Bắp cải sứ là lựa chọn của người muốn màu xanh trắng tươi, bề mặt bóng dễ lau và giá mềm hơn đá tự nhiên; đổi lại, sứ cứng nhưng giòn, rơi xuống nền gạch là vỡ hẳn. Trên kệ hàng, chữ "sứ" còn được dùng cho cả gốm men nung nhiệt thấp, vốn xốp và kém bền hơn. Biết đọc xương gốm, đọc men, và nhận ra vết nứt ngầm là ba kỹ năng giúp bạn chọn được món đẹp lâu.
Bài này dành cho người đang cân nhắc bắp cải bằng gốm sứ: khác sứ với gốm ở đâu, các loại men hay gặp, màu vẽ nằm dưới hay trên men ảnh hưởng gì tới độ bền, cách kiểm khi mua và cách bày để hạn chế rủi ro rơi vỡ. Phần lau chùi được nói ngắn gọn theo đặc tính riêng của men.
Sứ và gốm men: khác nhau ở xương, không chỉ ở tên gọi
Người bán hay gọi chung là "bắp cải sứ". Thực tế có hai nhóm vật liệu khác nhau về nhiệt độ nung và độ xốp, nhìn đáy chân đế là biết phần lớn.
| Tiêu chí | Sứ | Gốm men (sành, đất nung tráng men) |
|---|---|---|
| Nhiệt độ nung | Cao, thường trên 1.200 độ C | Thấp hơn, tuỳ loại đất |
| Màu xương ở chỗ không men | Trắng hoặc trắng ngà, mịn | Vàng, đỏ, xám, thô hơn |
| Độ hút nước | Rất thấp, gần như không thấm | Có thể thấm nếu men nứt hoặc chỗ hở |
| Tiếng gõ nhẹ | Trong, ngân | Đục hơn |
| Độ nặng cùng cỡ | Đặc, nặng vừa | Tuỳ độ dày thành, thường nhẹ hơn |
| Hợp đặt ở đâu | Gần như mọi chỗ trong nhà | Nơi khô ráo, tránh chỗ ẩm lâu ngày |
Cả hai đều có món đẹp. Gốm men có nét mộc, vệt men chảy tự nhiên; sứ cho màu sắc nét, lá cải mỏng hơn. Điều cần là người bán gọi đúng để bạn biết món mình nhận sẽ cư xử thế nào khi gặp ẩm và va chạm.
Các loại men hay gặp trên bắp cải gốm sứ
Men ngọc. Men xanh trong, ngả xanh lá nhạt hay xanh lục, gợi màu ngọc. Đây là men hợp nhất với ý đồ "giả ngọc" của bắp cải: phần gốc để men mỏng nên nhạt, phần lá men dày nên xanh đậm hơn. Men ngọc đẹp có độ trong, nhìn được lớp sâu, không bệt như sơn.
Men trắng phối màu. Bắp cải sứ trắng, phần lá vẽ hay phun màu xanh. Cách làm này cho phép chuyển màu mềm từ trắng sang xanh, gần với cải thảo thật. Cần xem màu vẽ nằm dưới hay trên men (phần dưới).
Men rạn. Mặt men có mạng vết rạn mảnh, đều, được tạo chủ ý bằng cách cho men và xương co giãn khác nhau khi nguội. Người làm thường xoa màu vào vết rạn cho nổi lên. Men rạn hợp mẫu bắp cải muốn có vẻ cổ.
Men màu phủ nhũ. Bắp cải men xanh có vẽ viền vàng kim ở mép lá, chi tiết côn trùng hay đồng xu. Vàng kim thường được vẽ sau và nung thêm một lần ở nhiệt thấp, nên là lớp mỏng nhất, dễ mòn nhất.
Men lam. Ít gặp trên bắp cải hơn, thường là mẫu sứ trắng vẽ hoa văn lam, mang phong cách đồ gốm truyền thống, hợp người thích đồ trang nhã hơn là giống thật.
Đổ khuôn hay nặn tay: nhìn lỗ thoát khí và độ dày thành
Phần lớn bắp cải sứ trên thị trường được làm bằng cách đổ khuôn: rót hồ đất lỏng vào khuôn thạch cao, chờ một lớp đất bám vào thành khuôn rồi đổ phần lỏng thừa ra. Kết quả là một món rỗng ruột, thành dày đều. Vì không khí bên trong giãn nở khi nung, thợ phải chừa một lỗ nhỏ ở đáy hoặc ở chỗ khuất; thấy lỗ tròn nhỏ dưới đáy là gần như chắc chắn món đồ được đổ khuôn.
