sử kệ Thần Tài của một cửa hàng nhỏ có tượng Thần Tài, Thổ Địa bằng sứ men, một con thiềm thừ bột đá phủ nhũ vàng, một đĩa đồng đựng kim nguyên bảo mạ vàng, và một bình hoa sứ. Chủ cửa hàng muốn lau toàn bộ bằng rượu gừng vào dịp cuối năm theo nếp gia đình.
Cách chia hợp lý là: hai tượng sứ và bình hoa lau bằng rượu gừng pha loãng, sau đó lau khăn ẩm nước sạch rồi lau khô; phần vẽ vàng trên men sứ lau nhẹ tay hơn vì lớp vàng vẽ có thể mòn. Đĩa đồng lau rượu gừng được nếu đồng đánh bóng, nhưng kim nguyên bảo mạ vàng chỉ nên lau khăn khô mềm để giữ lớp mạ. Thiềm thừ bột đá không dùng rượu, chỉ phủi bụi kẽ lưng bằng cọ và lau khăn hơi ẩm nước lá bưởi nguội.
Toàn bộ việc lau có thể làm trong một buổi sáng, kết thúc bằng việc mở cửa thoáng, đợi mùi cồn tan rồi mới thắp hương. Kết quả là nếp nhà vẫn giữ, mùi thơm vẫn có, mà không món nào bị mờ nhũ hay bong mạ. Nguyên tắc gói gọn: món càng có nhiều lớp hoàn thiện mỏng, càng dùng loại nước dịu và càng ít nước.
Câu hỏi thường gặp
Rượu gừng có làm đồng bị xỉn không?
Lau nhẹ rồi lau khô ngay thì thường không gây xỉn rõ rệt trên đồng đánh bóng. Nếu để rượu gừng tự khô, tinh bột và nhựa gừng có thể để lại vệt mờ, thu hút bụi. Với đồng hun giả cổ, nên tránh cồn vì có thể làm mất lớp màu.
Nước lá bưởi để được bao lâu?
Nên dùng trong ngày sau khi đun và để nguội. Để lâu, nước có thể lên men nhẹ, đổi mùi và màu, dễ để lại vệt trên đồ. Nếu cần dùng nhiều đợt, nên đun mới mỗi lần thay vì trữ trong chai.
Có thể dùng cồn y tế thay rượu gừng không?
Cồn y tế đậm đặc hơn rượu trắng nhiều, tác động lên lớp phủ cánh kiến, sơn nhũ, hổ phách mạnh hơn. Về tập quán, cồn y tế cũng không mang ý nghĩa như rượu gừng. Với vật phẩm, nên dùng loại nhẹ và pha loãng.
Lau tượng Thần Tài bằng rượu gừng có được không?
Tuỳ chất liệu tượng. Tượng sứ men lau rượu gừng pha loãng rồi lau khô được. Tượng gỗ, tượng bột đá phủ nhũ hay tượng sơn thếp vàng nên tránh cồn, chỉ phủi bụi và lau khăn hơi ẩm. Nhiều gia đình chọn lau vào dịp cuối năm.
Nước ngũ vị hương pha thế nào để lau đồ?
Mỗi nhà một cách, thường ngâm hoặc đun quế, hồi, đinh hương với nước rồi để nguội, lọc bỏ bã. Vì nước có màu nâu, chỉ nên dùng cho đồ sẫm màu, sứ men và đồng, tránh đá trắng và đồ xốp, và luôn lau lại bằng khăn sạch.
Lau xong thấy vệt mờ trên mặt đá thì làm sao?
Vệt mờ thường là tinh bột gừng hoặc cặn khoáng trong nước đã khô. Lau lại bằng khăn ẩm nước sạch, sau đó lau khô bằng khăn microfiber. Nếu vệt vẫn còn trên đá xốp, có thể chất màu đã thấm vào bề mặt.