Ngọc bích rất bền nên bảo quản không cầu kỳ: phủi bụi bằng cọ mềm mỗi tuần, rửa bằng nước ấm và xà phòng trung tính vài tháng một lần, lau thật khô, tránh hoá chất có axit hoặc chất tẩy mạnh, và đặt ở chỗ không bị va rơi. Thứ làm ngọc bích xỉn đi nhanh nhất thường không phải thời gian mà là bụi cát bị chà xát trên bề mặt, dầu mỡ bám lâu ngày và lớp sáp hoàn thiện bị mòn.
Bài này đi qua từng việc theo tần suất: hằng tuần, định kỳ, theo mùa và khi chuyển nhà, kèm bảng những chất và thiết bị nên tránh. Cách làm áp dụng cho tượng, bình, đĩa và cả món đeo bằng ngọc bích thật. Nếu bạn chưa chắc món đồ của mình là nephrite hay vật liệu khác, cứ dùng cách nhẹ nhàng nhất trong bài, vì cách đó an toàn cho mọi loại đá.
Ngọc bích hỏng vì đâu
Với độ cứng khoảng 6 – 6,5 và cấu trúc sợi đan rất dai, ngọc bích không dễ hỏng. Nhưng bụi trong nhà ở Việt Nam chứa nhiều hạt cát thạch anh, cứng khoảng 7, cứng hơn ngọc bích. Khi bạn lau khô một món ngọc bằng khăn đã bám bụi, các hạt cát này bị kéo lê trên bề mặt và để lại vô số vết xước li ti. Sau vài năm, món đồ mất độ bóng ban đầu dù không ai làm rơi nó lần nào.
Nguyên nhân thứ hai là lớp sáp. Hầu hết đồ ngọc mềm được phủ một lớp sáp mỏng sau khi đánh bóng để tăng ánh và lấp các vết mài nhỏ. Lớp sáp mòn dần do lau chùi, do nhiệt, do hoá chất, khiến bề mặt trông khô và mờ. Đây là hiện tượng bình thường, có thể phục hồi.
Nguyên nhân thứ ba là dầu mỡ, khói bếp, khói nhang. Những chất này phủ một lớp nhờn lên bề mặt, giữ bụi lại và làm màu xanh trông đục. Món đồ bày gần bếp hoặc gần ban thờ có thắp hương thường bám bẩn nhanh hơn, cần được rửa thường xuyên hơn. Cuối cùng là va đập, nguyên nhân duy nhất gây hư hỏng không phục hồi được, nên chỗ đặt và cách cầm nắm vẫn là phần bảo quản quan trọng nhất.
Lau bụi hằng tuần đúng cách
Việc lau bụi đều đặn giữ món đồ đẹp lâu nhất mà tốn ít công nhất. Một vài nguyên tắc:
- Dùng cọ lông mềm (cọ trang điểm, cọ vẽ to bản) phủi bụi trước, đi từ trên xuống, đặc biệt các kẽ chạm sâu.
- Với kẽ quá hẹp, dùng quả bóp thổi bụi của máy ảnh thay vì chọc tăm hay que nhọn.
- Sau khi đã phủi hết bụi khô, mới lau lại bằng khăn sợi nhỏ (microfiber) sạch, hơi ẩm nếu cần.
- Không lau khô bằng giấy ăn, khăn bông thô hay vạt áo khi món đồ còn bám bụi.
- Cầm món đồ bằng hai tay, nắm ở phần thân chắc, không nhấc tượng bằng sừng, đuôi hay quai.
- Lau xong đặt lại đúng vị trí trên đế, kiểm độ khít của đế mỗi lần.
Với món đeo hằng ngày như vòng tay, mặt dây, bạn nên lau bằng khăn mềm sau mỗi lần tháo ra, vì mồ hôi, kem chống nắng và nước hoa đọng lại dễ tạo lớp mờ trên mặt đá.
