Fūrin là chuông gió kiểu Nhật Bản: một chiếc chuông nhỏ hình bát úp, bên trong có quả lắc, dưới quả lắc buộc một dải giấy dài để hứng gió. Gió lay dải giấy, dải giấy kéo quả lắc chạm vào thành chuông, tạo tiếng "keng" trong và ngắn. Ở Nhật, fūrin gắn chặt với mùa hè: tiếng chuông lúc chiều tối được nhiều người cảm nhận như một làn gió mát, dù nhiệt độ không đổi.
Hai dòng fūrin nổi tiếng nhất là chuông thủy tinh thổi thủ công vẽ tay và chuông sắt đúc. Cả hai đều khác chuông gió ống mà người Việt quen thuộc, từ cấu tạo, tiếng, cách treo đến ý nghĩa. Bài này giúp bạn hiểu một chiếc fūrin được làm thế nào, nhận ra hàng thủ công với hàng đại trà, và treo nó sao cho hợp khí hậu nóng ẩm ở Việt Nam.
Cấu tạo một chiếc fūrin và vì sao nó kêu như vậy
Một chiếc fūrin gồm bốn phần. Thân chuông hình bát úp, nhỏ cỡ lòng bàn tay, làm bằng thủy tinh, sắt, đồng hoặc gốm. Quả lắc treo trong lòng chuông, thường là một mẩu thủy tinh, kim loại hoặc gỗ nhỏ. Dây nối từ quả lắc xuyên xuống dưới, và cuối dây là dải giấy hứng gió. Phía trên có dây treo hoặc móc để treo lên mái hiên.
Điểm khéo của fūrin là dải giấy. Thân chuông nặng, gió nhẹ không lay được; nhưng dải giấy mỏng, diện tích lớn so với trọng lượng, chỉ cần một làn gió nhẹ là đung đưa và kéo quả lắc gõ vào thành chuông. Nhờ vậy fūrin kêu được cả khi gió rất nhẹ, điều mà chuông ống nặng khó làm được.
Vì chỉ có một thân chuông, fūrin chỉ phát ra một nốt, lặp đi lặp lại theo nhịp gió. Không có chuỗi nốt đan nhau như chuông nhiều ống, nên tiếng fūrin nghe thưa, gọn, dễ thành nền cho không gian yên tĩnh. Đây cũng là lý do nhiều người thích treo fūrin ở hiên nhà, ban công nhỏ hay quán trà.
Nguồn gốc theo các tài liệu phổ biến
Theo cách kể phổ biến trong tài liệu văn hoá Nhật, fūrin có họ hàng với những chiếc chuông đồng treo ở bốn góc mái chùa, tháp, vốn theo Phật giáo từ lục địa truyền sang. Tiếng chuông gió ở mái chùa xưa được nhiều người xem là xua điều không lành; lâu dần, những chiếc chuông nhỏ bước ra khỏi chùa, vào hiên nhà dân và mang thêm ý nghĩa thưởng thức.
Fūrin thủy tinh phổ biến rộng rãi từ thời Edo, khi kỹ thuật thổi thủy tinh lan rộng ở Nhật. Ban đầu thủy tinh là thứ đắt, sau đó trở thành hàng thường dân dùng được, và những chiếc chuông thủy tinh vẽ hoa, vẽ cá vàng, vẽ pháo hoa thành hình ảnh quen thuộc của mùa hè. Các mốc năm cụ thể ở mỗi nguồn ghi khác nhau, nên bạn chỉ cần nhớ dòng thời gian chung: từ chuông chùa sang chuông nhà, từ đồng sang thủy tinh.
Đến nay, ở Nhật vẫn có những chợ fūrin mùa hè tại một số đền chùa, nơi hàng trăm chiếc chuông treo thành dãy dài. Hình ảnh này được chụp và lan truyền nhiều, góp phần làm fūrin được biết đến ở Việt Nam qua phim ảnh, du lịch và các cửa hàng đồ Nhật.
Fūrin thủy tinh vẽ tay: nhận ra hàng thủ công
Thổi bằng miệng. Fūrin thủy tinh thủ công được thổi từng chiếc, không đúc khuôn, nên mỗi chiếc dày mỏng hơi khác nhau, có khi còn bọt khí nhỏ. Những điểm "không hoàn hảo" này là dấu hiệu của tay nghề, không phải lỗi.
Vẽ từ bên trong. Đặc trưng nổi bật của dòng thủy tinh truyền thống là hoạ tiết được vẽ ở mặt trong lòng chuông, nhìn qua lớp thủy tinh từ bên ngoài. Cách vẽ này giữ màu không bị mưa gió mài mòn. Hàng in decal hoặc sơn ngoài thường bóng đều, sờ thấy gờ màu ở mặt ngoài.
Mép miệng chuông. Ở dòng thủ công, mép miệng chuông thường được để hơi ráp, không mài nhẵn hoàn toàn, vì mép ráp khi quả lắc chạm vào cho tiếng rõ và vang hơn. Bạn cầm cẩn thận ở phần trên, không vuốt tay dọc mép.