Đổ khuôn không có gì đáng chê: nó cho phép làm đồng loạt, giá hợp lý, hình dáng đều. Điều cần xem là độ dày thành. Soi đèn pin vào lỗ đáy, nhìn mép lỗ là biết thành dày hay mỏng; thành quá mỏng làm món đồ nhẹ bẫng và dễ vỡ khi va nhẹ. Cầm lên thấy đầm tay vừa phải là ổn.
Bắp cải nặn tay hay tạc tay trên đất trước khi nung thì hiếm hơn, thường do nghệ nhân làm theo đơn, mỗi món một dáng. Dấu hiệu là các lá không lặp lại hình nhau, mép lá mỏng dần tự nhiên, có dấu vết dụng cụ ở mặt trong lá. Với người mua làm món bày thông thường, hàng đổ khuôn làm kỹ đã đủ đẹp; hàng nặn tay là lựa chọn của người sưu tầm đồ gốm.
Một mẹo nhỏ: với món đổ khuôn có lỗ đáy, đừng để nước lọt vào trong khi lau. Nước đọng trong lòng rỗng lâu ngày có thể gây mùi, ố từ bên trong ở loại gốm xốp. Nếu lỡ vào nước, úp ngược món đồ trên khăn cho ráo hẳn.
Men rạn chủ ý hay vết nứt thật: phân biệt thế nào
Đây là câu hỏi hay gặp nhất với bắp cải gốm. Men rạn chủ ý là một mạng lưới vết rạn mảnh, phủ đều khắp bề mặt men, các ô rạn có kích thước tương đối giống nhau, và vết rạn chỉ nằm trong lớp men. Lướt đầu ngón tay qua, bạn thấy mặt men vẫn liền, không vấp.
Vết nứt thật thì khác: thường là một hay vài đường đơn lẻ, chạy dài, có khi xuyên qua cả men lẫn xương, hay bắt đầu từ mép lá, chân đế hay chỗ nối chi tiết. Lướt tay qua có thể thấy gợn, nhìn nghiêng dưới đèn thấy hai mép nứt hơi lệch nhau. Món có vết nứt xuyên xương rất dễ vỡ khi va nhẹ, hoặc nứt rộng thêm khi gặp thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Phép gõ nhẹ giúp thêm thông tin: dùng móng tay hay một chiếc đũa gõ khẽ vào thân bắp cải. Sứ nguyên vẹn cho tiếng trong, ngân; tiếng rè, tắt nhanh có thể do vết nứt ngầm bên trong. Tiếng gõ phụ thuộc cả hình dáng và độ dày, nên chỉ dùng để so sánh hai món cùng mẫu với nhau, không dùng làm kết luận tuyệt đối.
Một dấu hiệu nữa là vết nứt thường bắt bẩn: lâu ngày bụi và cặn ngấm vào tạo đường thẫm màu, trong khi vết rạn chủ ý đã được xoa màu đều từ lúc làm. Nếu thấy một đường thẫm lạc lõng không theo mạng rạn chung, hãy hỏi người bán kỹ.
Màu vẽ dưới men hay trên men: chuyện của độ bền
Màu dưới men là màu được vẽ hay phun lên xương gốm trước, rồi phủ một lớp men trong và nung. Màu nằm dưới lớp men cứng như thuỷ tinh nên không bị mòn khi lau, giữ được rất lâu. Nhìn kỹ, bạn thấy màu "chìm" bên dưới một lớp bóng.
Màu trên men là màu được vẽ lên bề mặt đã tráng men và nung xong, sau đó nung thêm lần nữa ở nhiệt độ thấp hơn để màu bám. Màu trên men cho được nhiều sắc độ tươi hơn, nhưng nằm trên cùng nên có thể mòn dần khi chà xát. Lướt tay qua đôi khi cảm thấy chỗ có màu hơi gồ lên so với chỗ không màu.
Còn một kiểu nữa ở hàng giá rẻ: sơn nguội vẽ lên sau khi nung, không nung lại. Kiểu này dễ trầy, dễ bong khi gặp nước hay cồn. Phép thử nhẹ là lau một miếng bông ẩm ở chỗ khuất có màu, nếu bông dính màu thì đó là sơn nguội.
Với bắp cải đặt ở chỗ hay phải lau, như quầy cửa hàng hay bàn ăn, màu dưới men là lựa chọn bền nhất. Mẫu có viền vàng kim thì chấp nhận rằng phần vàng sẽ cần nâng niu hơn phần còn lại.
Kiểm bắp cải sứ khi mua
Gốm sứ có những lỗi chỉ thấy khi nhìn kỹ. Trình tự dưới đây làm được ngay tại cửa hàng hay lúc mở hộp hàng online:
- Lật đáy xem xương ở chân đế: trắng mịn là sứ, màu đất là gốm; chân đế cần mài phẳng, không có cạnh sắc cứa tay.
