Một chiếc thước Lỗ Ban đáng tin phải đúng ở hai lớp: hàng cm khớp với thước tham chiếu, và các hàng cung lặp lại đúng chu kỳ 52,2 cm, 42,9 cm, 38,8 cm, chia ô đều. Bạn tự kiểm được cả hai ở nhà trong khoảng mười lăm phút, với một thước thép thẳng hoặc một chiếc thước cuộn khác làm đối chứng.
Lý do nên kiểm: ô cung trên thước khá hẹp. Một cung của hàng 38,8 cm chỉ rộng 3,88 cm, nên chỉ cần thước in lệch vài milimét ở một đoạn là con số đo có thể rơi sang ô bên cạnh. Bài này hướng dẫn từng phép kiểm theo thứ tự, giải thích cái gì là sai số chấp nhận được, cái gì là lỗi in cần đổi thước.
Chuẩn bị gì để kiểm
Bạn cần một vật tham chiếu đáng tin hơn chiếc thước đang kiểm. Tốt nhất là một thước lá thép dài 1 m hoặc 50 cm, loại thợ cơ khí hay dùng, vạch khắc thay vì in. Nếu không có, một chiếc thước cuộn khác của hãng có tiếng, còn mới, cũng dùng được; khi đó bạn so hai thước với nhau, chỗ nào lệch thì so thêm với chiếc thứ ba để biết thước nào sai.
Ngoài ra chuẩn bị một mặt phẳng dài như mặt bàn gỗ, sàn gạch thẳng hoặc thanh nhôm; một bút chì nhọn; một chiếc kính lúp nhỏ nếu mắt không còn tinh. Ánh sáng nên đều, tránh nắng chiếu xiên tạo bóng làm khó nhìn vạch.
Một lưu ý nhỏ: thép giãn nở theo nhiệt độ, nhưng với chênh lệch nhiệt độ trong nhà thường gặp, sai lệch trên vài mét chỉ dưới một milimét, không đáng kể với việc tra cung. Bạn không cần lo về nhiệt độ phòng khi kiểm. Điều cần tránh là để thước nằm cong, xoắn hay chùng khi so.
Phép kiểm thứ nhất: so vạch cm
Đây là phép quan trọng nhất, vì mọi việc tra cung đều bắt đầu từ số cm:
- Kéo lưỡi thước cần kiểm ra khoảng 1,2 m, đặt nằm phẳng trên bàn, khoá hãm lại.
- Đặt thước tham chiếu song song sát cạnh, mép vạch 10 cm của hai thước trùng nhau. Bắt đầu từ vạch 10 cm thay vì vạch 0 để loại bỏ ảnh hưởng của đầu móc.
- Nhìn thẳng từ trên xuống tại vạch 60 cm và 110 cm của thước tham chiếu, đọc vạch tương ứng trên thước cần kiểm.
- Nếu chênh dưới một milimét trên đoạn một mét, thước ổn cho việc tra cung trong nhà.
- Lặp lại với đoạn 1–2 m và đoạn 2–3 m nếu thước dài, vì lỗi in đôi khi chỉ xuất hiện ở một đoạn.
Theo cách phân cấp chính xác thường in trên thước cuộn ở châu Âu, thước cấp II, loại phổ biến cho xây dựng, cho phép sai cỡ khoảng hơn một milimét trên 5 m. Bạn không cần đạt mức đó để tra Lỗ Ban; nhưng nếu thấy lệch vài milimét ngay trong một mét đầu, đó là dấu hiệu in kém.
Phép kiểm thứ hai: chu kỳ cung rơi đúng chỗ
Mỗi hàng Lỗ Ban lặp lại sau đúng một chu kỳ. Tại các bội số của chu kỳ, ranh giới đầu chu kỳ mới phải trùng với số cm tương ứng trên hàng cm. Bạn chỉ cần dò theo bảng dưới:
| Hàng | Chu kỳ 1 | Chu kỳ 2 | Chu kỳ 3 | Chu kỳ 4 | Chu kỳ 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 52,2 cm | 52,2 cm | 104,4 cm | 156,6 cm | 208,8 cm | 261,0 cm |
| 42,9 cm | 42,9 cm | 85,8 cm | 128,7 cm | 171,6 cm | 214,5 cm |
| 38,8 cm | 38,8 cm | 77,6 cm | 116,4 cm | 155,2 cm | 194,0 cm |
Tại mỗi mốc, đặt đầu bút chì vào ranh giới chu kỳ trên hàng Lỗ Ban rồi dóng thẳng sang hàng cm. Lệch dưới một milimét là tốt. Nếu càng ra xa càng lệch nhiều, chẳng hạn mốc thứ nhất đúng mà mốc thứ năm lệch ba bốn milimét, nghĩa là chu kỳ in bị co hoặc giãn, thước sẽ cho kết quả sai với các kích thước lớn như cửa chính, cổng.