Hoạ tiết theo mùa. Đề tài quen thuộc là cá vàng, hoa bìm bìm, pháo hoa, sóng nước, hoa anh đào, những hình ảnh mùa hè và cảm giác mát. Hàng đại trà có thể vẽ mọi thứ, kể cả nhân vật hoạt hình, không sai nhưng không phải dòng truyền thống.
Tiếng. Thủy tinh cho tiếng cao, trong, ngắn. Hai chiếc thủ công đặt cạnh nhau sẽ có tiếng hơi khác nhau, vì mỗi chiếc dày mỏng một kiểu; hàng đúc hàng loạt thì gần như giống hệt.
Fūrin sắt đúc: nặng tay, tiếng ngân dài
Dòng thứ hai nổi tiếng là fūrin sắt đúc, gắn với nghề đúc sắt truyền thống ở vùng Iwate miền bắc Nhật Bản, cùng nghề với những chiếc ấm sắt nổi tiếng. Thân chuông dày, màu đen hoặc nâu sẫm, bề mặt có vân sần của khuôn đúc. Hình dáng có thể là bát úp truyền thống, cũng có thể là hình quả chuông chùa thu nhỏ, hình quả bầu, hình hoa.
Tiếng fūrin sắt khác hẳn thủy tinh: ngân dài, trong và sâu, kéo dài vài giây sau mỗi lần quả lắc chạm. Nhiều người thích tiếng này hơn vì nó giống tiếng chuông chùa nhỏ, trầm tĩnh. Sắt đúc nặng nên cần dây và móc chắc hơn fūrin thủy tinh.
Sắt đúc thường được xử lý bề mặt để chống gỉ, nhưng ở khí hậu ẩm như Việt Nam, chuông sắt treo ngoài trời lâu ngày vẫn có thể lên chấm gỉ. Treo ở hiên có mái, thỉnh thoảng lau khô, chiếc chuông giữ được lâu. Ngoài sắt, còn có fūrin bằng đồng, gốm và cả tre, nhưng hai dòng thủy tinh và sắt đúc là phổ biến nhất ở hàng bán tại Việt Nam.
Nghe fūrin như người Nhật: tiếng chuông và cảm giác mát
Người Nhật có cả một thói quen thưởng thức mùa hè bằng các giác quan: nhìn chậu nước có cá vàng, ăn mì lạnh, ngồi hiên nghe tiếng ve và tiếng fūrin. Tiếng chuông không làm không khí mát hơn, nhưng nó báo cho người nghe biết đang có gió, và cảm giác dễ chịu đến từ liên tưởng đó. Vì vậy fūrin được treo đúng chỗ người ngồi nghỉ: hiên nhà nhìn ra vườn, cửa sổ phòng khách, quán trà ven đường.
Cách thưởng thức này hợp với những ai thích nhịp sống chậm. Bạn không cần chuông kêu liên tục; vài tiếng keng thưa thớt lúc chiều tối, khi gió từ sông, từ cánh đồng hay từ khe phố thổi qua, là đủ. Nếu treo fūrin ở chỗ gió lùa mạnh suốt ngày, tiếng chuông dày lên và mất đi cái thú thưa thớt mà người làm chuông muốn tạo ra.
Ở Nhật cũng có lúc tiếng fūrin thành chuyện tranh cãi giữa hàng xóm, nhất là ở khu nhà san sát. Điều này nhắc rằng một âm thanh dễ chịu với người treo có thể là tiếng ồn với người bên cạnh; nghe thử vài đêm và sẵn sàng buộc dải giấy lại là phép lịch sự đơn giản.
Fūrin khác chuông gió ống ở đâu
Người mới thường gộp mọi thứ treo lên kêu theo gió vào chung một tên. Bảng so sánh dưới đây giúp bạn biết mình đang chọn loại nào.
| Tiêu chí | Fūrin | Chuông gió ống |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Một thân chuông, quả lắc, dải giấy | Nhiều ống treo quanh đĩa, quả đập, cánh gió |
| Tiếng | Một nốt, gọn, lặp lại | Nhiều nốt đan nhau |
| Độ nhạy gió | Rất nhạy nhờ dải giấy | Cần gió vừa trở lên |
| Kích thước | Nhỏ, cỡ lòng bàn tay | Từ nhỏ tới rất dài |
| Ý nghĩa gắn kèm | Mùa hè, cảm giác mát, văn hoá Nhật | Đa dạng, hay gắn với số ống, ngũ hành |
| Chỗ treo hợp | Hiên nhỏ, cửa sổ, quán trà | Hiên, ban công, sân vườn |
Fūrin không thuộc hệ thống giải thích số ống hay ngũ hành của chuông gió ống mà người bán vật phẩm hay nhắc. Nếu ai đó gán cho fūrin những ý nghĩa đó, đấy là cách hiểu ghép thêm, không phải truyền thống Nhật.
