Phần lớn chữ trên mèo thần tài là lời chúc ngắn: "thiên vạn lượng" (nghìn vạn lượng vàng) trên đồng tiền, "chiêu phúc" (mời phúc), "khai vận" (mở vận), "thương mại phồn thịnh" (buôn bán thịnh vượng) trên bụng hoặc yếm. Mèo kiểu Nhật viết bằng chữ Nhật, có xen chữ kana; mèo làm cho thị trường Trung Hoa viết bằng chữ Hán giản thể với những câu chúc quen thuộc như "chiêu tài tiến bảo".
Đọc được những chữ ấy giúp bạn hiểu món mình đang cầm, chọn câu chúc hợp chỗ đặt hoặc người nhận, và nhận ra hàng in chữ sai, chữ vô nghĩa. Bài dưới đây dịch các cụm chữ hay gặp nhất, giải thích đồng tiền bầu dục trên tay mèo là gì, và chỉ cách phân biệt chữ Nhật với chữ Trung trên một con mèo.
Chữ nằm ở đâu trên một con mèo thần tài
Chỗ dễ thấy nhất là đồng tiền vàng hình bầu dục mèo ôm trước ngực hoặc cầm ở tay không giơ lên. Đồng tiền ấy thường mang ba hoặc bốn chữ lớn, viết dọc. Chỗ thứ hai là chiếc yếm hay tấm thẻ treo ở vòng cổ, nơi các xưởng hay viết một cụm chúc bốn chữ. Một số mèo cỡ lớn viết thẳng lên bụng, lên lưng, hoặc vẽ thêm chữ trên đế ngồi.
Trên mèo Nhật truyền thống, chữ thường được vẽ tay bằng bút lông với mực đen hoặc đỏ, nét có đậm nhạt. Hàng sản xuất hàng loạt dùng decal dán rồi nung hoặc in lụa, nét đều tăm tắp. Trên mèo đồng, chữ được đúc nổi hoặc khắc chìm cùng lúc với thân.
Cũng có những con mèo không có chữ nào. Mèo ở chùa Gotokuji tại Tokyo, nơi gắn với một trong những tích nguồn gốc mèo vẫy tay, là mèo trắng trơn, không cầm tiền. Có chữ hay không không làm con mèo khác đi về ý nghĩa; chữ chỉ nói rõ thêm lời chúc mà người làm muốn gửi.
Các cụm chữ Nhật hay gặp và nghĩa
Bảng dưới gồm những cụm phổ biến trên mèo kiểu Nhật. Âm Hán Việt giúp người Việt đọc và nhớ dễ hơn; nghĩa ghi theo cách hiểu thông dụng.
| Chữ | Âm Hán Việt | Đọc tiếng Nhật | Nghĩa thông dụng |
|---|---|---|---|
| 千万両 | thiên vạn lượng | senmanryō | nghìn vạn lượng vàng, ý chúc tiền bạc dồi dào |
| 万両 | vạn lượng | manryō | mười nghìn lượng, cùng ý trên |
| 招福 | chiêu phúc | shōfuku | mời phúc đến |
| 開運 | khai vận | kaiun | mở vận may |
| 商売繁盛 | thương mại phồn thịnh | shōbai hanjō | buôn bán thịnh vượng |
| 千客万来 | thiên khách vạn lai | senkyaku banrai | nghìn khách vạn người kéo đến |
| 家内安全 | gia nội an toàn | kanai anzen | trong nhà bình an |
| 金運 | kim vận | kin'un | vận về tiền bạc |
| 合格 | hợp cách | gōkaku | thi đỗ, đạt yêu cầu |
Âm Hán Việt của chữ 売 là "mại" (bán), nên 商売 đọc là "thương mại" dù trong tiếng Nhật nó mang nghĩa gần với "việc buôn bán" hơn là "thương mại" theo nghĩa tiếng Việt hiện đại. Đây là chỗ nhiều bản dịch trên mạng hiểu lệch.
Về thứ tự đọc: chữ viết dọc trên đồng tiền và yếm đọc từ trên xuống dưới; nếu có nhiều cột thì đọc từ cột bên phải sang trái. Chữ viết ngang trên đồ hiện đại thường đọc từ trái sang phải, nhưng trên đồ làm theo lối cổ có thể đọc từ phải sang trái. Khi một cụm bốn chữ trông lạ, thử đọc theo chiều ngược lại trước khi kết luận là chữ sai.
Đồng tiền bầu dục: koban và đơn vị "lượng"
Đồng tiền mèo ôm có hình bầu dục, mô phỏng koban, loại tiền vàng lá dập dùng ở Nhật trong thời Edo, khoảng từ đầu thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 19. Một đồng koban tương ứng một ryō, đơn vị tiền vàng của thời ấy; chữ 両 trong "thiên vạn lượng" chính là đơn vị này, đọc theo âm Hán Việt là "lượng".
