Phần lớn khuyên tai mã não đỏ tươi và mã não đen bóng trên thị trường là mã não đã nhuộm màu; đá vẫn là mã não thật, nhưng màu đậm đều như vậy hiếm khi có sẵn trong tự nhiên. Việc nhuộm mã não đã có từ rất lâu và được giới đá quý coi là cách xử lý phổ biến, ổn định nếu làm đúng. Thứ người mua cần là biết điều đó, chọn được đôi đều màu và giữ cho màu không phai.
Mã não là loại đá quen thuộc trên khuyên tai phong thủy vì bền, giữ bóng tốt, có nhiều màu và giá dễ tiếp cận. Theo quan niệm dân gian, mã não đỏ thường được nhắc với sự ấm áp, may mắn trong năm mới, mã não đen gắn với sự vững vàng. Bài này không bàn chuyện đó nhiều, mà tập trung vào bản chất viên đá, cách nhận ra màu nhuộm và những chỗ cần soi trên một đôi khuyên.
Mã não là gì, khác thạch anh ở đâu
Mã não (agate) là một dạng chalcedony, tức thạch anh ẩn tinh: thay vì một tinh thể lớn như thạch anh trong suốt, nó gồm vô số tinh thể siêu nhỏ xếp chặt với nhau. Cấu trúc này làm mã não hơi đục mờ, có vân dải đồng tâm hoặc song song, và xốp ở mức vi mô. Độ cứng khoảng 6,5 đến 7, gần bằng thạch anh, nên vẫn bền khi đeo hằng ngày.
Chính độ xốp vi mô là lý do mã não nhuộm được. Màu ngấm vào khe giữa các tinh thể nhỏ, đi theo từng lớp vân. Lớp nào xốp hơn ngấm màu đậm hơn, lớp nào đặc hơn ngấm ít, nên mã não nhuộm thường vẫn giữ được vân, chỉ đậm hơn và đều hơn đá gốc. Thạch anh trong suốt thì gần như không nhuộm được theo cách này, muốn có màu phải tạo vết nứt rồi mới cho màu ngấm vào khe nứt.
Trên khuyên tai, mã não thường được mài tròn thành cabochon, mài hạt tròn hoặc mài phẳng mặt. Rất ít khi mài giác vì đá đục không cho ánh sáng đi xuyên qua để lấp lánh. Bề mặt bóng như gương là ưu điểm lớn nhất của mã não khi đánh bóng tốt.
Mã não đỏ, đen và các màu khác: tự nhiên hay nhuộm
Bảng dưới tổng hợp các màu mã não hay gặp trên khuyên tai và khả năng màu đó là tự nhiên hay đã qua xử lý. Đây là xu hướng chung, mỗi viên cụ thể vẫn cần soi riêng.
| Màu trên khuyên tai | Màu tự nhiên có không | Thường gặp trên thị trường | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Đỏ cam, nâu đỏ (carnelian) | Có, do oxit sắt; thường đậm nhạt không đều | Nhiều viên được nung để màu đỏ hơn, hoặc nhuộm | Soi đèn thấy vân mây mờ; đỏ đều tuyệt đối dễ là nhuộm |
| Đỏ tươi như son | Hiếm | Phần lớn là mã não nhạt được nhuộm | Màu đậm đọng ở vết nứt, quanh lỗ khoan |
| Đen bóng (thường gọi onyx đen) | Rất hiếm đen đặc | Gần như toàn bộ là chalcedony xử lý cho đen | Đen đều, không vân; soi đèn mạnh mép mỏng có thể ánh nâu |
| Xanh lá, xanh dương đậm | Hầu như không | Nhuộm | Màu quá tươi, đọng đậm theo vân |
| Trắng xám, vân dải tự nhiên | Có | Thường để nguyên | Vân không đều, màu trầm |
| Mã não rêu (có dạng như rêu bên trong) | Có | Thường để nguyên | Hình rêu xanh nằm bên trong, không ở bề mặt |
Tên "onyx đen" trên khuyên tai và nhẫn gần như luôn chỉ chalcedony hoặc mã não đã xử lý thành màu đen. Đây là cách gọi thương mại lâu đời. Trong khoáng vật học, onyx nguyên nghĩa là chalcedony có vân dải thẳng song song, thường đen trắng xen nhau.
Mã não nhuộm có đáng lo không
Mã não nhuộm không phải đá giả. Viên đá vẫn là chalcedony, vẫn cứng như mã não tự nhiên, vẫn bền khi đeo. Nhuộm chỉ thay đổi màu. Với mã não đen, người ta đã biết làm đen chalcedony bằng đường và axit từ rất lâu, màu bám sâu và gần như không phai trong điều kiện thường. Với mã não đỏ, xanh nhuộm bằng thuốc nhuộm hiện đại, độ bền màu tuỳ chất lượng thuốc và cách làm.
