Lắc tay mắt xanh (nazar) là lắc gắn hạt hoặc charm hình mắt gồm các vòng đồng tâm: ngoài cùng xanh lam đậm, rồi trắng, xanh nhạt và tâm đen. Trên thị trường có ba loại chính: hạt thuỷ tinh làm thủ công, mắt men gắn trên charm kim loại, và hạt nhựa hoặc gốm đúc hàng loạt. Ba loại khác nhau rõ về độ bền, trọng lượng và cách giữ.
Hình mắt xanh gắn với một tín niệm dân gian lâu đời ở vùng Địa Trung Hải, Trung Đông và Thổ Nhĩ Kỳ: con mắt vẽ ra được tin là "nhìn lại" những ánh nhìn không thiện ý. Ở Việt Nam, lắc mắt xanh được chọn như một món trang sức mang màu sắc văn hoá ngoại, giống như cỏ bốn lá. Bài này không bàn hiệu quả của tín niệm đó, mà tập trung vào chuyện chọn và giữ một chiếc lắc mắt xanh.
Hạt mắt xanh được làm thế nào
Hạt mắt xanh truyền thống làm bằng thuỷ tinh. Người thợ quấn thuỷ tinh xanh nóng chảy quanh một que sắt để tạo thân hạt, rồi chấm lần lượt các lớp thuỷ tinh trắng, xanh nhạt và đen lên một mặt để tạo hình con mắt. Hạt nguội dần, rút que ra để lại lỗ xỏ. Một số làng nghề ở vùng ven biển phía tây Thổ Nhĩ Kỳ được biết đến với cách làm thủ công này.
Vì làm tay, mỗi hạt thuỷ tinh thủ công hơi khác nhau: mắt có thể lệch tâm một chút, các vòng không tròn tuyệt đối, bề mặt có gợn nhỏ và đôi khi có bọt khí. Đó là dấu hiệu của cách làm, không phải lỗi. Ngược lại, hạt thuỷ tinh làm máy có hình rất đều, mắt nằm chính giữa, nhiều hạt giống hệt nhau.
Màu xanh lam đậm của thuỷ tinh truyền thống thường có được nhờ pha oxit coban vào mẻ thuỷ tinh, cách tạo màu xanh đã được dùng từ rất lâu trong nghề thuỷ tinh và gốm. Vì màu nằm trong khối thuỷ tinh chứ không phải lớp sơn phủ ngoài, hạt thuỷ tinh không phai màu dù đeo nhiều năm, khác với hạt nhựa in màu.
Charm mắt men thì khác hẳn: thân là kim loại (bạc, vàng, đồng mạ) có lòng trũng hình mắt, rồi được đổ men màu vào từng vòng. Men có thể là men nung (thuỷ tinh) hoặc men nguội (nhựa epoxy). Loại thứ ba là hạt nhựa hoặc gốm in, đúc hàng loạt, nhẹ và rẻ, thường gặp ở lắc dây tết, lắc quà lưu niệm.
So sánh ba loại mắt xanh trên lắc
Mỗi loại hợp một nhu cầu khác nhau. Bảng dưới so sánh theo đặc tính vật liệu và thực tế khi đeo:
| Loại | Cảm giác cầm | Độ bền | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Hạt thuỷ tinh thủ công | mát tay, hơi nặng, bề mặt có gợn nhẹ | cứng, chống trầy tốt nhưng giòn, rơi mạnh có thể nứt vỡ | Kiểm vết nứt quanh lỗ xỏ; cạnh mẻ có thể sắc |
| Charm men nung trên bạc | mặt men cứng, bóng sâu | bền màu lâu; va mạnh có thể mẻ men | Hỏi rõ men nung hay men nguội; xem viền bạc ôm men |
| Charm men nguội trên kim loại | mặt bóng phẳng, hơi vồng | dễ trầy, có thể ngả màu theo năm | Tránh cọ vào mặt bàn, khoá kéo túi |
| Hạt nhựa, gốm in | nhẹ, ấm tay | nhựa dễ trầy, phai; gốm giòn | Màu in có thể mòn sau thời gian đeo |
Thuỷ tinh có độ cứng khoảng 5,5 trên thang Mohs, cứng hơn bạc nhiều nên ít bị trầy bởi đồ dùng thường ngày, nhưng lại giòn: một cú va vào cạnh bàn đá có thể làm mẻ hạt. Men nung cũng là thuỷ tinh nên có tính chất tương tự, còn men nguội thì mềm hơn hẳn.
Nếu bạn muốn một chiếc lắc đeo hằng ngày nhiều năm, charm men nung trên bạc hoặc hạt thuỷ tinh có bọc chụp kim loại hai đầu là lựa chọn bền. Nếu chỉ đeo theo dịp hoặc thích đổi kiểu thường xuyên, hạt nhựa hay men nguội vẫn đủ dùng.
