Đôi voi đá trước cổng thường được tạc ở dáng phủ phục, hai chân trước gập, đầu hơi cúi, đặt đối xứng hai bên lối vào như hai con vật chầu. Muốn đôi voi đứng đẹp và bền qua nhiều mùa mưa, bạn cần chọn loại đá chịu được thời tiết, tính cỡ tượng theo bề rộng cổng và chiều cao trụ, rồi làm một cái bệ đủ chắc để tượng không lún, không nghiêng.
Kiểu bày này có gốc rễ trong kiến trúc truyền thống Việt: voi đá chầu ở sân lăng vua Nguyễn, voi quỳ ở cửa đình, cửa đền nhiều nơi. Ngày nay, đôi voi đá xuất hiện ở cổng nhà vườn, nhà thờ họ, biệt thự hay trụ sở công ty. Bài này đi qua từng bước mà người mua thường bỏ sót: dáng tượng, loại đá, kích thước, bệ móng, hướng đặt và chăm sóc ngoài trời.
Voi đá chầu cổng trong kiến trúc Việt
Ở Huế, voi đá đứng thành hàng trên sân chầu của một số lăng vua Nguyễn, đi cùng ngựa đá và tượng quan văn, quan võ. Ở đó voi là một phần của nghi trượng, biểu thị sự uy nghiêm của nơi an nghỉ. Ở nhiều đình, đền phía bắc và miền Trung, tượng voi quỳ đặt hai bên cửa hoặc trước sân, có nơi gắn với tích riêng của làng, như đền Voi Phục ở Hà Nội.
Khi được đưa về nhà ở, đôi voi đá giữ lại tinh thần ấy nhưng nhẹ nhàng hơn. Con voi phủ phục mang hình ảnh của sự cung kính, hiền hoà và canh giữ, nên nhiều gia đình thấy hợp hơn hổ hay sư tử há miệng, vốn có vẻ dữ khi đặt sát đường đi chung của xóm. Với nhà thờ họ, đôi voi đá còn gợi nhớ những công trình cổ của làng.
Cần phân biệt voi chầu với tượng thờ. Đôi voi ngoài cổng là vật trang trí kiến trúc mang ý nghĩa biểu tượng, không phải nơi thắp hương hay cúng bái theo nếp phổ biến. Nếu gia đình bạn có tập quán riêng, cứ theo nếp nhà; còn không, đôi voi chỉ cần được giữ sạch và đứng vững.
Các dáng voi đá hay dùng cho cổng
Voi phủ phục. Bốn chân gập, bụng sát đế, đầu cúi nhẹ, vòi buông. Đây là dáng truyền thống nhất, khối đá gọn, ít chi tiết nhô ra nên bền, ít mẻ. Hợp cổng nhà vườn, nhà thờ họ, kiến trúc mái ngói.
Voi quỳ hai chân trước. Chân sau đứng, chân trước gập, như tư thế voi đón khách. Dáng này cao hơn voi phủ phục, có vẻ sinh động hơn, hợp cổng rộng có trụ cao.
Voi đứng. Bốn chân đứng thẳng như voi đá lăng Huế. Dáng nghiêm, cần khối đá lớn và bệ cao; bốn chân là chỗ chịu lực nên phải được tạc liền khối, không nối.
Voi đeo yên, phủ hoa văn. Lưng voi có tấm yên, dây đai, chuông cổ tạc nổi. Chi tiết hoa văn làm tượng sang hơn nhưng cũng là chỗ rêu bám, bụi đọng nhanh nhất ngoài trời.
Voi cõng bình, cõng đài sen. Trên lưng tạc một chiếc bình hay đài, có nơi dùng làm chỗ đặt đèn. Kiểu này mang ý thái bình theo lối đồng âm, nhưng phần nhô cao trên lưng dễ vỡ khi xe cộ va quệt.