"Nghìn vạn lượng" là con số cường điệu, không ai mong mỗi con mèo mang về ngần ấy vàng. Nó giống lối nói "tiền vô như nước" trong tiếng Việt: một câu chúc vui, phóng đại cho vui tai. Hiểu như vậy để thấy dòng chữ trên đồng tiền không phải lời hứa hẹn gì, mà là một phần của tạo hình dân gian.
Ngoài koban, một số mèo cầm túi tiền, chiếc búa gỗ nhỏ, con cá, hay quả cầu. Những đồ vật này không có chữ nhưng cũng là biểu tượng chúc tụng trong văn hoá Nhật. Khi mua, bạn chỉ cần biết món mèo cầm trên tay là đồ trang trí đúc liền hay gắn rời; món gắn rời dễ rơi mất khi lau.
Trên mèo bằng đồng hoặc mạ vàng, đồng koban đôi khi được đúc rời rồi gắn keo vào lòng bàn tay mèo. Kiểm chỗ nối xem keo có lem ra ngoài, đồng tiền có lỏng hay không. Một đồng tiền lắc lư sau vài tháng sẽ rơi, và gắn lại bằng keo dán thông thường thường để lại vệt ố quanh chỗ dán.
Phân biệt mèo kiểu Nhật và mèo làm cho thị trường Trung Hoa qua chữ
Có chữ kana không? Chữ Nhật dùng xen hai bộ chữ biểu âm hiragana và katakana, nét tròn, đơn giản. Nếu trên đế hay yếm có những chữ như vậy, ví dụ cụm まねきねこ (maneki neko), đó là mèo kiểu Nhật hoặc làm theo mẫu Nhật.
Chữ giản thể hay chữ Nhật? Chữ Hán giản thể của Trung Quốc và chữ Hán tiếng Nhật đôi khi khác nhau. Chữ "tài" trên mèo Trung thường viết giản thể 财, còn bên Nhật ít dùng chữ này trên mèo. Chữ "mại" (bán) tiếng Nhật viết 売, phồn thể là 賣, giản thể là 卖.
Câu chúc quen thuộc của người Hoa. Mèo làm cho thị trường Trung Hoa, ở đó gọi là 招财猫 (chiêu tài miêu, mèo mời tài lộc), hay mang câu 招财进宝 (chiêu tài tiến bảo), 财源广进 (tài nguyên quảng tiến), 生意兴隆 (sinh ý hưng long). Ba cụm này nói chung một ý: buôn bán phát đạt, tiền vào nhiều nguồn.
Một chữ lớn đứng riêng. Có mèo chỉ mang một chữ lớn như 福 (phúc) hay 寿 (thọ). Những chữ này dùng chung ở cả Nhật, Trung và Việt, nên không giúp nhận xuất xứ.
Không cần phân biệt nếu chỉ để bày. Mèo Nhật hay mèo Trung đều là đồ trang trí mang lời chúc. Phân biệt chủ yếu có ích khi bạn muốn sưu tầm đúng kiểu, hoặc khi người bán quảng cáo "hàng Nhật" mà chữ trên mèo lại là giản thể.
Chữ vẽ tay, decal và chữ đúc: nhìn chất lượng
Chữ vẽ tay trên mèo gốm Nhật có nét bút lông rõ: đầu nét đậm, đuôi nét thanh, khoảng cách giữa các chữ không đều tuyệt đối. Đây là dấu hiệu của tay người, thường gặp ở mèo của các vùng gốm truyền thống. Chữ decal nung có nét đều, màu đậm, viền sắc, bền nếu được nung đúng nhiệt.
Ở hàng giá rẻ, chữ có thể chỉ là decal dán không nung hoặc in sơn lên mặt men. Lau bằng khăn ẩm vài lần là bong mép, sờ tay thấy gờ của lớp decal. Nếu bạn định đặt mèo ở quầy quán ăn, nơi phải lau thường xuyên vì dầu mỡ, nên chọn chữ đã nung vào men hoặc chữ đúc trên thân.
Với mèo đồng, chữ đúc nổi thường được đánh bóng nổi màu vàng trên nền sẫm; chữ khắc chìm thì có khi được tô sơn đỏ. Nét chữ đúc tốt có cạnh rõ, không bị nhoè, không bị lấp do khuôn mòn. Một mẹo nhỏ là chụp ảnh cận chữ rồi phóng to trên điện thoại: chữ sai nét, thiếu nét sẽ lộ ngay.
