"Không phát hiện dấu hiệu xử lý" nghĩa là với các phép kiểm đã thực hiện, người giám định không tìm thấy bằng chứng viên đá bị nhuộm, nung, tẩm, phủ hay chiếu xạ; câu này không có nghĩa là viên đá chắc chắn chưa từng qua xử lý nào. Có những kiểu xử lý để lại dấu vết rõ, có những kiểu gần như không để lại gì mà thiết bị thông thường phát hiện được.
Dòng xử lý vì thế là dòng cần đọc chậm nhất trên giấy giám định, nhất là với đá làm vật phẩm phong thủy, nơi các loại đá phổ biến như mã não, thạch anh, mắt hổ thường xuyên được xử lý màu. Bài giải thích ba cách ghi hay gặp, từng kiểu xử lý, thuật ngữ tiếng Anh tương ứng và câu hỏi nên đặt cho người bán.
Ba cách ghi dòng xử lý hay gặp
Có xử lý, kèm tên kiểu xử lý. Ví dụ "nhuộm màu", "nung", "tẩm polymer". Đây là kết luận dương tính: người giám định tìm thấy bằng chứng cụ thể. Giấy kỹ có thể ghi thêm mức độ, như "tẩm nhẹ", "tẩm nhiều", hoặc phần nào bị xử lý.
Không phát hiện dấu hiệu xử lý. Kết luận âm tính trong giới hạn phép kiểm. Với một số loại đá mà các kiểu xử lý thường gặp đều dễ phát hiện, câu này khá đáng tin. Với loại đá mà kiểu xử lý phổ biến khó phát hiện, câu này cần hiểu thận trọng hơn.
Không xác định được. Người giám định thừa nhận không đủ cơ sở để nói có hay không. Thường gặp với thạch anh vàng có thể đã nung, thạch anh khói có thể đã chiếu xạ. Đây là cách ghi trung thực, không phải giấy kém; người giám định chọn không khẳng định điều mình không chắc.
Không có dòng xử lý. Một số mẫu giấy đơn giản bỏ hẳn dòng này. Khi đó bạn không biết người giám định có kiểm xử lý hay không. Nên hỏi lại nơi cấp, hoặc coi như tờ giấy chỉ xác nhận tên đá.
Các kiểu xử lý trên đá làm vật phẩm
Bảng dưới gom những kiểu xử lý hay gặp với nhóm đá làm vật phẩm phong thủy và mức dễ phát hiện ở mức phổ thông. Đây là mô tả chung, mỗi trường hợp cụ thể có thể khác:
| Kiểu xử lý | Hay gặp ở | Mức dễ phát hiện | Độ bền màu |
|---|---|---|---|
| Nhuộm màu | Mã não, howlite, thạch anh rạn, ngọc bích kém chất lượng | Thường dễ: màu đọng ở vết rạn, lỗ khoan | Có thể phai với hoá chất, nắng |
| Nung | Thạch anh tím thành vàng, mắt hổ vàng thành đỏ, mã não | Thường khó với thạch anh và mắt hổ | Bền |
| Chiếu xạ | Thạch anh trắng thành khói, đen | Thường rất khó | Thường bền, có thể nhạt khi nung |
| Tẩm keo, polymer | Phỉ thúy hàng B, ngọc lam, đá xốp | Cần phổ hồng ngoại để chắc | Keo có thể ố, giòn theo năm |
| Phủ màng, phủ kim loại | Cụm thạch anh "aura", hạt đá bóng giả | Thường dễ dưới kính phóng đại | Có thể trầy, bong |
| Ổn định hoá | Ngọc lam, đá mềm xốp | Cần thiết bị phân tích | Bền hơn đá gốc |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao câu "không phát hiện dấu hiệu xử lý" có trọng lượng khác nhau tuỳ loại đá. Trên mã não, nó khá có ý nghĩa vì nhuộm dễ thấy. Trên thạch anh khói, nó nói ít hơn vì chiếu xạ khó thấy.
Vì sao có xử lý mà phòng giám định không nhận ra
Một kiểu xử lý để lại dấu vết khi nó thêm vào viên đá một chất lạ, như chất nhuộm, keo, lớp phủ, hoặc khi nó để lại thay đổi vật lý thấy được như bao thể bị nứt vỡ vì nhiệt. Những dấu vết này người giám định tìm bằng kính phóng đại, đèn tử ngoại, phổ hồng ngoại.
