Tượng ngựa có năm dáng chính: phi nước đại, chồm hai vó trước, ngoái đầu, cúi ăn cỏ và nằm nghỉ, mỗi dáng diễn tả một trạng thái khác nhau của con vật. Người mua thường chọn theo cảm tính, thấy đẹp là lấy, nhưng dáng ngựa quyết định khá nhiều thứ: con ngựa hợp chỗ nào, chiếm bao nhiêu diện tích, bền hay dễ gãy và mang sắc thái gì trong mắt người xem.
Bài này không bàn về lời chúc gắn với từng dáng, mà đi vào chuyện điêu khắc: nhà điêu khắc làm thế nào để một khối vật liệu đứng yên trông như đang chạy, vì sao có những tượng ngựa phi đẹp mà sai giải phẫu, và cách bạn nhìn để nhận ra một dáng ngựa có hồn hay chỉ là khuôn đúc cứng nhắc.
Ngựa thật chạy thế nào, tượng ngựa phi diễn tả ra sao
Ngựa có các dáng đi cơ bản: đi bước chậm, chạy nước kiệu và phi nước đại. Khi phi nước đại, có một khoảnh khắc cả bốn chân đều rời mặt đất. Trong nhiều thế kỷ, các họa sĩ và nhà điêu khắc ở nhiều nền văn hoá vẽ khoảnh khắc này bằng hình ảnh chân trước duỗi thẳng về phía trước, chân sau duỗi thẳng về phía sau, như một cánh cung bay.
Cuối thế kỷ XIX, nhiếp ảnh gia Eadweard Muybridge dùng một dãy máy ảnh chụp liên tiếp con ngựa đang phi và cho thấy điều ngược lại: khi bốn chân rời đất, chúng đang co lại dưới bụng chứ không duỗi ra. Phát hiện này nổi tiếng trong lịch sử nhiếp ảnh và làm thay đổi cách nhiều họa sĩ vẽ ngựa.
Dù vậy, dáng "cánh cung bay" vẫn được ưa chuộng trong tượng vật phẩm cho đến nay, vì nó cho cảm giác tốc độ rất mạnh và dễ đọc từ xa. Đây là quy ước nghệ thuật, không phải lỗi. Khi chọn tượng, bạn có thể thích dáng quy ước hoặc dáng sát giải phẫu hơn, với chân sau đạp đất, chân trước co lên; cả hai đều là lựa chọn thẩm mỹ.
Điều đáng xem là sự thống nhất: trong một con ngựa phi đẹp, bờm, đuôi, tai và cổ cùng kể một câu chuyện về tốc độ. Tai cụp về sau, cổ vươn thẳng, bờm và đuôi bay cùng hướng. Nếu tai dựng đứng, cổ cong như đang đứng yên mà chân lại phi, con ngựa sẽ trông như bị ghép.
Năm dáng chính và đặc điểm điêu khắc
Bảng dưới tóm tắt năm dáng hay gặp nhất, kèm điều cần xem ở mỗi dáng và độ bền tương đối khi so trên cùng một chất liệu.
| Dáng | Điểm nhận ra | Chỗ nên nhìn kỹ | Độ bền tương đối |
|---|---|---|---|
| Phi nước đại | Thân vươn dài, ít nhất hai chân rời đất | Bờm, đuôi cùng hướng; chỗ chân chạm đế | Thấp nhất vì nhiều phần nhô xa |
| Chồm hai vó trước | Thân dựng, trọng lượng dồn lên hai chân sau | Cơ đùi sau, góc nghiêng thân, đế rộng | Thấp, trọng tâm cao |
| Ngoái đầu | Cổ vặn về phía sau, đầu quay ngược hướng thân | Đường cong cổ liền mạch, không gãy khúc | Trung bình |
| Cúi ăn cỏ, đứng | Bốn chân chạm đất, cổ cúi hoặc ngẩng | Tỉ lệ chân và thân, khớp gối | Khá cao |
| Nằm nghỉ | Chân gập dưới bụng, thân áp đế | Đường lưng mềm, đầu ngẩng tự nhiên | Cao nhất |
Nhìn bảng sẽ thấy một quy luật đơn giản: dáng càng động thì càng nhiều phần mảnh nhô xa khỏi khối chính và càng dễ gãy. Vì vậy cùng một chất liệu như bột đá, ngựa nằm có thể bền gấp nhiều lần ngựa phi.
Những dáng ít gặp hơn như ngựa lăn mình, hai ngựa đùa nhau, ngựa mẹ ngựa con thường do xưởng thủ công làm theo yêu cầu, ít có trong hàng đúc khuôn đại trà.
Khi xem ảnh trên mạng, nên đề nghị người bán chụp thêm góc nghiêng ba phần tư, vì góc chính diện hoặc chính ngang thường che mất độ sâu của dáng và những điểm tựa được giấu phía sau.
