Một cây "như ý ngọc" trên thị trường có thể được làm từ nephrite (ngọc bích), jadeite (phỉ thúy), serpentine (loại đá mềm hơn hay được bán dưới tên ngọc), thạch anh nhuộm xanh, hoặc bột đá trộn keo đúc khuôn. Năm loại này khác nhau về độ cứng, tỉ trọng, độ bền va đập và giá trị, nhưng nhìn qua ảnh thì đều là "một cây như ý màu xanh".
Bài này giúp bạn biết chữ "ngọc" trên nhãn có thể là gì, vì sao như ý ngọc dài nguyên khối lại hiếm, cách nhận ra cây ghép đoạn và cây bột ép bằng mắt, vài phép thử an toàn tại nhà cùng giới hạn của chúng, và khi nào nên mang đi giám định. Bài không bàn chuyện năng lượng của đá; ở đây chỉ nói đặc tính khoáng vật có thể kiểm chứng.
"Ngọc" trên nhãn như ý có thể là những đá nào
Trong tiếng Việt, chữ "ngọc" được dùng rất rộng. Bảng dưới gom các vật liệu hay gặp ở như ý màu xanh, trắng, vàng nhạt; số đo độ cứng và tỉ trọng là khoảng giá trị thường dẫn trong tài liệu ngọc học:
| Vật liệu | Bản chất | Độ cứng Mohs | Tỉ trọng | Đặc điểm khi cầm, khi nhìn |
|---|---|---|---|---|
| Nephrite (ngọc bích) | Khoáng vật nhóm amphibol, cấu trúc sợi đan | Khoảng 6 – 6,5 | Khoảng 2,9 – 3,0 | Rất dai, ánh dầu đến ánh sáp, màu xanh trầm, trắng mỡ cừu |
| Jadeite (phỉ thúy) | Khoáng vật nhóm pyroxen, cấu trúc hạt | Khoảng 6,5 – 7 | Khoảng 3,3 – 3,4 | Nặng tay, ánh thuỷ tinh, màu xanh táo, xanh lục, trắng, tím |
| Serpentine | Khoáng vật nhóm serpentin, hay bán dưới tên ngọc kèm địa danh | Khoảng 2,5 – 5,5 | Khoảng 2,5 – 2,6 | Nhẹ hơn, ánh sáp, xanh vàng nhạt, dễ xước khi va kim loại |
| Thạch anh nhuộm | Quartzite hoặc thạch anh vi tinh nhuộm màu | Khoảng 7 | Khoảng 2,65 | Màu tươi đều, soi đèn thấy màu dồn vào khe hạt |
| Bột đá, keo đúc | Bột đá trộn nhựa, đúc khuôn rồi sơn hoặc pha màu | Thấp | Thấp hơn đá thật | Nhẹ tay, ấm tay nhanh, chi tiết tù, có đường khuôn |
Chênh lệch tỉ trọng là manh mối hữu ích: cùng một thể tích, jadeite nặng hơn serpentine khoảng một phần ba. Tuy vậy, cảm giác "nặng tay" rất dễ đánh lừa khi không có vật so sánh, nên đừng kết luận chỉ bằng cách nhấc lên.
Vì sao như ý ngọc dài nguyên khối lại hiếm
Một cây như ý dài khoảng bốn mươi phân, nếu chạm liền từ một khối ngọc, đòi hỏi khối đá thô dài hơn thế, đủ dày cho phần đầu, và không có vết nứt chạy ngang trên suốt chiều dài. Ngọc tự nhiên hiếm khi cho những khối như vậy với màu đều. Phần lớn đá bị cắt bỏ khi tạc, vì phần đầu to mà phần cán thì mảnh, nên tỉ lệ hao hụt rất cao.
