Đồng tiền trong miệng thiềm thừ đá có ba kiểu chính: tạc liền khối từ chính khối đá, đồng tiền đá hoặc kim loại đặt rời vào miệng, và đồng tiền kim loại gắn bằng keo. Kiểu nào cũng có thể đẹp; khác nhau ở độ bền, cách lau và việc xử lý khi đồng tiền rơi. Theo quan niệm phổ biến, đồng tiền nên nằm chắc trong miệng, mặt có chữ quay ra ngoài; nhiều gia đình không câu nệ chiều chữ.
Đây là chi tiết nhỏ nhất nhưng lại là phần mỏng, chìa ra ngoài và dễ hỏng nhất trên tượng thiềm thừ. Bài này giúp bạn nhận ra từng kiểu đồng tiền, kiểm khi mua, hiểu các cách làm theo tập quán, và biết cách xử lý thực tế khi đồng tiền lỏng, rơi hay sứt, mà không phải lo lắng vô cớ.
Đồng tiền ngậm miệng trong tích thiềm thừ và quan niệm dân gian
Hình ảnh cóc ba chân gắn với đồng tiền thường được kể qua tích Lưu Hải, một nhân vật trong truyền thuyết Trung Hoa, dùng xâu tiền vàng để dụ con cóc ba chân. Câu chuyện có nhiều dị bản, được vẽ trên tranh và tạc thành tượng Lưu Hải đùa cóc. Từ đó, con cóc ngậm đồng tiền trở thành một biểu tượng quen thuộc của tiền bạc trong văn hoá dân gian Á Đông, và theo chân thương nhân vào Việt Nam.
Đồng tiền trên tượng thường mô phỏng tiền đồng thời phong kiến: hình tròn, lỗ vuông ở giữa, mặt trước có bốn chữ Hán. Người xưa hiểu hình tròn và lỗ vuông theo quan niệm trời tròn đất vuông. Trên tượng đá hiện nay, bốn chữ có thể là niên hiệu một triều vua hoặc một cụm chữ cát tường; nhiều tượng nhỏ chỉ chạm nét tượng trưng, không đọc được.
Theo quan niệm phổ biến, thiềm thừ ngậm tiền tượng trưng cho việc tiền bạc được giữ lại và đưa vào nhà, nên người ta thích đồng tiền nằm chắc, không bị rơi. Đây là cách hiểu mang tính biểu tượng. Một con thiềm thừ có hay không có đồng tiền, đồng tiền đá hay kim loại, đều không quyết định chuyện làm ăn của ai; nó chỉ ảnh hưởng tới vẻ đẹp và độ bền của món đồ.
Ba kiểu đồng tiền trên tượng thiềm thừ đá
Mỗi kiểu có lý do kỹ thuật riêng, thường phụ thuộc vào chất đá và cỡ tượng:
| Kiểu đồng tiền | Nhận biết | Ưu điểm | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Tạc liền khối | Vân và màu đá chạy liên tục từ môi sang đồng tiền, không khe | Không bao giờ rơi, thể hiện tay nghề | Chỗ mỏng nhất, dễ mẻ nếu đá giòn; khó sửa khi gãy |
| Đồng tiền rời đặt vào miệng | Lấy ra, đặt vào được; miệng có rãnh giữ | Dễ lau, dễ thay; có thể đổi đồng tiền khác chất liệu | Dễ rơi khi lau hay chuyển nhà, dễ thất lạc |
| Đồng tiền kim loại gắn keo | Màu khác đá, có khe và đôi khi vết keo bóng | Chắc, đỡ gãy với đá giòn như thạch anh, obsidian | Keo có thể ố, bong theo thời gian; kim loại có thể xỉn |
| Đồng tiền đá khác màu gắn vào | Đồng tiền màu khác thân, có mối gắn | Tạo điểm nhấn màu như đỏ trên thân xanh | Kiểm mối gắn chắc và sạch keo |
Với đá dai như nephrite, mã não, Hoàng Long, thợ hay tạc liền. Với đá giòn như thạch anh, obsidian, hoặc tượng nhỏ mà đồng tiền phải mỏng, kiểu gắn rời hoặc gắn keo phổ biến hơn. Không có kiểu nào là "đúng" tuyệt đối; điều quan trọng là bạn biết mình đang mua kiểu gì để giữ gìn cho phù hợp.
Cỡ đồng tiền cũng nên cân với đầu cóc. Đồng tiền quá to so với miệng làm con cóc trông như bị nhét vật lạ, và tạo đòn bẩy lớn ở chỗ tiếp giáp, dễ gãy khi va. Đồng tiền quá nhỏ thì khó thấy, mất điểm nhấn. Thông thường đồng tiền rộng chừng bằng hoặc hơi nhỏ hơn bề ngang miệng cóc là cân. Khi so hai mẫu cùng cỡ, bạn có thể chú ý thêm chỗ này, vì nó cho thấy người thợ có tính tới tỉ lệ của cả con vật hay chỉ làm cho đủ chi tiết.