Nhìn ra một dáng ngựa có hồn
Đường lưng. Từ gáy qua lưng tới mông là một đường cong liền. Ngựa đứng có lưng hơi võng, ngựa phi có lưng căng thẳng. Đường lưng gãy khúc hoặc phẳng như tấm ván làm cả tượng cứng đơ.
Khớp chân. Chân ngựa có khớp gối và khớp cổ chân gập theo những hướng nhất định. Tượng đẹp thể hiện được các khớp này, chân không thẳng như ống tre.
Tai và mắt. Tai dựng về phía trước khi ngựa tò mò, cụp về sau khi phi nhanh hoặc khi giận. Tai đúng trạng thái làm con ngựa có thần thái.
Lỗ mũi và miệng. Ngựa phi thường có lỗ mũi nở, miệng hơi mở. Ngựa đứng nghỉ có mũi và miệng khép. Chi tiết nhỏ này tạo nên sự sống động.
Cơ bắp. Ngựa phi có cơ vai, cơ đùi căng, gân nổi. Ngựa nằm có cơ thả lỏng, đường nét mềm. Khi cơ bắp không khớp với dáng, tượng trông giả.
Điểm tựa. Với dáng phi và chồm, nhà điêu khắc phải giấu điểm tựa khéo léo vào đế mây, bụi cỏ hay một chân chạm đất. Điểm tựa lộ liễu như một cột thẳng dưới bụng làm mất cảm giác bay.
Chọn dáng ngựa theo không gian và người dùng
Dáng phi và dáng chồm cần khoảng trống. Ngựa phi chiếm nhiều chiều ngang, nên hợp kệ dài, bàn rộng; ngựa chồm chiếm chiều cao, hợp góc kệ có khoảng trên đầu thoáng. Hai dáng này tạo năng lượng thị giác mạnh, hợp sảnh, phòng khách, văn phòng.
Dáng ngoái đầu tạo cảm giác suy tư, thong thả. Nó hợp phòng đọc, góc trà, những nơi người ta ngồi lâu và không cần một hình ảnh quá động. Dáng đứng và dáng ăn cỏ trung tính, dễ phối với hầu hết không gian, cũng là dáng dễ đặt nhất trên bàn làm việc nhỏ vì gọn.
Dáng nằm nghỉ hợp phòng ngủ, phòng của người lớn tuổi, góc thư giãn. Nó cũng là lựa chọn an toàn nhất cho nhà có trẻ nhỏ hoặc thú cưng, vì gần như không có phần mảnh để gãy, trọng tâm thấp khó đổ.
Một gợi ý khi kết hợp nhiều tượng ngựa trong cùng phòng: chọn một con dáng động làm điểm nhấn, các con khác dáng tĩnh hơn. Hai ba con ngựa phi cùng chạy trong một phòng nhỏ dễ gây cảm giác chật và rối.
Dáng ngựa và chất liệu: cặp nào hợp nhau
Không phải chất liệu nào cũng thể hiện tốt mọi dáng. Vài nguyên tắc rút ra từ đặc tính vật liệu:
- Đồng: hợp nhất với dáng phi và chồm, vì kim loại chịu được chân mảnh rời đế. Đây là lý do phần lớn tượng ngựa phi đẹp là tượng đồng.
- Bột đá và resin: làm được dáng phi nhưng cần điểm tựa như đế mây, bụi cỏ. Dáng đứng và nằm bền hơn nhiều.
- Đá tự nhiên: hợp dáng nằm, dáng đứng, dáng ngoái đầu với chân liền đế. Dáng phi bằng đá thường có phần đá giữ lại giữa các chân.
- Gỗ: hợp dáng phi cỡ lớn tạc liền đế, dáng đứng và dáng nằm. Chân ngựa gỗ quá mảnh dễ gãy theo thớ.
- Gốm sứ: hợp dáng đứng, dáng ngẩng đầu, dáng nằm. Sứ dáng phi chân rời rất hiếm và rất dễ vỡ.
Nếu bạn thấy một tượng ngựa phi chân mảnh rời đế mà ghi là bột đá hoặc sứ, nên hỏi kỹ về lõi gia cố bên trong và cách đóng gói, vì đây là kiểu tượng rủi ro gãy cao nhất khi vận chuyển.
Dáng ngựa trong nghệ thuật: vài tên tuổi nên biết
Ngựa là đề tài được yêu thích trong nghệ thuật nhiều nền văn hoá, nên có những phong cách tạo dáng đã trở thành mẫu mực. Một ví dụ quen thuộc là phong cách vẽ ngựa thuỷ mặc của họa sĩ Từ Bi Hồng ở Trung Quốc thế kỷ XX: ngựa phi bờm tung, nét bút phóng khoáng, cơ bắp gợi tả bằng vài mảng mực. Rất nhiều tượng ngựa phi vật phẩm ngày nay mô phỏng tinh thần này với bờm bay dài, thân gầy, chân dài.