Thêm vào đó, nephrite và jadeite cứng, phải mài bằng bột mài hoặc dụng cụ gắn kim cương, mất nhiều giờ công cho mỗi chi tiết mây hay linh chi. Một cây như ý ngọc nguyên khối chạm tay vì vậy là món tốn kém thật sự. Khi thấy một cây như ý dài, màu đều, chạm cầu kỳ mà được giới thiệu là ngọc nguyên khối với mức giá bình dân, bạn có lý do để hỏi kỹ hơn.
Đây là lý do thị trường có nhiều lời giải khác: như ý khảm ba điểm (thân gỗ hay đồng, chỉ ba mảng ngọc nhỏ), như ý ngọc ghép đoạn, như ý từ đá mềm và rẻ hơn, hoặc như ý bột ép. Không lời giải nào là xấu nếu được gọi đúng tên. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một cây ghép hay bột ép được bán như ngọc nguyên khối.
Như ý ngọc ghép đoạn, khảm, bột ép: nhận ra bằng mắt
Đường nối ở cổ và giữa cán. Cây ghép thường nối ở chỗ chuyển từ đầu sang cán, hoặc ở khoảng giữa cán. Soi đèn dọc thân, đường nối hiện ra như một vạch mảnh cắt ngang vân đá, vân hai bên vạch không liền nhau. Nhiều cây che chỗ nối bằng một khâu đồng hoặc một vòng chạm hoa văn; khâu đó không xấu, chỉ cần người bán nói rõ.
Màu và vân đổi đột ngột. Một khối đá tự nhiên chuyển màu từ từ. Nếu đầu như ý xanh đậm mà cán bỗng xanh nhạt hẳn ở một điểm, rất có thể hai phần từ hai khối khác nhau.
Chi tiết chạm của bột ép. Bột đá đúc khuôn cho chi tiết tròn tù, đáy các rãnh mây nông và đều nhau như in. Ở mép hai bên thường có một đường gờ mảnh chạy dọc, là đường ráp của hai nửa khuôn, dù đã được mài bớt.
Bọt khí và độ trong đáng ngờ. Soi đèn vào chỗ mỏng, đá tự nhiên cho thấy cấu trúc sợi, hạt hoặc bông; nhựa và thuỷ tinh có thể lộ bọt khí tròn rất nhỏ. Thấy bọt khí tròn đều thì gần như không phải ngọc tự nhiên.
Mặt dưới và đầu đuôi. Người làm hàng hay chăm chút mặt trên. Lật cây lại, nhìn mặt dưới và đầu đuôi: vết keo, vết vá, lớp sơn phủ dày bất thường thường lộ ra ở đây.
Phép thử an toàn tại nhà và giới hạn của chúng
Các phép thử dưới đây không làm hỏng món đồ và làm được với đồ có sẵn trong nhà. Chúng giúp loại trừ hàng giả thô, không thay được giám định:
- Soi đèn pin: chiếu từ sau ra trước ở chỗ mỏng như mép đầu như ý; nephrite cho thấy cấu trúc sợi đan mịn, jadeite cho thấy hạt nhỏ, đá nhuộm cho thấy màu đậm hơn dọc các khe, nhựa và thuỷ tinh có thể có bọt khí.
- Cảm giác nhiệt: áp phần cán lên má hoặc mu bàn tay; đá thật mát lâu hơn, nhựa và bột ép ấm lên nhanh. Phép này chỉ mang tính gợi ý, phụ thuộc nhiệt độ phòng.
- Đo tỉ trọng bằng cân bếp: cân cây như ý trong không khí, ghi số A; đặt một hộp nước dài lên cân, trừ bì về không, treo cây bằng sợi chỉ cho ngập hoàn toàn mà không chạm đáy hay thành hộp, đọc số B; tỉ trọng xấp xỉ bằng A chia B. Ví dụ giả định: A là 300 gam, B là 102 gam, tỉ trọng khoảng 2,94, nằm trong khoảng của nephrite.
- Đọc kết quả có điều kiện: phép cân chỉ đúng với cây làm một vật liệu; cây khảm, có khâu đồng hay có lõi kim loại sẽ cho số lệch, nên bỏ qua phép này với những cây như vậy.
