Trên một bộ tượng Tam Đa làm kỹ, gần như mọi chi tiết nhỏ đều là một lời chúc: con dơi vì chữ "bức" (dơi) đọc giống "phúc", con hươu vì chữ "lộc" (hươu) đọc giống "lộc" bổng lộc, quả đào và chim hạc vì gắn với truyện trường thọ, cây như ý vì mang nghĩa "mọi việc như ý". Đây là lối chơi chữ đồng âm rất phổ biến trong mỹ thuật Hoa và được người Việt dùng theo.
Biết đọc các chi tiết này, bạn nhìn một bộ tượng như đọc một tấm thiệp: ông Thọ cưỡi hươu là chúc vừa thọ vừa lộc, áo ông Phúc chạm năm con dơi là chúc ngũ phúc. Phần dưới đi qua từng chi tiết hay gặp, nguồn gốc ý nghĩa, những chi tiết hay bị làm sai, và cách dùng hiểu biết này khi chọn mẫu.
Bảng tra các chi tiết hay gặp
Các chi tiết dưới đây xuất hiện trên tượng gỗ, đồng, sứ lẫn bột đá. Cột "cơ sở" cho biết ý nghĩa đến từ đồng âm hay từ truyện xưa:
| Chi tiết | Hay đi với ông nào | Ý chúc theo quan niệm | Cơ sở của ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Con dơi | Phúc, chạm trên áo hoặc bay quanh | Phúc | Đồng âm: chữ 蝠 (dơi) và 福 (phúc) cùng đọc "fú" trong tiếng Hán |
| Con hươu | Thọ hoặc Lộc | Lộc, bổng lộc | Đồng âm: chữ 鹿 (hươu) và 祿 (lộc) cùng đọc "lù" |
| Quả đào | Thọ | Sống lâu | Truyện vườn đào tiên ăn vào thì trường thọ |
| Chim hạc | Thọ | Sống lâu, thanh cao | Hạc được coi là loài chim sống lâu trong văn hoá Á Đông |
| Hồ lô | Thọ, buộc ở đầu gậy | Đầy đủ, chứa điều lành | Vật đựng thuốc, rượu của tiên ông trong truyện |
| Như ý | Lộc | Mọi việc như ý | Tên gọi của vật: "như ý" là đúng như ý muốn |
| Em bé | Phúc | Con cháu đông vui | Hình ảnh trực tiếp, không qua chơi chữ |
| Cây tùng | Thọ, làm nền phía sau | Bền bỉ, sống lâu | Tùng xanh quanh năm, chịu rét |
Đồng âm ở đây là đồng âm trong tiếng Hán; đọc theo âm Hán Việt, "bức" (dơi) và "phúc" đã khác nhau, nên nhiều người Việt thấy dơi trên tượng mà không hiểu vì sao. Biết gốc tiếng Hán là giải được ngay.
Con dơi và con hươu: hai chữ chơi chữ quen thuộc nhất
Với người Việt, con dơi thường gợi đêm tối, hang động, nên việc nó xuất hiện trên tượng chúc phúc dễ khiến người mua ngạc nhiên. Trong mỹ thuật Hoa thì ngược lại, dơi là hình trang trí rất được ưa chuộng chính vì tên gọi. Dơi được cách điệu mềm mại, cánh xoè như đám mây, khác hẳn con dơi ngoài đời. Năm con dơi xếp quanh một vòng tròn gọi là "ngũ phúc", có khi kèm chữ Thọ ở giữa thành "ngũ phúc phủng thọ", năm phúc vây quanh chữ thọ.
Con hươu cũng vậy: chữ chỉ con hươu đọc giống chữ chỉ bổng lộc. Vì thế ông Thọ cưỡi hươu hoặc đứng cạnh hươu là chúc cả thọ lẫn lộc. Có mẫu ông Lộc đứng cạnh hươu, ý nhấn mạnh hơn vào bổng lộc. Hươu trên tượng thường là hươu sao, lưng có đốm, sừng phân nhánh, dáng hiền.
Khi chọn mua, những chi tiết dơi và hươu là chỗ cho thấy tay nghề. Dơi chạm nông trên vạt áo cần đường nét đều, cánh không bị mẻ; hươu đứng cạnh ông Thọ có bốn chân mảnh, chỗ chân nối với đế phải chắc. Một bộ đẹp tổng thể mà hươu gãy chân dán keo thì giá trị giảm đi nhiều.
Quả đào, chim hạc và cây tùng: nhóm hình ảnh trường thọ
Quả đào trong tay ông Thọ gần như là chi tiết không thể thiếu. Đào ở đây là đào tiên trong truyện xưa, nên thợ thường tạc quả to, đầu nhọn, có hai ba lá ở cuống. Có mẫu ông Thọ ôm quả đào to gần bằng đầu, có mẫu đào nhỏ cầm trong lòng bàn tay. Màu đào trên tượng sứ hay được tô hồng ở đầu quả, phần dưới xanh nhạt.