Chọn câu chúc theo chỗ đặt và người nhận
Không có quy định nào bắt buộc phải chọn chữ nào. Nhưng nếu đã định đọc chữ, chọn câu hợp hoàn cảnh sẽ khiến món quà có ý hơn. Vài gợi ý:
- Cửa hàng, quán ăn, tiệm dịch vụ: 商売繁盛 (thương mại phồn thịnh) hoặc 千客万来 (thiên khách vạn lai), lời chúc đông khách, buôn bán thuận.
- Nhà ở, phòng khách: 家内安全 (gia nội an toàn) hoặc 招福 (chiêu phúc), lời chúc gia đình yên ổn, nhiều điều tốt.
- Người bắt đầu việc mới, chuyển nhà: 開運 (khai vận), lời chúc mở ra quãng đường thuận lợi.
- Học sinh sắp thi: 合格 (hợp cách), chúc thi đạt; nên kèm lời dặn rằng đây là món động viên, việc học vẫn là chính.
- Quà vui cho bạn bè: 千万両 (thiên vạn lượng) trên đồng tiền, câu chúc cường điệu dễ tạo nụ cười.
Khi tặng, bạn có thể viết một tấm thiệp nhỏ giải nghĩa chữ trên con mèo. Phần lớn người nhận không đọc được chữ Nhật hay chữ Hán, và một dòng giải thích ngắn khiến món quà dễ nhớ hơn nhiều so với một con mèo chỉ để đẹp.
Đặt khắc chữ riêng: kiểm kỹ trước khi làm
Một số nơi nhận khắc hoặc in thêm tên cửa hàng, tên người nhận, hoặc một câu chúc riêng lên đế mèo, lên đồng tiền. Nếu làm, hãy tự kiểm chính tả chữ Hán bằng từ điển hoặc nhờ người biết chữ xem lại bản thiết kế, vì xưởng in thường chỉ chép theo mẫu khách gửi. Lỗi hay gặp là ghép nhầm chữ giản thể với phồn thể, chữ bị lật ngược, hoặc dùng phông chữ máy tính thiếu nét.
Với tên tiếng Việt, chọn vị trí khắc ở đế hoặc mặt sau để không phá bố cục mặt trước. Chữ quốc ngữ có dấu cần phông chữ hỗ trợ đầy đủ; xin bản xem trước để chắc dấu hỏi, dấu ngã không bị mất. Khắc tên lên mèo sứ đã nung thường chỉ làm được bằng decal hoặc sơn, không bền bằng khắc lên đồng hay đá.
Nếu chỉ cần một câu chúc chung, chọn mẫu có sẵn chữ phổ biến sẽ đẹp và chuẩn hơn tự đặt. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và phóng to ảnh để đọc chữ trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Mèo thần tài không có chữ có kém hơn mèo có chữ không?
Không. Mèo trắng trơn, không cầm tiền là kiểu rất cũ, gắn với các tích nguồn gốc ở Nhật. Chữ chỉ là cách nói rõ thêm lời chúc. Chọn có chữ hay không là chuyện thẩm mỹ và sở thích của bạn hoặc người nhận.
Chữ trên mèo bị bong có dán lại được không?
Decal bong mép có thể dán tạm bằng keo trong, nhưng khó đẹp như cũ. Chữ vẽ trên men đã mòn thì phải vẽ lại bằng sơn chuyên dụng cho gốm, độ bền kém hơn chữ nung. Lau nhẹ tay bằng khăn mềm ngay từ đầu là cách giữ chữ tốt nhất.
Mèo có chữ 招财进宝 là mèo Nhật hay mèo Trung?
Câu 招财进宝 viết giản thể là câu chúc quen thuộc của người Hoa, nên con mèo nhiều khả năng được làm cho thị trường Trung Hoa hoặc theo mẫu Trung. Điều này không ảnh hưởng ý nghĩa trang trí, chỉ quan trọng nếu bạn sưu tầm đúng kiểu Nhật.
Chữ 千万両 có phải nghĩa là mang về một nghìn vạn lượng vàng không?
Đây là câu cường điệu theo lối chúc tụng dân gian, giống "tiền vô như nước" trong tiếng Việt. Lượng là đơn vị tiền vàng thời Edo của Nhật. Không nên hiểu câu chữ như một lời hứa về tiền bạc.
Có nên chọn mèo có chữ tiếng Việt không?
Một số xưởng làm mèo có chữ quốc ngữ như "Phát tài", "An khang". Chúng dễ đọc, hợp làm quà cho người lớn tuổi không quen chữ Hán. Hãy kiểm dấu tiếng Việt in đúng, nét chữ rõ, và chữ được nung hoặc đúc chứ không chỉ dán.