Nung và chiếu xạ thì khác. Chúng không thêm chất gì vào đá, chỉ thay đổi trạng thái của các tâm màu có sẵn trong tinh thể. Với thạch anh, nhiệt độ nung để đổi tím thành vàng không quá cao, thường không để lại dấu vết dễ thấy trên bao thể. Thạch anh trắng chiếu xạ thành màu khói cũng gần như không khác thạch anh khói tự nhiên về mặt đo đạc thông thường. Một số trường hợp có thể phân biệt bằng phân tích chuyên sâu, nhưng không phải phòng nào cũng làm, và chi phí không tương xứng với giá trị phần lớn vật phẩm.
Thêm vào đó, kết luận còn phụ thuộc vào vị trí kiểm. Tượng lớn chỉ được soi một số điểm, chuỗi vòng chỉ kiểm hạt đại diện. Vết nhuộm ở chỗ khuất hay hạt tẩm keo lẫn trong chuỗi có thể không nằm trong phần được kiểm.
Vì những lý do đó, người giám định có trách nhiệm dùng chữ "không phát hiện" thay vì "không xử lý". Hiểu đúng chữ này là hiểu đúng giới hạn của khoa học giám định, không phải nghi ngờ người cấp giấy.
Thuật ngữ tiếng Anh tương ứng
Nhiều giấy giám định in song ngữ hoặc chỉ in tiếng Anh. Đây là các chữ liên quan đến xử lý bạn hay gặp nhất và nghĩa của chúng:
- No indications of treatment: không phát hiện dấu hiệu xử lý.
- Treatment cannot be determined hoặc undetermined: không xác định được có xử lý hay không.
- Dyed: nhuộm màu.
- Heated hoặc heat treated: đã nung.
- Irradiated: đã chiếu xạ.
- Impregnated, polymer impregnated, resin: tẩm, tẩm polymer, tẩm keo.
- Coated hoặc surface coated: phủ màng bề mặt.
- Stabilized: ổn định hoá, thường là tẩm để đá xốp bền hơn.
- Bleached: tẩy trắng, hay đi cùng tẩm polymer ở phỉ thúy.
Để ý thứ tự chữ trên giấy: tên đá đứng trước, chữ xử lý đứng sau, thường cách bằng dấu phẩy hoặc nằm ở một dòng riêng có nhãn treatment. Một số giấy còn có phần comments ghi chú thêm, ví dụ đá loại này thường được xử lý màu. Câu ghi chú kiểu đó là thông tin chung về thị trường, không phải kết luận về chính món của bạn. Nếu gặp chữ không có trong danh sách, đừng đoán; hỏi nơi cấp hoặc tra bảng thuật ngữ của chính nơi cấp nếu họ công bố.
Ba tình huống đọc dòng xử lý
Ví dụ giả định thứ nhất: vòng mã não đỏ, giấy ghi "mã não, nhuộm màu". Đây là kết luận rõ ràng. Mã não đỏ rực đều màu trên thị trường phần lớn là nhuộm hoặc nung, và tờ giấy chỉ xác nhận điều phổ biến đó. Chuỗi vẫn đeo tốt, chỉ nên tránh ngâm cồn, nước tẩy và kỳ vọng màu có thể nhạt dần.
Ví dụ giả định thứ hai: tượng thạch anh vàng, giấy ghi "thạch anh, không xác định được có nung hay không". Đây là kết luận thận trọng điển hình. Với màu vàng cam đậm và gốc tinh thể trắng đục, khả năng đá đã nung khá cao, nhưng phòng giám định không có bằng chứng chắc chắn. Nếu người bán khẳng định "thạch anh vàng tự nhiên chưa nung", tờ giấy không ủng hộ lời khẳng định đó, cũng không bác bỏ.
Ví dụ giả định thứ ba: mặt dây phỉ thúy, giấy ghi "jadeite, không phát hiện dấu hiệu tẩm polymer hay nhuộm". Với phỉ thúy, các phép kiểm phổ hồng ngoại phát hiện tẩm polymer khá tốt, nên kết luận này có giá trị cao. Đây là loại giấy mà người mua phỉ thúy thường mong muốn có.
Ba ví dụ cho thấy cùng một dòng chữ có trọng lượng khác nhau tuỳ loại đá. Đọc dòng xử lý luôn phải đọc cùng tên đá ở dòng trên.
Dòng xử lý quyết định cách giữ món đồ
Ít ai để ý rằng dòng xử lý trên giấy cũng là một hướng dẫn bảo quản. Mỗi kiểu xử lý có điểm yếu riêng, và biết món mình đang giữ thuộc kiểu nào giúp tránh những hư hỏng đáng tiếc.