Chim hạc đứng cạnh ông Thọ, hoặc ông Thọ cưỡi hạc, là hình ảnh tiên ông du ngoạn trong tranh cổ. Hạc trên tượng thường có cổ dài cong, đỉnh đầu chấm đỏ, chân cao. Đây là chi tiết rất dễ gãy, nên với tượng gốm sứ và bột đá, bạn nên kiểm kỹ cổ và chân hạc khi nhận hàng.
Cây tùng thường không được tạc riêng mà làm nền: một gốc tùng nhỏ phía sau ông Thọ, hoặc cành tùng chạm nổi trên đế. Tùng xanh quanh năm, chịu được rét, nên trong tranh chúc thọ hay đi cùng hạc thành đề tài "tùng hạc". Chi tiết nền này thường chỉ có ở những bộ tạc liền khối hoặc tượng cỡ lớn.
Ba hình ảnh đào, hạc, tùng hay đi cùng nhau đến mức chỉ cần thấy một trong ba là người quen mắt đã nghĩ tới lời chúc thọ. Vì vậy, nếu bạn mua bộ Tam Đa để tặng trong lễ mừng thọ, một bộ có ông Thọ kèm hạc hoặc có gốc tùng phía sau sẽ nói rõ ý hơn một bộ chỉ có ba ông đứng trơn.
Màu áo của ba ông trên tượng men và tượng sơn
Với tượng sứ men màu và tượng bột đá sơn, màu áo cũng là một lớp chi tiết. Ông Phúc hay mặc áo đỏ hoặc đỏ sẫm, màu được người Á Đông gắn với niềm vui và may mắn. Ông Lộc thường mặc áo xanh lam hoặc xanh lục kiểu áo quan, có khi viền vàng, gợi phẩm phục quan lại trong tranh cổ. Ông Thọ hay mặc áo vàng nhạt, nâu đất hoặc trắng ngà, hợp với vẻ an nhàn của một cụ già.
Các phối màu này không cố định. Nhiều xưởng đổi màu theo thị hiếu: có bộ ba ông cùng tông đỏ vàng cho dịp Tết, có bộ toàn men trắng chỉ vẽ viền vàng cho phòng khách hiện đại, có bộ men rạn giả cổ màu ngà. Không có màu nào "đúng" hơn; màu chỉ cần hài hoà giữa ba ông và hợp với không gian đặt.
Điều nên để ý là độ đồng đều. Trong một bộ, ba ông nên cùng một gam màu, cùng độ bóng của men hoặc sơn. Nếu một ông bóng loáng còn hai ông mờ, hoặc đỏ của ông này khác hẳn đỏ của ông kia, rất có thể ba tượng không cùng một mẻ hoặc đã bị ghép từ các bộ khác nhau.
Hồ lô, như ý và các vật cầm tay khác
Hồ lô ở đầu gậy ông Thọ. Quả bầu nậm buộc bằng dây ở đầu cây gậy dài là hình ảnh tiên ông mang theo bầu thuốc, bầu rượu. Theo quan niệm, hồ lô bụng tròn, miệng nhỏ tượng trưng cho sự chứa đựng điều lành. Trên tượng làm kỹ, dây buộc hồ lô có nút thắt rõ, quả hồ lô có eo.
Gậy của ông Thọ. Gậy thường có đầu cong, mấu như gốc cây, có mẫu chạm đầu rồng. Gậy dài quá đầu ông là đặc điểm nhận diện; nhiều xưởng làm gậy rời cắm vào tay tượng, nên khi vận chuyển gậy có thể tháo ra.
Như ý của ông Lộc. Như ý là vật cầm tay cán dài, đầu cong hình mây hoặc hình nấm linh chi. Tên gọi đã mang sẵn lời chúc mọi việc theo ý muốn. Có mẫu ông Lộc cầm thẻ hốt, tấm thẻ dài quan lại cầm khi chầu vua, cũng mang ý công danh.
Cuộn thư, thỏi vàng, đồng tiền. Một số bộ hiện đại thêm thỏi vàng vào tay ông Lộc hoặc chuỗi tiền dưới chân để nhấn ý tài lộc. Đây là biến tấu mới của nhà sản xuất, không có trong hình mẫu cổ; chọn hay không tuỳ thẩm mỹ của bạn.
Em bé trong tay ông Phúc. Em bé có khi cầm một quả đào nhỏ, một bông sen hay một chiếc trống con. Những chi tiết nhỏ này làm bộ tượng sinh động hơn và thường chỉ thấy ở các mẫu được tạc kỹ.
