Bộ tượng Quan Công, Quan Bình, Châu Thương gồm ba pho: Quan Công ngồi hoặc đứng ở giữa, hai bên là Quan Bình trẻ tuổi thường bưng ấn và Châu Thương mặt đen râu rậm cầm cây Thanh Long đao. Bố cục này rất quen thuộc ở các hội quán, miếu Quan Công của cộng đồng người Hoa tại Hội An, Chợ Lớn và nhiều nơi khác, và cũng được làm thu nhỏ để bày trong nhà, cửa hàng.
Người mua bộ ba thường lúng túng ở ba chuyện: nhân vật nào là ai, đặt bên nào, và chọn tỉ lệ kích thước thế nào cho cân. Bài dưới đây trả lời lần lượt, đồng thời phân biệt rõ phần nào có trong chính sử, phần nào đến từ tiểu thuyết, để bạn kể lại cho người nhà, cho khách mà không bị sai.
Ba nhân vật là ai: chính sử và tiểu thuyết
Quan Vũ, tự Vân Trường, là tướng của Lưu Bị thời Tam quốc, được chép trong Tam quốc chí của Trần Thọ. Ông mất vào khoảng năm 219 đến 220 sau khi để mất Kinh Châu. Đến các đời sau, ông được triều đình nhiều lần truy phong, và được dân gian tôn làm biểu tượng của trung nghĩa, chữ tín, rồi được thờ ở nhiều nơi với các danh xưng như Quan Thánh Đế Quân.
Quan Bình trong chính sử là con trai Quan Vũ, cùng cha bị bắt và bị giết. Trong Tam quốc diễn nghĩa, La Quán Trung kể khác: Quan Bình là con của một gia đình họ Quan mà Quan Vũ gặp trên đường, được nhận làm con nuôi. Hình ảnh Quan Bình theo hầu bên cha, trẻ tuổi, trung thành, phần lớn đến từ tiểu thuyết và tuồng tích.
Châu Thương là nhân vật không có trong chính sử, được tiểu thuyết xây dựng: vốn là thủ lĩnh một toán quân ở vùng núi, cảm phục Quan Vũ nên xin theo, chuyên vác đao cho ông, và tự vẫn khi nghe tin chủ tướng mất. Dù là nhân vật hư cấu, Châu Thương đã trở thành một phần không thể thiếu của bộ ba trong tạo hình dân gian.
Nhận ra từng nhân vật trên tượng
Cách tạo hình ba nhân vật khá ổn định qua nhiều thế hệ thợ, nên chỉ cần nhớ vài đặc điểm là nhận ra ngay.
| Nhân vật | Khuôn mặt | Trang phục, đạo cụ | Tư thế thường gặp |
|---|---|---|---|
| Quan Công | Mặt đỏ, mắt phượng, mày ngài, râu dài chấm ngực | Áo bào xanh lục phủ giáp, mũ tướng; có thể cầm sách hoặc tay đặt trên gối | Ngồi giữa, cao lớn nhất |
| Quan Bình | Mặt trắng hoặc hồng, trẻ, không râu hoặc râu ngắn | Mặc giáp, hai tay bưng ấn hoặc hộp ấn bọc vải | Đứng hầu một bên, dáng điềm đạm |
| Châu Thương | Mặt đen, mắt to, râu rậm xồm | Giáp hoặc áo võ, tay cầm Thanh Long đao dựng | Đứng hầu một bên, dáng mạnh mẽ |
Có bộ tượng đổi đạo cụ, ví dụ Quan Bình cầm kiếm, hoặc cả ba đều đứng. Nhưng màu mặt đỏ, trắng, đen và cây đao trong tay Châu Thương gần như luôn giữ nguyên, là dấu hiệu nhận diện chắc chắn nhất.
Bố cục bộ ba: giữa và hai bên
Quan Công luôn ở chính giữa. Đây là điểm thống nhất ở mọi nơi. Tượng chính thường đặt cao hơn hoặc lùi vào trong một chút, hai tượng hầu đứng phía trước hoặc ngang hàng hai bên.
Bên trái hay bên phải không có quy ước chung. Ở các hội quán và miếu khác nhau, vị trí Quan Bình và Châu Thương có thể đổi chỗ. Vì vậy, đừng lo lắng nếu thấy hai nơi bày ngược nhau; cả hai đều có tiền lệ.
Đặt theo chiều thân tượng hầu. Khi mua bộ, xưởng thường làm hai tượng hầu hơi xoay người hoặc hướng mắt vào giữa. Cách đặt hợp lý nhất là để cả hai cùng hướng về tượng chính, như đang đứng chầu. Đặt ngược chiều thân sẽ khiến hai pho trông như quay lưng với tượng giữa.
Cây đao của Châu Thương hướng ra phía ngoài. Về bố cục, cây đao dựng ở phía ngoài cùng của bộ giúp tổng thể cân đối và không che mặt tượng chính. Đây là lời khuyên thẩm mỹ, không phải quy định.