Một phong cách khác là ngựa béo tròn, cổ ngắn, thân đầy đặn, gợi nhớ những tượng ngựa gốm thời Đường. Ngựa kiểu này thường đứng hoặc ngẩng đầu, ít khi phi, mang vẻ đường bệ hơn là tốc độ.
Ở Việt Nam, hình tượng ngựa trong mỹ thuật dân gian gần gũi hơn: ngựa trong tranh Đông Hồ, ngựa gỗ thờ ở đình, ngựa sắt của Thánh Gióng trong truyện kể. Các tượng ngựa này ít chú trọng giải phẫu, nhấn vào yên cương, màu sắc và tính trang trọng.
Biết những phong cách này giúp bạn gọi đúng tên điều mình thích. Khi trao đổi với người bán, bạn có thể mô tả "muốn ngựa phi kiểu bờm tung, thân thon" hay "muốn ngựa dáng đứng tròn đầy", thay vì chỉ nói "ngựa đẹp".
Chọn dáng ngựa khi làm quà
Khi mua tượng ngựa làm quà, dáng ngựa nói thay một phần lời chúc, dù người tặng không cố ý. Ngựa phi, ngựa chồm gửi đi cảm giác năng động, khởi sự, hợp người trẻ mới đi làm, người mở cửa hàng, người nhận nhiệm vụ mới. Ngựa đứng, ngựa ăn cỏ trung tính, an toàn cho hầu hết các dịp khi bạn chưa hiểu rõ sở thích người nhận.
Ngựa nằm và ngựa ngoái đầu mang sắc thái thư thái, chiêm nghiệm. Đây là lựa chọn tinh tế cho người lớn tuổi, người sắp nghỉ hưu hoặc người đang muốn sống chậm lại. Tặng một con ngựa phi cho người vừa nghỉ hưu đôi khi khiến người nhận cười, nhưng cũng có người thấy không hợp hoàn cảnh.
Kích thước nên theo chỗ người nhận có thể đặt. Nếu không biết nhà hay phòng làm việc của họ rộng hẹp ra sao, hãy chọn cỡ để bàn. Một con ngựa phi quá khổ đặt trong căn hộ nhỏ dễ thành gánh nặng hơn là niềm vui.
Cuối cùng, nếu người nhận là người sưu tầm hoặc yêu nghệ thuật, hãy ưu tiên tay nghề tạo dáng hơn là chất liệu đắt tiền. Một con ngựa gỗ dáng đẹp, cơ bắp đúng, tai mắt có thần thái thường được trân trọng hơn một con ngựa mạ vàng dáng cứng.
Câu hỏi thường gặp
Dáng ngựa phi chân duỗi thẳng trước sau có sai không?
Về giải phẫu thì ngựa thật không duỗi chân như vậy khi bốn chân rời đất. Nhưng đây là quy ước nghệ thuật lâu đời để diễn tả tốc độ, được chấp nhận rộng rãi. Bạn chọn theo sở thích thẩm mỹ.
Dáng ngựa nào bền nhất?
Dáng nằm nghỉ bền nhất vì chân gập sát thân, trọng tâm thấp, ít phần nhô ra. Tiếp đến là dáng đứng và dáng ăn cỏ. Dáng phi và dáng chồm dễ gãy nhất, nhất là với bột đá, sứ.
Ngựa ngoái đầu có ý nghĩa gì đặc biệt không?
Một số người hiểu dáng ngoái đầu là nhớ về gốc gác, biết nhìn lại. Đây là cách hiểu theo hình tượng, không phải nghĩa cố định. Về thẩm mỹ, dáng này mềm mại và hợp không gian yên tĩnh.
Nên chọn dáng ngựa nào cho bàn làm việc nhỏ?
Dáng đứng, dáng ăn cỏ hoặc dáng phi gọn có đế nhỏ là hợp nhất. Chúng không chiếm quá nhiều chiều ngang, ít chi tiết nhô ra để vướng tay. Dáng chồm cao có thể che tầm nhìn màn hình.
Tượng ngựa chồm vó có dễ đổ không?
Dễ đổ hơn các dáng khác vì trọng tâm cao và dồn lên hai chân sau. Hãy chọn tượng có đế rộng, nặng, và đặt trên mặt phẳng vững. Có thể dán thêm đệm chống trượt dưới đế.
Có nên mua tượng ngựa dáng phi bằng sứ không?
Có thể nếu bạn thật sự thích và có chỗ đặt an toàn như tủ kính. Sứ dáng phi rất dễ vỡ ở chân khi va hoặc khi vận chuyển. Hỏi kỹ cách đóng gói và chính sách đổi trả trước khi mua.