Mặt chữ, chiều đặt và các cách làm theo tập quán
Mặt chữ quay ra ngoài. Cách làm hay được nhắc là để mặt đồng tiền có chữ quay ra phía trước, tức hướng người nhìn. Với đồng tiền tạc liền, chiều chữ đã được thợ chọn sẵn. Với đồng tiền rời, nhiều người đặt mặt chữ ra ngoài, chữ đọc thuận chiều.
Ban ngày ban đêm. Có cách làm cho rằng ban ngày quay đầu thiềm thừ ra cửa, tối quay vào trong. Đây là một tập quán trong số nhiều cách, nhiều gia đình chỉ đặt cố định đầu quay vào trong. Bạn chọn cách thuận cho nhà mình; xoay tượng hai lần mỗi ngày cũng làm tăng nguy cơ rơi.
Đồng tiền không cần "bỏ thêm". Một số người đặt thêm vài đồng xu dưới đế hoặc trước mặt thiềm thừ. Đây là tập quán tùy ý, không bắt buộc. Nếu làm, nên dùng đồng xu sạch, không gỉ để không để lại vết ố trên mặt đá.
Không cần thầy làm lễ khi thay đồng tiền. Việc thay hay gắn lại đồng tiền là sửa một món đồ. Nếu nhà bạn có nếp riêng, có thể làm theo nếp đó; còn không, chỉ cần làm sạch và gắn lại cẩn thận.
Kiểm đồng tiền khi chọn mua một con thiềm thừ đá
Vì đây là chỗ dễ hỏng nhất, bạn nên dành một phút cho nó trước khi quyết định:
- Xác định kiểu. Hỏi người bán đồng tiền tạc liền, đặt rời hay gắn keo; đối chiếu bằng cách nhìn chỗ tiếp giáp với môi.
- Soi chỗ tiếp giáp dưới đèn. Với tạc liền, tìm vết rạn mảnh chạy từ mép đồng tiền vào môi; với gắn keo, xem keo có tràn, ố vàng, bọt khí không.
- Lay rất nhẹ bằng đầu ngón tay. Đồng tiền gắn phải đứng yên. Không bẻ hay lắc mạnh, nhất là với tạc liền.
- Xem lỗ vuông. Lỗ vuông rõ, cạnh thẳng là dấu tay nghề tốt. Lỗ bị lấp, méo thường là hàng làm nhanh hoặc đúc.
- Với đồng tiền rời, thử đặt vào lấy ra. Đồng tiền nên nằm vừa rãnh, không quá lỏng để rơi khi nghiêng tượng một chút.
- Hỏi chất liệu đồng tiền kim loại. Đồng thau, hợp kim mạ hay inox. Đồng thau lâu ngày xỉn nâu, hợp kim mạ có thể tróc lớp mạ.
Nếu mua qua mạng, xin một ảnh cận chỗ miệng và đồng tiền, chụp nghiêng dưới đèn. Ảnh chính diện thường không cho thấy khe gắn hay vết rạn.
Đồng tiền lỏng, rơi hoặc gãy: xử lý thực tế
Với đồng tiền rời bị rơi, việc đầu tiên là tìm lại và kiểm cả đồng tiền lẫn rãnh miệng. Nếu chỉ rơi do lau hay dọn dẹp, đặt lại là xong. Nếu rơi thường xuyên vì rãnh lỏng, bạn có thể cố định bằng một chấm keo dẻo trong suốt loại tháo được, hoặc gắn hẳn bằng keo hai thành phần dùng cho đá. Gắn hẳn thì mất khả năng tháo ra lau, nhưng đỡ thất lạc.
Với đồng tiền kim loại gắn keo bị bong, hãy cạo sạch keo cũ ở cả hai mặt tiếp xúc bằng que gỗ hoặc dao nhựa, lau cồn ở phần kim loại (không để cồn chảy vào đá nhuộm hay đá tẩm keo), để khô rồi gắn lại bằng keo epoxy trong. Giữ cố định vài giờ, chờ keo khô hẳn theo hướng dẫn trên bao bì rồi mới bày. Nên làm trên khăn mềm để tượng không lăn.
Với đồng tiền tạc liền bị gãy, phần gãy thường còn nguyên mảnh. Thợ đá hoặc thợ phục chế có thể gắn lại bằng keo chuyên dụng và mài nhẵn mối gắn, gần như khó nhận ra ở khoảng cách bình thường. Nếu mảnh vỡ vụn hoặc mất, có thể thay bằng một đồng tiền kim loại gắn vào.
Về quan niệm, một số người lo đồng tiền rơi là "điềm". Bạn không cần lo theo; đồng tiền rơi thường chỉ vì keo cũ, vì lau mạnh hay vì tượng bị va. Sửa cẩn thận và đặt tượng ở chỗ ít va chạm hơn là cách xử lý hợp lý nhất.