Chọn loại đá cho voi đặt ngoài trời
Phần lớn voi đá trên thị trường được tạc ở các làng đá như vùng Nhồi (Thanh Hoá), Ninh Vân (Ninh Bình) hay Non Nước (Đà Nẵng). Mỗi loại đá cho màu và độ bền ngoài trời khác nhau:
| Loại đá | Màu và vân | Ngoài trời | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đá xanh (đá vôi xanh xám) | Xám xanh, mịn, dễ lên màu cổ | Tốt; lâu ngày sẫm màu, có rêu nhẹ | Truyền thống nhất cho đình, lăng; khối lớn rất nặng |
| Cẩm thạch trắng (đá hoa) | Trắng sữa, có vân xám mảnh | Khá; dễ ố vàng, bám bẩn | Mềm hơn granite, sợ axit; hợp cổng có mái che |
| Đá vàng, đá đỏ | Vàng nâu, hồng đỏ ấm | Khá | Màu tươi lúc mới, phai dần theo nắng |
| Đá hoa cương (granite) | Đốm hạt đen, trắng, hồng | Rất tốt; cứng, ít thấm | Khó tạc chi tiết mềm, thường cho dáng khối giản |
| Đá nhân tạo, bột đá đúc | Đều màu, giả vân | Kém hơn đá tự nhiên | Nhẹ, rẻ hơn; lớp sơn có thể phai, nứt chân chim |
Nếu cổng không có mái che và hướng ra đường nhiều bụi xe, đá xanh và granite là hai lựa chọn ít phải chăm nhất. Cẩm thạch trắng đẹp nhưng cần lau rửa thường hơn, và không chịu được các chất tẩy có axit. Với đá đúc từ bột, hãy hỏi rõ thành phần và độ dày lớp phủ, vì người bán đôi khi gọi chung là "đá" mà không nói thêm.
Tính cỡ đôi voi theo cổng và trụ cổng
Một đôi voi quá nhỏ trông lọt thỏm bên trụ cổng cao, quá lớn lại lấn lối đi. Bạn có thể tính theo các bước sau, các con số chỉ là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ:
- Đo bề rộng lối đi giữa hai trụ, chiều cao trụ và khoảng trống từ chân trụ ra mép đường.
- Chọn chỗ đặt: sát chân trụ phía ngoài, hay trên đầu bệ trụ thấp. Voi đặt trên đỉnh trụ cao rất dễ rơi khi va chạm, ít được khuyên dùng.
- Ước chiều cao tượng cộng bệ khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao trụ. Ví dụ giả định: trụ cao 2 mét thì tượng cộng bệ khoảng 70 đến 100 phân.
- Kiểm chiều dài tượng không vượt quá phần đất thuộc nhà mình; không đặt lấn ra vỉa hè hay lối đi chung.
- Xin người bán cân nặng ước tính để lên phương án vận chuyển, cẩu hạ và số người khiêng.
- Chọn hai tượng tạc cùng một khối đá hoặc cùng lô để màu và vân gần nhau nhất.
Nếu cổng hẹp, một đôi voi phủ phục cỡ nhỏ đặt trên bệ cao ngang đầu gối thường gọn và cân hơn một đôi voi đứng to. Khi phân vân giữa hai cỡ, hãy cắt hai tấm bìa theo kích thước tượng, dựng thử ở chân trụ và đứng nhìn từ phía đường.
Làm bệ và cố định tượng cho chắc
Voi đá cỡ trung đã nặng vài tạ, cỡ lớn có thể hơn một tấn. Đặt thẳng lên nền đất hay lớp gạch lát mỏng, tượng sẽ lún lệch sau vài mùa mưa. Cách làm phổ biến là đổ một khối móng bê tông nhỏ dưới chỗ đặt, cao hơn mặt sân một chút để nước mưa không đọng quanh chân tượng, sau đó xây hoặc đặt bệ đá lên trên.
Mặt bệ cần phẳng tuyệt đối. Thợ thường dùng vữa hoặc keo chuyên dụng cho đá để gắn đế tượng vào bệ, có nơi khoan chốt inox xuyên từ đế xuống bệ. Gắn cố định giúp tượng không bị xê dịch khi có người tựa vào, trẻ em leo trèo hay xe va nhẹ, và cũng làm kẻ gian khó mang đi.
Khi bệ và tượng làm từ hai loại đá khác nhau, nên chọn màu bệ trầm hơn tượng để khối tượng nổi lên. Mép bệ nên vát hoặc bo tròn, tránh cạnh sắc ở tầm đầu gối người đi bộ. Nếu cổng có hệ thống thoát nước mưa, kiểm để nước không chảy dồn vào chân bệ.
Vận chuyển và lắp đặt: những việc nên thống nhất trước
Voi đá là món hàng mà khâu vận chuyển nhiều khi tốn công hơn khâu chọn. Trước khi đặt cọc, bạn nên hỏi rõ người bán giao tới đâu: tới chân cổng hay tới tận bệ, ai lo cẩu hạ, ai lo nhân công khiêng, và ai chịu trách nhiệm nếu tượng sứt mẻ trên đường. Với ngõ nhỏ xe tải không vào được, phải tính cả quãng đường chuyển bằng xe đẩy hoặc khiêng tay, và số người cần cho quãng đó.