Rửa định kỳ vài tháng một lần
Khi món đồ đã bám một lớp nhờn, chỉ lau không đủ sạch. Rửa bằng nước là cách đơn giản và an toàn với ngọc bích nguyên khối:
- Tháo món đồ khỏi đế gỗ, khỏi dây đeo nếu được; gỗ và dây vải không nên ngâm nước.
- Trải khăn dày vào đáy chậu rửa để lỡ tay trượt cũng không va vào thành chậu.
- Pha nước ấm vừa tay với vài giọt xà phòng rửa chén loại dịu, không mùi mạnh.
- Dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ các kẽ chạm, khăn mềm lau phần trơn; không chà mạnh lên mảng vỏ nâu nếu có.
- Tráng lại bằng nước sạch cho hết xà phòng.
- Lau khô bằng khăn mềm rồi để ráo hẳn trong bóng mát vài giờ, nhất là những món có kẽ sâu, trước khi đặt lại lên đế gỗ.
Không ngâm món đồ qua đêm, không dùng nước nóng già, và không rửa món có vết nứt đã gắn keo hoặc đã tẩm nhựa bằng cách ngâm lâu. Với những món đó, chỉ lau bằng khăn ẩm là đủ.
Với món đeo có dây vải, dây cước hay phần bạc, vàng gắn kèm, bạn nên rửa riêng phần đá nếu tháo được. Dây vải ngâm nước dễ bai, giữ ẩm lâu và có mùi; phần kim loại có thể xỉn khi gặp xà phòng. Nếu không tháo được, chỉ lau phần đá bằng khăn ẩm có chút xà phòng, rồi lau lại bằng khăn sạch, tránh để nước đọng ở chỗ nối giữa đá và móc.
Những chất và thiết bị nên tránh
Bảng dưới gom những thứ hay được dùng để "làm sạch" đồ đá trong nhà nhưng không hợp với ngọc bích, hoặc chỉ hợp với ngọc bích chưa qua xử lý.
| Thứ cần tránh | Vì sao | Dùng thay bằng |
|---|---|---|
| Giấm, nước chanh, chất tẩy có axit | Làm mất sáp, xỉn bề mặt; ăn mòn nếu món đồ thật ra là đá vôi | Xà phòng trung tính |
| Nước tẩy javel, chất tẩy bồn cầu | Có thể làm loang màu nhuộm, hại keo dán, hại da tay | Nước ấm và xà phòng dịu |
| Cồn, nước rửa kính đậm đặc | Hoà tan sáp, làm khô bề mặt | Khăn hơi ẩm |
| Máy rửa siêu âm | Rung có thể làm rộng vết nứt, bong keo, lột lớp nhuộm | Bàn chải mềm, rửa tay |
| Máy hơi nước nóng | Chênh nhiệt đột ngột, làm chảy sáp | Nước ấm vừa tay |
| Kem đánh bóng kim loại, kem đánh răng | Chứa hạt mài, để lại vết xước và cặn trắng trong kẽ | Nhờ thợ đánh bóng nếu cần |
| Dầu ăn, dầu dừa | Bóng tạm thời nhưng bám bụi, ôi mùi, để lại vệt vàng | Phủ sáp lại bởi thợ |
Nguyên tắc dễ nhớ: thứ gì bạn không muốn bôi lên tay mình lâu thì cũng đừng bôi lên ngọc. Những vết bẩn cứng đầu, ố vàng trong kẽ sâu hay bề mặt bị xước nhiều nên nhờ thợ làm đá xử lý thay vì thử các chất mạnh ở nhà.
Lớp sáp mòn và chuyện đánh bóng lại
Khi món ngọc bích đã sạch mà vẫn trông khô, mờ, không còn ánh dầu như lúc mới, đó thường là dấu hiệu lớp sáp đã mòn. Bạn có thể kiểm bằng cách nhìn nghiêng dưới đèn: chỗ còn sáp phản chiếu đều, chỗ mất sáp lốm đốm mờ. Điều này không làm giảm chất lượng đá, chỉ ảnh hưởng vẻ ngoài.