Vấn đề nằm ở hai chỗ. Thứ nhất là thông tin: người bán nên ghi rõ "mã não nhuộm" hoặc "đã xử lý màu", không nên bán như màu tự nhiên với giá cao hơn. Thứ hai là chất lượng nhuộm: một số lô nhuộm vội có thể nhả màu khi gặp mồ hôi, cồn, nước hoa, để lại vệt hồng trên dái tai hoặc trên bông tẩy trang. Với khuyên tai, viên đá nằm sát da nên điều này dễ phát hiện hơn với vòng tay.
Thử đơn giản tại nhà: lấy một miếng bông thấm chút nước ấm, chà nhẹ lên mặt đá vài lần. Nếu bông không đổi màu, lớp nhuộm khá ổn. Không dùng cồn hay nước tẩy sơn móng để thử, vì có thể làm hỏng lớp mạ trên chốt. Nếu bông có màu, đá vẫn đeo được nhưng nên tránh để đá ướt lâu và tháo ra khi tập thể thao, đi mưa.
Chọn một đôi khuyên mã não đều màu
Mã não có vân, nên hai viên hiếm khi giống hệt nhau. Chọn khuyên tai là chọn hai viên đứng cạnh nhau mà không lệch rõ. Thứ tự kiểm dưới đây áp dụng cho cả nụ, cabochon và hạt tròn:
- Nhìn hai chiếc dưới ánh sáng ban ngày, cách mắt khoảng một sải tay. Đây là khoảng cách người khác nhìn bạn. Lệch màu ở khoảng cách này mới là lệch đáng kể.
- Soi từng viên dưới đèn pin điện thoại chiếu xuyên từ phía sau nếu ổ hở đáy. Hai viên có độ thấu sáng tương đương nhau thì sẽ trông giống nhau trong nhiều điều kiện ánh sáng.
- Kiểm vân: với mã não đỏ tự nhiên, vân mây ở hai viên khác nhau là bình thường, nhưng nên chọn hai viên có mật độ vân gần nhau. Một viên đặc vân và một viên trơn đặt cạnh nhau nhìn rất lệch.
- Kiểm độ bóng mặt đá bằng cách nghiêng viên đá dưới đèn. Ánh phản chiếu phải liền, không gợn. Vết lõm nhỏ hay vết mài chưa hết sẽ hiện ra như vệt mờ.
- Kiểm cỡ bằng thước kẹp hoặc so cạnh nhau. Cabochon mã não có cả đường kính và độ cao vòm; hai viên cùng đường kính nhưng vòm cao thấp khác nhau sẽ trông lệch cỡ khi đeo.
- Với mã não đen, kiểm có vết rỗ nhỏ hay không. Đen bóng làm lộ mọi khuyết điểm bề mặt rõ hơn các màu khác.
Nếu mua online, hãy xin ảnh chụp hai chiếc đặt cạnh nhau dưới ánh sáng tự nhiên, không lọc màu. Ảnh từng chiếc riêng lẻ không cho biết hai viên có khớp nhau không.
Kiểu khuyên hợp với mã não
Nụ cabochon tròn. Đây là kiểu kinh điển nhất. Mã não đen cỡ 4–6 ly gắn ổ viền bạc là kiểu kín đáo, hợp cả nam lẫn nữ. Mã não đỏ cỡ 6–8 ly gắn ổ vàng nổi bật hơn, hay được chọn đeo dịp Tết, đám cưới.
Hạt tròn gắn chốt. Hạt mã não tròn được khoan nửa lỗ, gắn keo vào chốt. Kiểu này gọn và nhẹ nhưng chỗ keo là điểm yếu; nên tránh ngâm nước nóng lâu để keo không bong.
Mặt phẳng hình học. Mã não mài phẳng hình tròn, vuông, giọt nước dùng làm hoa tai thả. Mặt phẳng phô vân đá rõ nhất, hợp với mã não vân dải tự nhiên.
Mã não chạm hình. Mã não được chạm thành hồ lô nhỏ, đồng xu, bông hoa làm mặt hoa tai. Chi tiết chạm trên đá cứng cần thợ có máy mài tốt; nét chạm mềm, không mẻ là dấu hiệu chế tác cẩn thận.
Khoen có hạt mã não. Khoen kim loại nhỏ treo một hạt mã não đung đưa là kiểu trẻ, đeo hằng ngày được nếu hạt nhỏ dưới 6 ly. Chú ý khoá bấm phải ăn khớp, không tự bung.