Các kiểu lắc mắt xanh hay gặp
Lắc xích bạc một mắt ở giữa. Một charm mắt men tròn hoặc giọt nước đặt giữa sợi xích mảnh. Gọn, hợp đeo cùng đồng hồ. Charm thường có hai khoen để nằm phẳng.
Lắc nhiều mắt nhỏ liền nhau. Năm tới chín mắt men cỡ nhỏ nối nhau, hoặc xen giữa các đoạn xích. Nổi bật hơn, nhưng nhiều mặt men nên nhiều chỗ có thể trầy.
Lắc dây tết xỏ hạt thuỷ tinh. Dây tết màu (thường đỏ, đen, xanh) xỏ một hay vài hạt thuỷ tinh, nút rút chỉnh cỡ. Nhẹ, không kêu, hợp đi biển hay du lịch nhưng nên tháo khi bơi.
Lắc mắt xanh phối bàn tay hamsa. Charm bàn tay hamsa có mắt ở lòng bàn tay, một biểu tượng khác từ vùng Bắc Phi và Trung Đông, hay đi cùng mắt xanh. Khi phối, giữ hamsa làm charm chính để tránh hai hình lớn tranh nhau.
Lắc mắt xanh phối charm phong thủy Á Đông. Một số người phối mắt xanh với hồ lô, đồng xu. Về thẩm mỹ, cách làm này cần cùng chất liệu bạc để kéo hai hệ hình ảnh về chung một phong cách; nếu không, chiếc lắc dễ trông như hai món ghép lại.
Đeo mắt xanh cho đúng mực với văn hoá gốc
Ở những nơi tín niệm mắt xanh còn sống động, hạt mắt được treo ở cửa nhà, trong xe, gắn lên quà tặng cho trẻ sơ sinh, may lên áo. Với người ở đó, đây là một phần của đời sống gia đình chứ không chỉ là món trang sức thời trang. Khi đeo một biểu tượng của nền văn hoá khác, hiểu chút gốc gác giúp bạn trả lời được khi có người hỏi, và tránh những cách dùng dễ gây phản cảm.
Một vài điều dễ làm: gọi đúng tên (nazar, mắt xanh), không gán cho nó những công dụng mà chính người bản xứ cũng không nói tới, và không biến nó thành chuyện hù doạ. Tín niệm gốc nói về việc "đỡ" những ánh nhìn không thiện ý, không phải lời hứa về may mắn hay tiền bạc như cách quảng cáo ở nhiều nơi.
Nếu bạn mua lắc mắt xanh làm quà, kèm một dòng giải thích ngắn về nguồn gốc thường được đón nhận tốt hơn những lời hứa hẹn. Với người theo một tôn giáo có quan điểm riêng về bùa hộ mệnh, nên hỏi trước, vì có những cộng đồng xem biểu tượng này là không phù hợp với niềm tin của họ. Tôn trọng lựa chọn của người nhận là phần quan trọng của món quà.
Chọn cỡ hạt, màu và kiểu khoá
Hạt mắt xanh thủ công trên lắc thường có đường kính trong khoảng vài milimét tới hơn một centimet. Hạt nhỏ thanh, hợp cổ tay nhỏ và lắc mảnh; hạt to rõ mắt nhưng nặng hơn và va mạnh hơn. Với lắc dây tết, một hạt cỡ vừa ở giữa đã đủ nổi bật; xỏ nhiều hạt to dễ làm lắc xoay và trĩu về một phía.
Với lắc xích bạc gắn charm mắt men, cỡ charm nên cân với bản xích: xích mảnh đi với charm nhỏ chừng hạt đậu, xích dày mới chịu được charm lớn mà không bị kéo lệch, xoay lật mặt men xuống dưới cổ tay.
Màu truyền thống là xanh lam đậm, nhưng ngày nay có thêm xanh ngọc, đỏ, hồng, tím, xanh lá. Theo một số cách diễn giải phổ biến trên thị trường, mỗi màu được gán một ý nghĩa riêng; những diễn giải này khá mới và mỗi nơi nói một kiểu, nên bạn có thể chọn màu theo sở thích và theo trang phục là hợp lý nhất.
Với lắc xích, khoá tôm là lựa chọn phổ biến và chắc. Với lắc dây tết, nút rút trượt tiện chỉnh cỡ nhưng sợi dây sẽ giãn dần; khi nút trơn tuột, đó là lúc thay dây. Nếu lắc có hạt thuỷ tinh, kiểm lỗ hạt có mép sắc không, vì mép thuỷ tinh sắc có thể cứa dần sợi dây tết.
Giữ lắc mắt xanh bền lâu
Lắc mắt xanh có hai nhóm vật liệu dễ tổn thương là thuỷ tinh (giòn) và men nguội, nhựa (mềm). Thói quen dưới đây giúp giữ cả hai:
- Tháo lắc khi làm việc với vật cứng như lau dọn, xách đồ nặng, chơi thể thao, để tránh va hạt thuỷ tinh vào bề mặt đá, kim loại.