Treo fūrin ở Việt Nam: điều chỉnh cho khí hậu nóng ẩm
Fūrin vốn dành cho mùa hè Nhật, khi người ta treo vài tháng rồi cất. Ở Việt Nam nóng gần quanh năm, nhiều người treo cả năm, nên cần để ý vài điều:
- Dải giấy nhanh hỏng. Giấy phơi nắng sẽ phai, gặp mưa sẽ nhũn rồi rách. Bạn có thể thay bằng dải giấy dày hơn, giấy dó phủ dầu hoặc dải vải mỏng; giữ chiều dài và trọng lượng tương tự để chuông vẫn nhạy gió.
- Treo dưới mái. Hiên có mái sâu là chỗ tốt nhất. Thủy tinh không sợ mưa nhưng dây và giấy thì sợ; sắt đúc thì sợ ẩm kéo dài.
- Chú ý giông. Gió giật mạnh có thể quật fūrin thủy tinh vào tường, cột. Trước cơn giông, tháo chuông xuống hoặc buộc dải giấy lại.
- Tiếng ban đêm. Fūrin nhạy gió nên kêu thường xuyên. Ở nhà sát vách, nếu hàng xóm khó ngủ, buộc tạm dải giấy vào thân chuông vào buổi tối là chuông im.
- Cất khi không dùng. Theo thói quen ở Nhật, nhiều nhà cất fūrin khi hết hè. Bạn có thể cất vào mùa mưa dầm hoặc mùa nồm, bọc giấy mềm, để trong hộp.
Fūrin thủy tinh là món quà nhẹ, đẹp, hợp cho người thích văn hoá Nhật hoặc vừa có ban công mới. Khi tặng, kèm một câu giới thiệu về dải giấy và cách cất là đủ để người nhận dùng lâu.
Chọn mua fūrin: các bước kiểm trước khi đặt
Fūrin bán ở Việt Nam có cả hàng nhập từ Nhật, hàng làm theo kiểu Nhật ở nơi khác và hàng in hoạ tiết đại trà. Không loại nào sai, chỉ cần biết mình đang trả tiền cho cái gì:
- Hỏi chất liệu thân chuông: thủy tinh thổi, thủy tinh đúc khuôn, sắt đúc, đồng hay gốm. Mỗi loại cho tiếng và độ bền khác nhau.
- Với chuông thủy tinh, hỏi hoạ tiết vẽ bên trong hay bên ngoài, vẽ tay hay in. Xin ảnh chụp sát lòng chuông.
- Hỏi quả lắc làm bằng gì và dải giấy có kèm thêm dải thay thế không. Quả lắc thủy tinh cho tiếng trong, quả lắc kim loại cho tiếng gắt hơn một chút.
- Xin video tiếng chuông khi có gió nhẹ, nghe bằng tai nghe để biết độ ngân.
- Hỏi kích thước đường kính miệng chuông và tổng chiều dài kể cả dải giấy, để biết có vừa khung cửa sổ hay mái hiên nhà bạn.
- Hỏi cách đóng gói, vì chuông thủy tinh rất dễ nứt mép trong vận chuyển.
Chiếc fūrin có câu chuyện rõ ràng về chất liệu và cách làm thường đáng giữ lâu hơn chiếc rẻ mà không ai trả lời được nó làm từ gì.
Câu hỏi thường gặp
Fūrin có phải vật phẩm phong thủy không?
Ở Nhật, fūrin chủ yếu là vật dụng mùa hè và thú thưởng thức âm thanh, có nguồn gốc xa từ chuông chùa. Một số người bán ở Việt Nam xếp fūrin vào nhóm phong thủy, nhưng đó là cách hiểu ghép thêm, không phải truyền thống gốc.
Dải giấy dưới fūrin có ghi gì không?
Ở Nhật, dải giấy đôi khi có viết một câu thơ ngắn hoặc lời chúc, có khi để trơn hoặc chỉ in hoạ tiết. Chức năng chính của nó là hứng gió. Bạn có thể dùng dải giấy trơn hoặc tự viết một câu mình thích.
Fūrin thủy tinh có dễ vỡ không?
Dễ vỡ hơn chuông kim loại, nhất là khi gió giật quật vào tường hoặc rơi xuống nền gạch. Treo chỗ thoáng mà không sát tường, cột, và tháo xuống trước giông là cách giữ chuông lâu.
Có thể thay dải giấy fūrin bằng gì?
Bạn có thể dùng giấy dày phủ dầu, giấy dó, dải vải mỏng hoặc nhựa mỏng. Nên giữ chiều dài và độ nặng gần giống dải giấy gốc, vì dải quá nặng hay quá ngắn sẽ làm chuông kém nhạy gió.
Fūrin sắt đúc bị gỉ thì làm sao?
Chấm gỉ nhỏ có thể chải nhẹ bằng bàn chải mềm, lau khô rồi phủ một lớp dầu thật mỏng. Không ngâm nước, không chà giấy nhám mạnh làm mất lớp xử lý bề mặt. Treo ở hiên có mái để giảm ẩm.
Fūrin có làm nhà mát hơn thật không?
Fūrin không làm giảm nhiệt độ. Cảm giác mát đến từ liên tưởng: nghe tiếng chuông là biết có gió. Nhiều người Nhật xem đây là cách thưởng thức mùa hè bằng thính giác, một nét văn hoá chứ không phải công năng vật lý.