- Không tự thử bằng dao, bật lửa, axit: các cách này để lại vết xước, vết cháy và có thể làm hỏng lớp xử lý bề mặt; chúng cũng không cho kết luận chắc chắn.
Khi các phép thử cho kết quả mâu thuẫn, hoặc món đồ có giá trị lớn, cách duy nhất cho câu trả lời đáng tin là mang đến nơi giám định có thiết bị đo chiết suất, phổ hấp thụ và soi phóng đại.
Màu xanh, trắng, vàng và chuyện nhuộm màu
Như ý ngọc phổ biến nhất là màu xanh lá các sắc độ, rồi tới trắng ngà, vàng nhạt và xanh đen. Ở nephrite, màu xanh trầm, hơi ngả xám là màu tự nhiên hay gặp; màu trắng mỡ cừu là loại được nhiều người quý. Jadeite có dải màu rộng hơn, từ xanh táo tươi tới tím nhạt, nhưng như ý jadeite cỡ lớn rất hiếm trên kệ phổ thông.
Nhuộm màu là cách xử lý phổ biến để đá rẻ trông giống ngọc đắt. Đá nhuộm thường có màu quá tươi và quá đều trên toàn thân, một điều hiếm gặp ở đá tự nhiên. Soi đèn, màu tập trung thành mạng lưới theo các khe hạt. Với jadeite, giới ngọc học còn phân loại A (tự nhiên, chỉ đánh bóng sáp), B (tẩy axit rồi bơm nhựa), C (nhuộm màu) và kết hợp B+C; cách phân loại này cần thiết bị mới xác định được.
Màu nhuộm có thể phai dưới nắng hoặc khi lau bằng dung dịch có cồn. Nếu bạn đã có một cây như ý màu tươi mà không rõ nguồn gốc, cách giữ an toàn nhất là bày chỗ không có nắng chiếu trực tiếp và chỉ lau bằng khăn ẩm nước sạch. Như vậy dù là đá tự nhiên hay đá nhuộm, màu cũng được giữ lâu nhất.
Giấy giám định cho như ý ngọc: khi nào đáng làm
Giấy giám định của một phòng giám định đá quý thường ghi tên vật liệu theo khoáng vật học (ví dụ nephrite, jadeite, serpentine), có hay không có xử lý (nhuộm, tẩm nhựa), trọng lượng, kích thước, màu, kèm ảnh chụp món đồ. Một tờ giấy có ảnh khớp với món đồ và ghi rõ có hay không xử lý là thứ có giá trị; một tờ giấy chung chung chỉ ghi "ngọc tự nhiên" mà không có ảnh thì ít giá trị hơn nhiều.
Không phải cây như ý nào cũng cần giám định. Với như ý cỡ nhỏ, bột đá hay đá phổ thông mua làm đồ bày, chi phí giám định có khi gần bằng giá món đồ. Giám định đáng làm khi món đồ được bán như nephrite hay jadeite nguyên khối, khi giá trị đủ lớn để bạn muốn chắc chắn, khi định tặng người sành đồ, hoặc khi món đồ là đồ gia đình để lại và bạn muốn biết rõ.
Khi mua kèm giấy, hãy đối chiếu ảnh và số đo trên giấy với món đồ trước mặt. Giấy giám định có thể bị dùng lại cho món khác, nên kích thước, trọng lượng và một vài đặc điểm nhận dạng như vết vân, chỗ khuyết nhỏ trên ảnh phải khớp với cây bạn đang cầm. Nếu có nghi ngờ, nhiều nơi giám định cho tra cứu số giấy; bạn có thể hỏi trực tiếp nơi đã cấp.