Đá nhuộm sợ hoá chất và dung môi. Cồn sát khuẩn, nước rửa bát đậm đặc, nước hoa, chất tẩy đều có thể kéo màu ra khỏi các vết rạn. Đá tẩm keo hay polymer sợ nhiệt cao và sóng siêu âm: máy rửa trang sức siêu âm, nước sôi, để trong xe hơi ngoài nắng có thể làm keo ố vàng, rạn hoặc mờ. Đá phủ màng sợ ma sát: chà khăn nhám, đeo chung với vòng kim loại, cọ vào mặt bàn đều làm trầy lớp phủ.
Đá nung và đá chiếu xạ nhìn chung bền trong điều kiện bình thường, nhưng một số loại có thể nhạt màu khi gặp nhiệt độ cao. Thạch anh tím, kể cả tự nhiên, có thể nhạt khi phơi nắng mạnh lâu ngày; thạch anh khói chiếu xạ có thể đổi màu nếu bị nung.
Đá không phát hiện xử lý vẫn cần chăm sóc theo đặc tính của khoáng vật: độ cứng, độ giòn, độ xốp. Nhưng với đá có xử lý, lớp thêm vào thường là phần yếu nhất. Ghi dòng xử lý lên nhãn hộp đựng là cách đơn giản để cả nhà biết món nào không được ngâm, món nào không được phơi.
Hỏi người bán gì về xử lý
Người bán vật phẩm phong thủy không nhất thiết là chuyên gia ngọc học, nhưng người bán trung thực sẽ nói rõ những gì mình biết. Mấy câu hỏi nên đặt:
- Màu của món này là màu tự nhiên, hay đã nhuộm, nung, phủ? Nếu không biết thì nói không biết.
- Nếu có giấy, dòng xử lý ghi gì, và bạn có thể xem bản giấy trước khi trả tiền không?
- Với đá nhuộm, phủ: cách lau chùi, bảo quản thế nào để màu giữ lâu?
- Nếu sau này kiểm lại thấy xử lý mà mô tả ban đầu không ghi, cửa hàng xử lý ra sao?
- Tên gọi trên tem có phải tên thương mại không, và tên khoáng vật tương ứng là gì?
Đá đã xử lý không phải là đá xấu; phần lớn vật phẩm đá màu trên thị trường đều có xử lý ở mức nào đó. Điều cần là người bán ghi đúng và bạn trả tiền tương xứng với điều được ghi. Với những món còn phân vân, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so cách mô tả trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Đá nung có phải là đá giả không?
Không. Đá nung vẫn là khoáng vật tự nhiên, chỉ được đổi màu bằng nhiệt. Nung là kiểu xử lý lâu đời và phổ biến, màu thường bền. Điều quan trọng là người bán ghi rõ đã nung, để người mua không trả tiền như cho đá màu tự nhiên hiếm hơn.
Giấy không có dòng xử lý thì nên hiểu là chưa xử lý không?
Không nên. Thiếu dòng xử lý chỉ có nghĩa là tờ giấy không nói gì về chuyện đó, có thể vì mẫu giấy đơn giản hoặc vì không kiểm. Hỏi lại nơi cấp, hoặc coi tờ giấy chỉ xác nhận tên đá. Đừng tự suy ra điều tờ giấy không viết.
Đá chiếu xạ có nguy hiểm khi đeo không?
Thạch anh được chiếu xạ để đổi màu theo quy trình thương mại thông thường không giữ lại phóng xạ đáng kể khi đến tay người dùng. Nếu bạn lo ngại về nguồn gốc một món đồ cụ thể, hỏi nơi giám định có đo được không. Không nên tự suy đoán dựa trên lời đồn trên mạng.
Mã não nhuộm có bị ra màu khi đeo không?
Có thể, nhất là hàng nhuộm kém, khi đổ mồ hôi nhiều, tiếp xúc nước hoa, cồn hay chất tẩy. Màu thường ra ở lỗ xâu và vết rạn trước. Tháo vòng khi tắm, rửa tay bằng xà phòng và lau khô sau khi đeo giúp giảm hiện tượng này.
Có nên trả thêm tiền cho đá "không phát hiện xử lý" không?
Tuỳ loại đá. Với phỉ thúy hay ngọc bích, kết luận này thường làm giá trị cao hơn rõ. Với thạch anh vàng hay thạch anh khói, vì xử lý khó phát hiện, kết luận này ít làm khác biệt. Hiểu trọng lượng của dòng chữ với từng loại đá giúp bạn trả tiền hợp lý.
Giấy cũ ghi không xử lý, kiểm lại sau mấy năm thấy tẩm keo thì sao?
Có thể do công nghệ kiểm tra đã tốt hơn, do lần kiểm trước chỉ xem một phần, hoặc do món đồ đã bị đánh tráo hay sửa chữa. Mang cả hai tờ giấy đến hỏi nơi cấp sau, kèm ảnh cũ của món đồ, để biết nguyên nhân trước khi kết luận ai sai.