Với thước chỉ dài 3 m, bạn kiểm được bốn hoặc năm mốc đầu của mỗi hàng là đủ. Với thước 5 m trở lên, nên kiểm thêm vài mốc ở đoạn cuối, chẳng hạn quanh 313,2 cm và 365,4 cm của hàng 52,2 cm, vì lỗi trôi chu kỳ lộ rõ nhất ở xa. Đánh dấu nhẹ bằng bút chì lên mép bàn tại các mốc đã kiểm để khỏi nhầm khi dóng thước nhiều lần.
Phép kiểm thứ ba: độ rộng các ô cung có đều không
Độ rộng lý thuyết. Hàng 52,2 cm chia tám cung lớn, mỗi cung khoảng 6,525 cm. Hàng 42,9 cm chia tám cung, mỗi cung khoảng 5,36 cm. Hàng 38,8 cm chia mười cung, mỗi cung 3,88 cm. Các cung lớn còn được chia tiếp thành những ô nhỏ hơn tuỳ hàng.
Cách đo. Chọn một chu kỳ ở đoạn giữa thước, dùng thước tham chiếu đo độ rộng của ba bốn cung liền nhau. Ghi lại rồi so với con số lý thuyết. Chênh vài phần mười milimét là bình thường do vạch in có độ dày.
Dấu hiệu lỗi. Một cung rộng hẳn, cung bên cạnh hẹp hẳn, dù tổng chu kỳ vẫn đúng. Lỗi này hay gặp ở thước in rẻ, khi khuôn in được ghép thủ công. Nó làm sai ranh giới giữa ô đỏ và ô đen, đúng chỗ người đo cần chính xác nhất.
Kiểm thêm ô màu. Nhìn xem ô đỏ, ô đen có xen kẽ đúng theo tên cung in trong ô không, và màu có đồng nhất suốt chiều dài không. Có thước in màu nhạt dần về cuối do mực in hết, khó phân biệt ô.
Phép kiểm thứ tư: đầu móc đo trong và đo ngoài
Đầu móc của thước cuộn thường xê dịch được một khoảng nhỏ bằng đúng độ dày của tấm móc. Khi bạn móc vào cạnh một vật và kéo (đo ngoài), móc trượt ra; khi bạn tì đầu thước vào tường (đo trong), móc bị đẩy vào. Nhờ khoảng xê dịch này, vạch 0 luôn nằm đúng ở mặt trong hoặc mặt ngoài của móc tuỳ cách đo, và kết quả không bị lệch.
Cách kiểm: lấy một khúc gỗ hay hộp có chiều dài khoảng 30–40 cm. Đo ngoài bằng cách móc đầu thước vào một đầu khúc gỗ rồi đọc số ở đầu kia. Sau đó đặt khúc gỗ giữa hai vật chặn như hai cuốn sách dày, đo trong bằng cách tì đầu thước vào một vật chặn. Hai kết quả nên trùng nhau trong khoảng một milimét.
Nếu chênh nhiều, kiểm xem đinh tán móc có bị ai đó bóp chặt cho "khỏi lỏng" không, hoặc móc có bị cong do rơi. Đây là lỗi hay gặp ở thước đã qua tay nhiều người. Thước mới mà móc không xê dịch được, hoặc xê dịch quá rộng, nên đề nghị đổi.
Kiểm sơ bộ trước khi mua online
Khi mua thước qua mạng, bạn không cầm thử được, nhưng vẫn có thể loại bớt thước in kém từ trước. Đề nghị người bán chụp một ảnh lưỡi thước kéo ra đặt cạnh một thước kẻ học sinh hoặc thước thép, chụp thẳng từ trên xuống ở đoạn 0–60 cm. Trong ảnh, vạch 10, 20, 30, 50 cm của hai thước phải thẳng hàng. Nếu người bán chỉ có ảnh minh hoạ chung, hãy hỏi thêm ảnh hàng thật.
Hỏi thêm ba điều: thước in mấy hàng và hàng đó ghi chu kỳ bao nhiêu, lưỡi rộng bao nhiêu mm, có in cấp chính xác hay không. Câu trả lời giúp bạn so sánh các mẫu trên cùng một mặt bằng. Một số mô tả ghi chung chung "thước Lỗ Ban chuẩn" mà không nói gì về hàng in, đó là chỗ nên hỏi lại.
Khi nhận hàng, làm ngay phép so vạch cm và kiểm hai ba mốc chu kỳ như hướng dẫn ở trên. Nếu phát hiện lệch rõ, chụp ảnh thước đặt cạnh vật tham chiếu và gửi người bán trong thời hạn đổi trả. Hình ảnh cụ thể như vậy dễ xử lý hơn lời mô tả "thước không chuẩn".