- Tháo khi tắm, bơi: nước nóng và hoá chất làm yếu keo giữ hạt, làm men nguội mờ, làm dây tết phai màu.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không dùng nước rửa bạc dạng ngâm cho lắc có men hoặc hạt nhựa.
- Lau viền bạc bằng khăn lau bạc, tránh chà lên mặt men.
- Cất riêng trong túi vải để hạt thuỷ tinh không va vào trang sức khác.
- Kiểm hạt định kỳ: nếu thấy vết nứt, mẻ cạnh, nên thay hạt vì cạnh vỡ có thể sắc, cứa da hoặc cứa dây.
Trong tập quán dân gian ở một số nước, khi hạt mắt xanh nứt vỡ, người ta thường thay hạt mới và giải thích rằng hạt cũ đã "làm xong việc". Dù bạn có theo cách hiểu đó hay không, lý do thực tế để thay hạt nứt là an toàn: thuỷ tinh nứt có thể vỡ tiếp và cạnh vỡ rất sắc.
Câu nên hỏi khi mua lắc mắt xanh
Mô tả sản phẩm thường gọi chung là "lắc mắt xanh may mắn". Những câu dưới đây giúp bạn biết mình đang mua loại nào:
- Mắt làm bằng gì: thuỷ tinh, men nung, men nguội, nhựa hay gốm.
- Thân charm và dây bằng gì: bạc 925, bạc xi, thép không gỉ hay hợp kim mạ.
- Đường kính hạt hoặc charm và tổng chiều dài lắc, có đoạn nối dài không.
- Hạt làm tay hay làm máy: nếu nói làm tay, xin ảnh cận để thấy độ không đều tự nhiên.
- Ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên: màu xanh thuỷ tinh dưới đèn trắng và ngoài trời khác nhau khá nhiều.
- Chính sách đổi khi hạt nứt, men bong trong thời gian đầu.
Trả lời rõ ràng từng câu là dấu hiệu người bán hiểu hàng. Xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy giúp bạn so cỡ mắt trên ảnh với số đo thật trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Mắt xanh có phải là vật phẩm phong thủy Á Đông không?
Không. Mắt xanh nazar có gốc từ tín niệm dân gian vùng Địa Trung Hải, Trung Đông và Thổ Nhĩ Kỳ, không thuộc hệ phong thủy Á Đông. Ở Việt Nam, nó được bán cạnh các charm phong thủy vì cùng mang ý nghĩa cầu chúc trong mắt người mua, nhưng nguồn gốc văn hoá khác nhau.
Làm sao phân biệt hạt thuỷ tinh và hạt nhựa mắt xanh?
Hạt thuỷ tinh mát tay, nặng hơn, gõ nhẹ vào nhau nghe tiếng trong; bề mặt cứng, khó trầy bằng móng tay. Hạt nhựa ấm tay, nhẹ, tiếng gõ đục, có thể có đường ráp khuôn quanh thân. Hạt thủ công còn có độ lệch nhẹ giữa các vòng màu.
Lắc mắt xanh có hợp đeo cho trẻ nhỏ không?
Với trẻ dưới ba tuổi, hạt nhỏ là nguy cơ hóc nếu dây đứt hoặc hạt rời ra. Hạt thuỷ tinh vỡ còn có cạnh sắc. Nếu gia đình vẫn muốn, chọn charm gắn chặt vào lắc kim loại có khoá chắc, chỉ đeo khi có người lớn trông và tháo khi ngủ.
Hạt mắt xanh bị mờ đục sau thời gian đeo là vì sao?
Nếu là hạt nhựa hay men nguội, mờ đục là do trầy li ti và lão hoá nhựa, không phục hồi hoàn toàn. Nếu là thuỷ tinh, mờ có thể chỉ là lớp bám từ xà phòng, kem dưỡng; lau bằng nước ấm và khăn mềm thường sáng lại.
Có thể thay hạt mắt xanh trên lắc dây tết không?
Được. Cắt nút, luồn hạt mới cùng cỡ lỗ, tết lại nút chặn và nút rút. Nếu lỗ hạt mới nhỏ hơn, cần dây mảnh hơn. Nhiều người nhân dịp thay hạt thì thay luôn sợi dây đã phai màu để chiếc lắc như mới.
Đeo lắc mắt xanh chung với vòng đá có được không?
Được về thẩm mỹ nếu cân màu. Về độ bền, hạt thuỷ tinh cứng gần như thạch anh, cọ vào đá mềm như lapis, malachite có thể làm trầy đá. Đeo hai tay khác nhau hoặc đặt khoảng cách giữa các món sẽ giữ được cả hai.