Tỉ lệ kích thước giữa tượng chính và tượng hầu
Trong tạo hình truyền thống, tượng chính luôn lớn hơn tượng hầu để thể hiện thứ bậc. Ở bộ tượng thu nhỏ bày trong nhà, hai tượng hầu thường cao bằng khoảng hai phần ba tượng chính nếu tượng chính ngồi, hoặc thấp hơn hẳn nếu tượng chính đứng. Bộ có ba pho cao bằng nhau trông giống ba tượng lẻ đặt cạnh nhau hơn là một bộ hoàn chỉnh.
Khi mua lẻ từng pho rồi ghép lại, chênh lệch tỉ lệ là lỗi hay gặp nhất: tượng hầu to gần bằng tượng chính, hoặc khuôn mặt, nét chạm, màu sơn không cùng lối. Nếu có thể, bạn nên mua cả bộ do cùng một xưởng làm. Trường hợp đã có sẵn tượng Quan Công và muốn bổ sung hai tượng hầu, hãy mang số đo chiều cao, chiều rộng đế và ảnh tượng chính tới hỏi xưởng.
Khoảng cách giữa ba pho cũng ảnh hưởng tới cảm giác. Đặt sát quá thì chật, ba tượng chạm vai nhau; tách xa quá thì rời rạc. Một khoảng trống chừng một nắm tay giữa các đế, tượng hầu lùi nhẹ hoặc đứng trên bậc thấp hơn, thường tạo bố cục dễ nhìn.
Bộ ba ở hội quán và bộ ba trong nhà
Ở các hội quán người Hoa, bộ tượng Quan Công cùng hai tượng hầu thường được đặt trên bệ cao trong gian thờ chính, kích thước lớn, sơn son thếp vàng hoặc vẽ màu rực rỡ. Đó là không gian thờ tự của cộng đồng với nghi lễ riêng, gắn với lịch sử các bang hội và những người buôn bán xa quê. Khi tham quan, bạn chỉ nên quan sát, chụp ảnh khi được phép và giữ ý tứ như ở mọi nơi thờ tự.
Bộ ba thu nhỏ trong nhà hay cửa hàng thường mang tính trang trí, hoặc được thờ theo nếp của từng gia đình. Nếu bạn đặt bộ tượng với ý thờ, cách bày lễ, thắp hương, ngày cúng nên theo truyền thống gia đình hoặc hỏi những người am hiểu trong cộng đồng mình. Nếu chỉ bày như tác phẩm văn hoá, nên đặt ở vị trí trang trọng, sạch sẽ, không lẫn với đồ dùng hằng ngày.
Một điểm thực tế: bộ ba chiếm nhiều chiều ngang hơn tượng lẻ khoảng gấp đôi đến gấp rưỡi. Nhiều người mua bộ về mới thấy kệ không đủ chỗ, phải dồn ba pho sát nhau. Vì vậy hãy đo chiều dài kệ trước khi chọn cỡ.
Màu sắc và chất liệu cho bộ ba
Bộ ba vẽ màu theo lối tuồng là kiểu dễ nhận diện nhất, vì màu mặt đỏ, trắng, đen làm ba nhân vật tách bạch ngay từ xa. Áo bào xanh lục của Quan Công, giáp vàng hoặc bạc của hai tượng hầu tạo nên một tổng thể rực rỡ, hợp với gian thờ trang trọng hoặc cửa hàng muốn gây ấn tượng. Điểm cần soi là nét vẽ mắt và đường viền màu ở mép áo, vì bộ vẽ vội thường lem màu ở đây.
Bộ ba bằng đồng để màu tự nhiên hoặc giả cổ thì đơn sắc, nhận diện nhân vật dựa vào tạo hình: râu dài của Quan Công, gương mặt trẻ của Quan Bình, râu xồm và cây đao của Châu Thương. Kiểu này hợp nội thất gỗ, phòng khách trầm màu. Một số bộ đồng chỉ vẽ màu riêng phần mặt để giữ dấu hiệu nhận diện mà vẫn trang nhã.
Bộ gỗ sơn son thếp vàng mang vẻ cổ kính của tượng thờ truyền thống, còn bộ gỗ mộc thì mộc mạc, ấm áp. Bộ bột đá có nhiều mẫu và dễ tìm cỡ nhỏ. Dù chọn chất liệu nào, ba pho cần đồng nhất với nhau; một bộ lệch chất liệu hay lệch tông màu sẽ phá vỡ cảm giác hoàn chỉnh mà bộ ba vốn hướng tới.
Những điểm cần xem khi chọn mua một bộ ba
Bộ ba đòi hỏi sự đồng bộ giữa các pho, nên ngoài chất lượng từng tượng còn phải nhìn chúng như một tổng thể.