Tượng nên được bọc chăn hoặc xốp ở các phần nhô như vòi, tai, ngà, và cố định trong khung gỗ khi đi xa. Khi nhận hàng, kiểm tượng ngay tại chỗ, trước khi ký nhận: xem các cạnh, chân, mặt có vết mẻ mới hay không, so màu hai con với nhau dưới ánh sáng ban ngày. Vết mẻ nhỏ trên đá có thể được thợ tu sửa, nhưng nên ghi nhận ngay để hai bên dễ thoả thuận.
Nếu định tự thuê thợ xây làm bệ, hãy gửi cho thợ kích thước đế tượng và cân nặng để họ tính móng. Lắp tượng lên bệ cần ít nhất hai đến bốn người hoặc pa lăng, tuỳ cỡ; tuyệt đối không để một người cố bê, vì đá nặng trượt tay rất dễ gây chấn thương bàn chân, cột sống. Có trẻ nhỏ trong nhà thì cho các em tránh xa khu vực lắp đặt.
Hướng đặt, phép lịch sự và chăm sóc ngoài trời
Phần lớn đôi voi đá được đặt đầu quay ra phía đường, theo lối chầu truyền thống. Bên cạnh hướng đặt, có vài điều thực tế cần nhớ:
- Đặt tượng trong phạm vi đất của nhà mình, không lấn vỉa hè hay đường chung; đây vừa là phép lịch sự với hàng xóm vừa tránh rắc rối với quy định về trật tự đô thị.
- Quét lá, rửa bụi bằng nước sạch và bàn chải lông mềm vài tuần một lần; rêu mới mọc có thể chải đi dễ dàng.
- Không dùng nước tẩy có axit, giấm hay chanh cho cẩm thạch và đá vôi: bề mặt sẽ bị ăn mòn, mất độ mịn.
- Có thể phủ dung dịch chống thấm cho đá theo hướng dẫn của thợ, giúp hạn chế ố, rêu bám.
- Sau bão, kiểm chân bệ và mặt gắn: vết nứt nhỏ ở vữa nên trám sớm trước khi nước ngấm vào.
- Nhiều người thích lớp rêu mỏng làm tượng trông cổ kính; nếu bạn thích vậy, chỉ cần giữ rêu không lan lên mặt và mắt tượng.
Đôi voi đá không cần nghi thức đặc biệt nào để đứng đó. Một vài gia đình có tập quán chọn ngày đặt tượng hay làm lễ nhỏ; nếu nhà bạn có nếp ấy, cứ theo nếp nhà. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với số đo cổng trước khi đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Đôi voi đá trước cổng nên quay đầu vào hay ra?
Lối truyền thống ở đình, lăng là quay đầu ra phía ngoài như tư thế chầu, canh cổng. Phần lớn gia đình đặt theo cách này. Một số người theo quan niệm khác chọn quay vào, đây là tuỳ nếp nhà chứ không có quy định chung.
Voi đá xanh và voi cẩm thạch trắng, loại nào hợp cổng hơn?
Đá xanh bền ngoài trời, lâu ngày lên màu cổ, ít phải chăm. Cẩm thạch trắng đẹp, sáng nhưng dễ ố và sợ axit, hợp cổng có mái che hoặc nhà sẵn sàng lau rửa thường xuyên.
Có cần làm móng bê tông cho voi đá không?
Với tượng cỡ trung trở lên thì nên. Tượng nặng đặt trên nền đất hay gạch lát mỏng dễ lún lệch sau vài mùa mưa. Một khối móng nhỏ cao hơn mặt sân giúp tượng đứng vững và tránh nước đọng quanh chân.
Voi đá bị rêu mốc làm sạch thế nào?
Dùng nước sạch và bàn chải lông mềm, chải theo chiều vân đá, rồi để khô tự nhiên. Không dùng giấm, chanh hay chất tẩy có axit cho cẩm thạch và đá vôi. Có thể phủ chống thấm để rêu ít bám.
Nhà phố có nên đặt đôi voi đá trước cửa không?
Được, nếu có đủ chỗ trong phạm vi nhà mình. Nhà phố mặt tiền hẹp thường hợp đôi voi phủ phục cỡ nhỏ đặt sát chân tường, tránh lấn vỉa hè và tránh vướng lối dắt xe ra vào.
Đôi voi đá có cần giống hệt nhau không?
Nên giống về dáng, cỡ và màu đá để cổng cân đối. Đá tự nhiên khó giống tuyệt đối, nên chọn hai tượng tạc cùng một khối hoặc cùng một lô đá, và xem trực tiếp hoặc qua ảnh chụp cạnh nhau trước khi nhận.