Những chi tiết hay bị làm sai hoặc làm qua loa
Khi so nhiều mẫu, bạn sẽ thấy một số lỗi lặp đi lặp lại, nhất là ở hàng đổ khuôn số lượng lớn:
- Dơi bị làm thành một vệt lồi không rõ hình, nhìn như vết lỗi khuôn; khách không ai đọc ra được "phúc".
- Hươu có sừng như sừng dê hoặc không sừng, mất dáng hươu sao; khi đó chữ "lộc" cũng mất theo.
- Quả đào tròn như quả cam, không có đầu nhọn và lá, nhìn không ra đào tiên.
- Gậy ông Thọ ngắn ngang hông như gậy chống thường, mất đặc điểm gậy tiên ông cao quá đầu.
- Mũ ông Lộc không có cánh chuồn, nhìn giống mũ của Thần Tài, dễ nhầm hai hình tượng.
- Thêm quá nhiều vàng thỏi, đồng tiền chồng chất dưới chân, khiến bộ tượng nặng về cầu tài mà mất vẻ hiền hoà của ba ông.
Những lỗi này không làm bộ tượng "xấu" theo nghĩa kiêng kỵ, nhưng làm mất đi lớp nghĩa mà người xưa gửi vào từng chi tiết. Nếu bạn quý câu chuyện, hãy chọn mẫu giữ được các chi tiết ấy.
Dùng hiểu biết này khi chọn một bộ cụ thể
Đứng trước nhiều mẫu, bạn có thể đọc chi tiết theo trình tự sau để chọn được bộ hợp ý:
- Xác định lời chúc bạn muốn nhấn: mừng thọ thì chọn bộ có ông Thọ cưỡi hươu hoặc có hạc, quà gia đình trẻ thì chọn bộ ông Phúc bế em bé rõ nét.
- Nhìn từng vật cầm tay xem có đủ và đúng hình: đào có lá, gậy có hồ lô, như ý có đầu mây.
- Soi các hoạ tiết nhỏ trên áo, trên đế: dơi, mây, tùng có rõ nét hay chỉ là những vệt lồi.
- Kiểm những chi tiết mảnh có nguy cơ gãy: cổ hạc, chân hươu, ngón tay em bé, gậy rời.
- Hỏi người bán chi tiết nào là gắn rời, chi tiết nào liền khối, để biết cách lau và vận chuyển.
Một bộ tượng đọc được nhiều lớp nghĩa sẽ là đề tài trò chuyện mỗi khi có khách hay khi con cháu hỏi chuyện. Xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước các chi tiết qua ảnh chụp gần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trên tượng Tam Đa lại có con dơi?
Vì trong tiếng Hán, chữ chỉ con dơi và chữ "phúc" đọc giống nhau. Người xưa dùng hình con dơi để gửi lời chúc phúc mà không cần viết chữ. Dơi trên tượng thường được cách điệu mềm như đám mây, khác con dơi ngoài đời.
Ông Thọ cưỡi hươu và ông Thọ cưỡi hạc khác nhau thế nào?
Hươu đọc giống "lộc" nên ông Thọ cưỡi hươu mang ý chúc thọ kèm lộc. Hạc là biểu tượng trường thọ và thanh cao, nên ông Thọ cưỡi hạc nhấn ý sống lâu, an nhàn. Cả hai đều là hình ảnh quen trong tranh cổ, chọn theo sở thích.
Năm con dơi trên áo ông Phúc có nghĩa gì?
Năm con dơi thường được hiểu là ngũ phúc, năm điều phúc theo sách xưa, hay được kể là sống lâu, giàu có, khoẻ mạnh yên ổn, có đức tốt và được mất đi thanh thản lúc tuổi già. Các bản kể có khác nhau đôi chút về câu chữ.
Tượng Tam Đa có thỏi vàng có phải mẫu cổ không?
Không. Hình mẫu cổ của ba ông chủ yếu có em bé, như ý, thẻ hốt, gậy, hồ lô, quả đào. Thỏi vàng, đồng tiền là biến tấu của nhà sản xuất hiện đại nhằm nhấn ý tài lộc. Không sai, nhưng nếu bạn thích nét cổ thì nên chọn mẫu không thêm.
Hồ lô trên gậy ông Thọ đựng gì?
Theo truyện xưa, tiên ông mang hồ lô đựng thuốc hoặc rượu tiên. Trên tượng, hồ lô chỉ là hình biểu tượng, theo quan niệm tượng trưng cho sự đầy đủ, chứa điều lành. Hồ lô thường được tạc liền hoặc buộc dây ở đầu gậy.
Chi tiết nào trên tượng Tam Đa dễ gãy nhất?
Những chi tiết mảnh và chĩa ra ngoài: gậy ông Thọ, cổ và chân hạc, chân hươu, cánh chuồn trên mũ ông Lộc, ngón tay em bé. Khi nhận hàng và khi lau dọn, cầm tượng ở phần thân dày, không cầm vào các chi tiết này.