Giữ như ý ngọc lâu bền
Ngọc dai nhưng không phải không vỡ. Phần lớn như ý ngọc hỏng vì rơi, vì va vào vật cứng hoặc vì đặt sai cách. Những việc dưới đây giúp món đồ bền qua nhiều năm:
- Luôn đặt nằm trên giá đỡ hai điểm có lót nỉ, không dựng đứng, không để cán chìa ra mép kệ.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô; không dùng nước rửa kính, cồn hay chất tẩy, vì có thể làm mờ lớp sáp đánh bóng hoặc làm phai màu nhuộm.
- Tránh đặt sát đèn sưởi, bếp, cửa sổ có nắng gắt; thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm rạn đá đã có vết nứt sẵn.
- Khi cầm, đỡ cả đầu và cán bằng hai tay; không nhấc cây lên chỉ bằng phần đầu.
- Với serpentine và đá mềm, tránh để cạnh đồ kim loại hay đồ sứ trong cùng ngăn, vì va nhẹ cũng có thể để lại vết xước.
- Khi chuyển nhà, quấn từng cây bằng vải mềm rồi xốp hơi, đặt nằm trong hộp cứng, ghi rõ mặt trên của hộp.
Nếu cây đã nứt hoặc gãy, nên mang đến thợ chạm ngọc hoặc thợ phục chế đồ đá để dán và che vết nối, thay vì tự dán bằng keo dán nhanh. Keo dán nhanh để lại vệt trắng đục và rất khó gỡ khi muốn sửa lại cho đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Như ý ngọc bích và như ý ngọc phỉ thúy khác nhau thế nào?
Ngọc bích thường là nephrite, khoáng vật nhóm amphibol, rất dai, màu xanh trầm hoặc trắng mỡ cừu. Phỉ thúy là jadeite, khoáng vật nhóm pyroxen, cứng và nặng hơn một chút, ánh thuỷ tinh hơn. Như ý jadeite cỡ lớn hiếm và đắt hơn nhiều so với như ý nephrite cùng cỡ.
Serpentine bán dưới tên ngọc có phải là hàng giả không?
Serpentine là đá tự nhiên, không phải nhựa hay thuỷ tinh. Nó chỉ thành vấn đề khi được bán như nephrite hay jadeite. Serpentine mềm hơn, nhẹ hơn và dễ xước hơn, nên giá thấp hơn. Mua serpentine với đúng tên và đúng giá thì đó vẫn là một món đồ bày đẹp.
Có cách nào nhận ra như ý bột ép mà không cần dụng cụ không?
Có vài dấu hiệu khá rõ: nhẹ tay so với kích thước, ấm lên nhanh khi cầm, chi tiết chạm tròn tù, đáy rãnh đều như in, và đường gờ mảnh chạy dọc mép do hai nửa khuôn ráp lại. Thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc thì gần như chắc là bột ép.
Như ý ngọc bị nứt chân chim có sao không?
Vết nứt rất mảnh bên trong đá tự nhiên khá phổ biến và không nhất thiết làm cây yếu đi. Điều cần chú ý là vết nứt chạy ngang cán, nhất là gần cổ như ý, vì đó là chỗ chịu lực khi cầm. Với vết nứt ngang, nên đặt cây cố định trên giá và hạn chế cầm lên.
Đo tỉ trọng bằng cân bếp có chính xác không?
Đủ để phân biệt các nhóm vật liệu khác nhau rõ rệt, như nephrite với serpentine hay đá với nhựa, nếu cây làm một vật liệu và cân có độ chia đến gam. Nó không đủ chính xác để phân biệt các loại gần nhau, và cho số sai với cây khảm hay có khâu kim loại.
Mua như ý ngọc làm quà có cần kèm giấy giám định không?
Không bắt buộc với món đồ bày phổ thông. Nếu món quà được giới thiệu là nephrite hay jadeite nguyên khối, giá trị lớn, hoặc người nhận là người sành đồ, một tờ giấy có ảnh khớp với món đồ sẽ giúp món quà thêm phần trang trọng và tránh hiểu lầm về sau.