Phối khuyên mã não với màu kim loại và dịp đeo
Cùng một viên mã não, đặt trong ổ kim loại khác màu sẽ cho cảm giác khác hẳn. Bảng dưới là gợi ý phối thường gặp ở quầy, dựa trên độ tương phản màu sắc chứ không dựa trên quy tắc cố định nào:
| Màu đá | Ổ bạc trắng | Ổ vàng hoặc bạc xi vàng | Dịp hay chọn |
|---|---|---|---|
| Mã não đen | Gọn, lạnh, hợp áo công sở tối màu | Tương phản mạnh, trông sang hơn | Đi làm hằng ngày, người thích kiểu tối giản |
| Mã não đỏ tươi | Màu đá nổi lên rõ, hơi trẻ trung | Ấm, gần với trang sức cưới hỏi truyền thống | Tết, đám cưới, áo dài đỏ hoặc trắng |
| Carnelian đỏ cam | Làm dịu màu cam | Hoà vào nhau, hợp da ngăm | Mặc thường ngày tông nâu, be |
| Mã não vân trắng xám | Nhẹ, gần như không màu | Hơi cổ điển | Người đeo kính gọng kim loại bạc |
| Mã não rêu | Tôn màu xanh rêu bên trong | Gợi cảm giác đồ cũ, mộc | Áo vải thô, phong cách tự nhiên |
Một mẹo nhỏ: nếu bạn đã có nhẫn hoặc đồng hồ, hãy chọn ổ khuyên tai cùng màu kim loại với món đó. Hai màu kim loại khác nhau trên người không sai, nhưng cùng màu thì bộ đồ đeo trông có chủ ý hơn, nhất là khi viên đá đã là điểm nhấn màu.
Giữ màu và độ bóng cho khuyên tai mã não
Mã não cứng nên ít trầy, nhưng màu nhuộm và chỗ keo là hai phần cần giữ. Thói quen tốt nhất là đeo khuyên sau cùng, khi đã xịt nước hoa, keo xịt tóc và trang điểm xong, và tháo khuyên đầu tiên khi về nhà. Hoá chất trong mỹ phẩm không làm hỏng đá ngay, nhưng bám lâu ngày làm mặt đá xỉn và chốt kim loại xuống màu.
Lau mã não bằng khăn mềm hơi ẩm, rồi lau lại bằng khăn khô. Với hạt gắn keo, không ngâm nước, không cho vào máy rửa siêu âm. Với mã não đen, sau thời gian đeo có thể thấy mặt đá mờ đi nhẹ do lớp dầu da; chỉ cần lau với chút nước xà phòng loãng rồi tráng sạch, độ bóng sẽ trở lại.
Nắng ít khi làm phai mã não đen. Mã não nhuộm đỏ, xanh thì nên giữ khỏi nắng gắt kéo dài như mọi đồ nhuộm khác. Cất trong hộp có ngăn, không để chung với đá mềm vì mã não đủ cứng để cào xước chúng. Nếu muốn so thêm mẫu có ghi rõ loại mã não, đã nhuộm hay tự nhiên, kích thước và chất liệu chốt, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khuyên tai mã não đỏ là nhuộm hay tự nhiên?
Đỏ tự nhiên (carnelian) thường không đều, có vùng đậm nhạt và vân mây mờ khi soi đèn. Đỏ tươi đều tuyệt đối, màu đọng đậm ở vết nứt hoặc quanh lỗ khoan thường là nhuộm. Kết luận chắc chắn cần phòng giám định soi dưới kính hiển vi.
Mã não đen và obsidian khác nhau thế nào?
Mã não đen là chalcedony, độ cứng 6,5 đến 7, mặt bóng nhưng hơi sáp. Obsidian là thuỷ tinh núi lửa, độ cứng khoảng 5 đến 5,5, bóng như kính và dễ mẻ cạnh hơn. Khi đeo lâu, obsidian dễ có vết xước mảnh hơn mã não đen.
Khuyên tai mã não có đeo khi tắm được không?
Bản thân viên mã não không ngại nước, nhưng nên tháo khi tắm vì xà phòng, dầu gội đọng ở chốt và chân ổ, keo gắn hạt có thể yếu dần khi ướt thường xuyên. Đá nhuộm kém chất lượng cũng dễ nhả màu khi gặp nước ấm lâu.
Đeo mã não đỏ ngày Tết có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm dân gian, màu đỏ gắn với sự may mắn, ấm áp của năm mới, nên nhiều người chọn khuyên mã não đỏ đeo dịp Tết hay làm quà. Đây là ý nghĩa biểu tượng của màu sắc trong văn hoá, không phải tác dụng của viên đá.
Vì sao dái tai bị đỏ sau khi đeo khuyên mã não mới?
Thường do kim loại ở chốt, nhất là hợp kim mạ có niken, chứ hiếm khi do chính viên đá. Nếu đá nhuộm nhả màu, bạn sẽ thấy vệt màu chứ không phải nổi mẩn. Đổi sang chốt bạc 925, titan hoặc vàng; nếu ngứa sưng kéo dài vài ngày, nên đi khám da liễu.
Mã não có bị vỡ khi rơi xuống sàn không?
Mã não khá dai nhờ cấu trúc tinh thể nhỏ đan chặt, nên rơi từ tầm tai xuống sàn gỗ thường không sao. Rơi xuống nền gạch đá có thể mẻ cạnh, nhất là viên mài mặt phẳng có cạnh sắc. Cabochon vòm tròn ít mẻ hơn.