- Ba pho cùng chất liệu, cùng kiểu hoàn thiện và cùng lối vẽ màu; tránh bộ có tượng chính bằng đồng nhưng tượng hầu bằng bột đá sơn giả đồng nếu người bán không nói rõ.
- Màu mặt đúng đặc trưng: Quan Công đỏ, Quan Bình trắng hoặc hồng, Châu Thương đen; nét mặt cùng một tay thợ.
- Hai tượng hầu có thân hoặc ánh mắt hướng vào giữa, tạo thành cặp đối xứng.
- Cây đao trong tay Châu Thương chắc chắn, đầu rồng rõ, có thể tháo rời khi vận chuyển.
- Ấn hoặc hộp ấn của Quan Bình được làm rõ hình khối, không chỉ là một cục tròn mờ.
- Đế ba pho phẳng, đứng vững, chiều cao đế hài hoà để khi đặt cạnh nhau không pho nào bị lọt thỏm.
- Tổng kích thước của cả bộ khi xếp cạnh nhau, chứ không chỉ kích thước tượng chính.
Nếu người bán chỉ có ảnh từng pho riêng, hãy xin ảnh ba tượng đứng cạnh nhau trên cùng một mặt phẳng để kiểm tra tỉ lệ thực tế.
Bày bộ ba lên kệ từng bước
Một trình tự đơn giản giúp bạn bày bộ ba cân đối ngay từ lần đầu, không phải xê dịch nhiều lần làm trầy tượng.
- Đo chiều dài, chiều sâu và chiều cao khoảng trống của kệ; đánh dấu điểm giữa kệ bằng một miếng băng dính giấy nhỏ.
- Đặt tượng Quan Công vào đúng điểm giữa, lùi vào trong một chút nếu kệ đủ sâu.
- Đặt hai tượng hầu hai bên, chừa khoảng trống đều nhau, xoay thân hướng vào tượng chính.
- Nếu muốn tượng chính nổi bật hơn, kê thêm một bệ gỗ thấp dưới tượng giữa, hoặc dùng kệ bậc cấp.
- Lùi ra xa vài bước, nhìn từ cửa vào và từ chỗ ngồi chính trong phòng để chỉnh lại góc xoay.
- Lắp cây đao vào tay Châu Thương sau cùng, kiểm tra đao không chạm trần kệ hay vật phía trên.
Trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, chú ý xem kích thước ghi cho cả bộ hay cho từng pho.
Câu hỏi thường gặp
Quan Bình và Châu Thương đứng bên nào của Quan Công?
Không có quy ước thống nhất, các hội quán và miếu ở những nơi khác nhau có thể bày đổi chỗ. Điều quan trọng là Quan Công ở chính giữa, hai tượng hầu hướng thân và ánh mắt vào tượng chính. Nếu mua cả bộ, cứ đặt theo chiều thân tượng mà xưởng đã làm.
Châu Thương có thật trong lịch sử không?
Châu Thương không có trong chính sử Tam quốc chí mà là nhân vật do tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa xây dựng. Tuy vậy, nhân vật này đã gắn bó với hình tượng Quan Công trong tuồng tích và tạo hình dân gian nhiều đời, nên vẫn luôn có mặt trong bộ ba tượng.
Quan Bình là con ruột hay con nuôi của Quan Công?
Chính sử Tam quốc chí ghi Quan Bình là con trai Quan Vũ. Tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa lại kể Quan Bình là con nuôi, được nhận từ một gia đình cùng họ. Khi kể chuyện về bộ tượng, bạn nên nói rõ hai nguồn này khác nhau để người nghe khỏi nhầm.
Có cần mua đủ bộ ba không hay chỉ một tượng Quan Công là đủ?
Một tượng Quan Công đơn lẻ vẫn trọn vẹn về ý nghĩa và là cách bày phổ biến nhất trong nhà, cửa hàng. Bộ ba thường được chọn khi có không gian rộng, muốn bố cục trang trọng hơn, hoặc theo nếp thờ của gia đình. Không có quy định nào bắt buộc phải đủ bộ.
Mua thêm hai tượng hầu cho tượng Quan Công đang có thì cần lưu ý gì?
Bạn nên mang số đo chiều cao, chiều rộng đế và ảnh chụp rõ mặt, màu sơn của tượng chính tới hỏi xưởng. Hai tượng hầu cần thấp hơn tượng chính, cùng chất liệu và cùng lối vẽ màu. Nếu không tìm được loại đồng bộ, đôi khi đổi cả bộ mới lại đẹp hơn.
Quan Bình bưng gì trên tay?
Trong tạo hình phổ biến, Quan Bình hai tay bưng ấn hoặc hộp ấn bọc vải, tượng trưng cho việc giữ ấn tín của chủ tướng. Có một số mẫu cho Quan Bình cầm kiếm hoặc cầm cờ. Đặc điểm ổn định hơn để nhận ra Quan Bình là khuôn mặt trắng hoặc hồng, trẻ tuổi, không râu hoặc râu ngắn.