- Xoay món đồ dưới ánh đèn, tìm lỗ kim li ti trên mặt men, chỗ men co tạo vùng hở lộ xương, hay giọt men chảy đọng thành cục ở mép lá.
- Lướt ngón tay dọc mép lá, nơi mỏng nhất, tìm vết mẻ nhỏ; mép lá sứ mẻ có cạnh sắc như thuỷ tinh.
- Nhìn kỹ các chỗ nối chi tiết như côn trùng, đồng xu với thân: không có đường nứt chân chim xung quanh.
- Gõ khẽ so sánh tiếng với một món cùng mẫu nếu có.
- Đặt lên mặt phẳng, đẩy nhẹ ngọn: đáy không kênh, món đứng vững; nếu có đế gỗ rời, thử khớp đế.
Gốm sứ thủ công luôn có chút khác biệt giữa các món, như vệt men dày mỏng hay sắc độ màu. Đó là đặc điểm của đồ nung, không phải lỗi. Lỗi cần đổi là nứt, mẻ, men co hở lớn hay đáy kênh.
Bày và giữ bắp cải sứ
Sứ không sợ nắng, không phai màu dưới men và rất dễ lau, nên rủi ro lớn nhất chỉ là rơi vỡ. Vài lưu ý thực tế:
- Chọn chỗ có thành chắn hoặc đặt sâu vào trong kệ, cách mép ít nhất một gang tay, nhất là nhà có trẻ nhỏ hay mèo.
- Dán miếng nỉ hoặc miếng silicon chống trượt dưới đáy, vừa chống trượt vừa chống xước mặt kệ gỗ, kính.
- Tránh đặt ngay trên nóc tủ lạnh, máy giặt, chỗ rung khi máy chạy làm món đồ xê dịch dần ra mép.
- Lau bằng khăn mềm ẩm, có thể dùng chút nước rửa chén pha loãng cho vết bẩn dầu; tránh miếng cọ nồi làm xước men, tránh chà vào viền vàng kim.
- Không ngâm nước nóng rồi đổ nước lạnh ngay; thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể làm vết rạn hay vết nứt sẵn có nứt rộng thêm.
- Mảnh vỡ sứ rất sắc: nếu món đồ rơi vỡ, dọn bằng chổi và hót rác, gói mảnh vỡ trong giấy dày trước khi bỏ đi để người thu gom rác không bị đứt tay.
Câu hỏi thường gặp
Bắp cải sứ và bắp cải gốm khác nhau thế nào?
Sứ nung ở nhiệt độ cao, xương trắng mịn, gần như không thấm nước, gõ tiếng trong. Gốm men nung nhiệt thấp hơn, xương có màu đất, xốp hơn. Lật đáy xem chỗ không tráng men là nhận ra phần lớn trường hợp.
Men rạn trên bắp cải có phải là lỗi không?
Men rạn chủ ý là kỹ thuật trang trí, mạng rạn đều khắp và chỉ nằm trong lớp men, lướt tay thấy mặt vẫn liền. Vết nứt thật là đường đơn lẻ, chạy dài, có thể xuyên xương. Món có vết nứt thật nên đổi.
Bắp cải sứ để ngoài nắng có phai màu không?
Màu dưới men và men màu nung kỹ hầu như không phai vì nằm trong hoặc chính là lớp men. Sơn nguội vẽ sau nung thì có thể phai và bong. Dù vậy, đặt ngoài trời vẫn có rủi ro rơi vỡ do gió và va chạm.
Bắp cải sứ bị mẻ mép lá có sửa được không?
Mẻ nhỏ có thể mài nhẹ cạnh sắc cho an toàn rồi để nguyên. Mảnh vỡ còn giữ được thì gắn lại bằng keo epoxy trong suốt. Muốn sửa gần như không thấy vết, có thể nhờ thợ phục chế gốm sứ.
Có nên rửa bắp cải sứ bằng máy rửa bát không?
Không nên. Va đập trong máy dễ làm mẻ mép lá và chi tiết nhỏ, nhiệt và chất tẩy làm mòn viền vàng kim hay màu trên men. Rửa tay bằng nước ấm, khăn mềm và chút nước rửa chén là đủ.
Bắp cải gốm men có đặt ở phòng tắm được không?
Không nên với gốm men nung nhiệt thấp, vì hơi ẩm thường xuyên có thể ngấm qua chỗ men hở hay vết nứt, gây ố và mốc. Sứ chịu ẩm tốt hơn, nhưng phòng tắm trơn trượt nên rủi ro rơi vỡ cũng cao.