Lau quanh miệng và đồng tiền mà không làm hỏng
Khu vực miệng có nhiều kẽ hẹp, bụi đọng nhiều và dễ bị bỏ qua khi lau. Vài cách làm nhẹ nhàng:
- Dùng cọ trang điểm hoặc cọ vẽ lông mềm quét bụi ở khe môi và lỗ vuông trước khi lau ẩm.
- Với đồng tiền rời, lấy ra lau riêng rồi mới đặt lại; lau khô hoàn toàn để không đọng nước trong rãnh.
- Với đồng tiền gắn keo, chỉ lau khăn hơi ẩm, không ngâm tượng trong nước để keo không bị yếu dần.
- Đồng tiền đồng thau xỉn có thể lau bằng khăn đánh đồng loại khô, tránh để thuốc đánh đồng dính lên mặt đá.
- Không dùng tăm kim loại hay kim băng cạy bụi ở lỗ vuông, dễ xước hoặc làm mẻ cạnh lỗ.
- Khi nhấc tượng, đỡ dưới bụng và đế, không cầm vào đồng tiền hay đầu cóc.
Lau định kỳ mỗi tuần hoặc hai tuần là đủ cho tượng đặt trong nhà. Ở quầy hàng nhiều bụi, có thể lau thường hơn bằng chổi lông.
Chọn kiểu đồng tiền hợp với cách bạn dùng tượng
Nếu tượng đặt ở quầy hay bàn làm việc, nơi hay bị chạm và lau thường xuyên, đồng tiền tạc liền trên đá dai hoặc đồng tiền gắn keo chắc là lựa chọn ít phiền nhất. Đồng tiền rời dễ bị khách cầm lên xem rồi đặt lại sai chỗ hoặc làm rơi.
Nếu tượng đặt trong tủ kính hay kệ phòng khách ít người động vào, đồng tiền rời có lợi thế: dễ lau, có thể thay một đồng tiền khác chất liệu cho hợp màu, và không lo keo ố. Với thiềm thừ thạch anh và obsidian, đồng tiền gắn kim loại thường an toàn hơn tạc liền mỏng.
Cuối cùng, hãy nhớ đồng tiền là phần nhỏ của cả món đồ. Một con thiềm thừ có dáng đẹp, chất đá rõ ràng, đế vững, đặt đúng chỗ sẽ bền hơn nhiều so với một con chỉ được chọn vì đồng tiền to, bóng. Khi so các mẫu, bạn có thể xem cận cảnh chỗ miệng cùng lúc với chất đá và kích thước để có lựa chọn cân đối.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ không có đồng tiền trong miệng có được không?
Được. Có mẫu thiềm thừ không ngậm tiền mà ngồi trên đống tiền hay ôm thỏi vàng, cũng có mẫu đồng tiền đã rơi mất. Việc có hay không đồng tiền là chuyện mẫu mã và thẩm mỹ. Nếu muốn, bạn có thể gắn thêm một đồng tiền vừa cỡ miệng.
Có thể thay đồng tiền đá bằng đồng xu kim loại không?
Có thể, nếu đồng xu vừa miệng và bạn gắn chắc. Nên chọn đồng xu nhỏ, mỏng, không gỉ, màu hợp với đá. Đồng thau cho màu vàng ấm, hợp đá vàng và xanh; đồng xu inox màu bạc hợp obsidian hay thạch anh trắng.
Mặt nào của đồng tiền là mặt chữ?
Mặt có bốn chữ chạm quanh lỗ vuông là mặt trước. Mặt sau thường trơn hoặc có hoa văn đơn giản. Trên tượng nhỏ, chữ có thể chỉ là nét tượng trưng; bạn nhìn mặt có nhiều nét chạm hơn là mặt trước.
Dùng keo dán sắt thông thường để gắn đồng tiền có được không?
Keo dán nhanh loại thông thường gắn được nhưng dễ giòn, ố trắng quanh mối và kém bền với độ ẩm. Keo epoxy hai thành phần loại trong hoặc keo dùng cho đá cho mối gắn chắc và sạch hơn. Làm nhỏ lượng keo, lau ngay phần tràn trước khi khô.
Đồng tiền kim loại trên thiềm thừ đá bị xỉn đen thì làm sao?
Nếu là đồng thau, xỉn là do oxy hoá tự nhiên. Bạn lau bằng khăn đánh đồng khô, tránh thuốc đánh đồng dạng kem dính sang đá. Nếu là hợp kim mạ đã tróc lớp mạ, đánh không sáng lại được; có thể thay đồng tiền mới.
Đồng tiền tạc liền bị mẻ nhẹ ở mép có cần sửa không?
Mẻ nhẹ không ảnh hưởng độ bền nếu không có vết rạn chạy vào môi. Bạn có thể để nguyên, hoặc nhờ thợ mài nhẹ cho mép tròn lại. Với obsidian và thạch anh, nên mài để chỗ mẻ không còn sắc.