Khi nào nên đổi, khi nào vẫn dùng được
Tổng hợp từ các phép kiểm, bạn có thể quyết định nhanh:
- Dùng bình thường: hàng cm chênh dưới một milimét trên một mét; chu kỳ rơi đúng mốc trong phạm vi một milimét; cung đều; móc xê dịch nhẹ và đo trong – đo ngoài trùng nhau.
- Dùng được nhưng cẩn thận: lệch nhỏ ở đoạn cuối thước ít dùng; màu ô nhạt nhưng vẫn đọc được tên cung. Khi đo kích thước rơi sát ranh giới cung, kiểm lại bằng hàng cm và bảng tra.
- Nên đổi: lệch vài milimét trong một mét đầu; chu kỳ trôi dần ra xa; cung rộng hẹp không đều; móc cứng đơ hoặc cong; chữ in nhoè ở đoạn 0–2 m.
- Không tự sửa: đừng cố uốn móc, tán lại đinh hay dán băng dính lên vạch để "chỉnh". Những cách này làm thước sai thêm.
Ghi lại kết quả kiểm vào một mẩu giấy để trong hộp thước. Lần sau dùng cho việc quan trọng như đặt làm cửa, đóng bàn thờ, bạn biết ngay chiếc thước này đáng tin tới mức nào.
Mẹo đối chiếu khi số đo nằm sát ranh giới cung
Dù thước đã kiểm kỹ, vẫn có lúc số đo rơi đúng vạch ranh giới giữa hai ô. Khi đó, đừng chỉ nhìn ô trên lưỡi thước. Hãy đọc số cm chính xác tới milimét, rồi tra bảng hoặc tính tay: lấy số đo chia cho chu kỳ, phần dư cho biết vị trí trong chu kỳ, chia phần dư cho độ rộng một cung để biết đang ở cung thứ mấy. Cách tính này độc lập với lỗi in của thước, chỉ phụ thuộc vào hàng cm.
Ví dụ giả định: bạn đo được 81,0 cm và muốn xem trên hàng 52,2 cm. Lấy 81,0 trừ 52,2 còn 28,8 cm; chia cho 6,525 được khoảng 4,4, tức số đo nằm trong cung thứ năm tính từ đầu chu kỳ. Bạn so lại với ô trên thước; nếu thước chỉ sang cung khác, thước đã in lệch ở đoạn đó.
Cách làm này cũng nhắc rằng thước Lỗ Ban là quy ước dân gian, được tham khảo để chọn kích thước. Khi một con số đẹp xung đột với công năng, chẳng hạn cửa quá hẹp cho xe lăn hay tủ cao hơn tầm với, nhiều gia đình ưu tiên công năng và điều chỉnh trong phạm vi vài cm. Một chiếc thước chính xác giúp bạn có cơ sở để điều chỉnh, thay vì phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Không có thước lá thép thì so với vật gì để kiểm thước Lỗ Ban?
Có thể so với một thước cuộn khác còn mới của hãng có tiếng, hoặc một thước nhôm thẳng có vạch khắc. Nếu hai thước lệch nhau, so thêm với chiếc thứ ba để xem chiếc nào sai. Tờ giấy A4 có cạnh 29,7 cm cũng dùng tạm được để kiểm thô đoạn ngắn.
Thước Lỗ Ban lệch một milimét có ảnh hưởng tới việc tra cung không?
Phần lớn trường hợp không đáng kể, vì cung nhỏ nhất rộng gần 4 cm. Chỉ khi số đo rơi sát ranh giới cung thì một milimét mới có thể đổi ô; lúc đó nên tính tay từ hàng cm để chắc chắn.
Có nên kiểm lại thước Lỗ Ban sau một thời gian dùng không?
Nên kiểm nhanh mỗi năm một lần hoặc trước việc quan trọng như đặt làm cửa. Lưỡi thép ít khi giãn, nhưng móc có thể cong, chữ ở đoạn đầu có thể mòn, khiến đọc sai mà không hay biết.
Thước Lỗ Ban của hai hãng cho cung khác nhau tại cùng một số đo là sao?
Có thể một trong hai in lệch, hoặc hai hãng dùng cách chia ô nhỏ, tên cung khác nhau theo các nguồn tham khảo khác nhau. Hãy kiểm hàng cm của cả hai trước, rồi tính tay theo chu kỳ để xem kết quả nào khớp với quy ước bạn đang theo.
Thước bị rơi từ trên cao có cần kiểm lại không?
Nên kiểm, nhất là đầu móc và cơ chế thu lưỡi. Rơi mạnh có thể làm móc cong, đinh tán lỏng hoặc lưỡi gập tạo nếp. Thử đo trong và đo ngoài với cùng một vật; chênh nhiều là móc đã có vấn đề.