Các thợ làm ngọc thường phủ sáp lại bằng cách làm ấm món đồ rồi phủ một lớp sáp mỏng, đánh đều và lau bóng. Việc này cần kiểm soát nhiệt độ để không gây chênh nhiệt và không để sáp đọng thành mảng đục trong kẽ. Với món có giá trị, bạn nên nhờ thợ làm thay vì tự hơ nóng ở nhà.
Một số người thích chà món đeo bằng tay hằng ngày để nó bóng lên một cách tự nhiên. Cách này hiệu quả với món nhỏ và an toàn, vì dầu da tạo một lớp mỏng tương tự sáp. Với tượng và bình lớn, cách tốt nhất vẫn là giữ sạch bụi và để lớp sáp mòn chậm nhất có thể. Nếu bề mặt bị xước nhiều đến mức sáp không che nổi, thợ có thể đánh bóng lại toàn bộ, nhưng việc này làm mất một lớp đá rất mỏng nên không nên làm thường xuyên.
Mùa nồm, cất giữ dài ngày và tẩy uế theo quan niệm
Mùa nồm ở miền Bắc, hơi ẩm ngưng tụ trên mặt đá mát thành những giọt nước nhỏ. Ngọc bích không bị hại bởi hơi nước, nhưng đế gỗ có thể mốc, dây đeo vải có thể ẩm mùi, và nước đọng trong kẽ để lại vệt cặn khi khô. Trong những ngày này, bạn nên lau khô món đồ mỗi sáng, giữ phòng thông thoáng hoặc bật máy hút ẩm, và để vài gói hút ẩm trong tủ kính có đế gỗ.
Khi cất món đồ lâu ngày, hãy bọc từng món trong vải mềm hoặc túi vải riêng, xếp vào hộp có ngăn hoặc chèn vải để các món không chạm vào nhau. Ngọc bích cọ vào ngọc bích, hay vào đồ thạch anh cứng hơn, đều gây xước. Không bọc kín trong túi ni lông khi món đồ còn ẩm.
Nhiều gia đình có tục "tẩy uế" vật phẩm mới mua hoặc lâu không dùng bằng cách ngâm nước muối, để dưới ánh trăng, xông khói nhang. Đây là tập quán, mỗi nhà một cách và không có cách nào là bắt buộc. Về mặt vật lý, ngâm ngọc bích nguyên khối trong nước muối loãng không hại đá nhưng có thể hại đế gỗ, phần kim loại gắn kèm và đá đã nhuộm; sau khi ngâm cần tráng nước sạch và lau khô kỹ. Không nên chà muối hạt khô lên bề mặt vì dễ gây xước.
Đóng gói khi chuyển nhà hoặc gửi đi xa
Tách đế, gói riêng. Tháo tượng khỏi đế gỗ nếu được, gói riêng từng phần. Đế và tượng va vào nhau trong thùng là nguyên nhân hay gặp gây mẻ đáy tượng.
Bảo vệ chi tiết nhô ra. Quấn thêm vài vòng giấy mềm hoặc xốp quanh sừng, đuôi, tai, quai, vòi; đây là những chỗ gãy đầu tiên khi bị dằn xóc.
Nhiều lớp mềm rồi một lớp cứng. Bọc giấy mềm sát mặt đá để tránh xước, ngoài cùng là màng xốp hơi, sau đó đặt vào hộp cứng có chèn kín, lắc nhẹ không thấy xê dịch là được.
Một hộp, một món nặng. Không xếp tượng ngọc nặng chung thùng với đồ sứ, thuỷ tinh. Ghi rõ bên ngoài hộp là đồ dễ vỡ, mặt nào hướng lên, và tự tay vận chuyển những món quý nếu có thể.
Kiểm ngay khi tới nơi. Mở hộp trên mặt phẳng có lót khăn, soi đèn kiểm vết rạn mới trước khi bày lại. Nếu thuê dịch vụ vận chuyển, chụp ảnh tình trạng trước khi gói giúp việc khiếu nại về sau rõ ràng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên rửa đồ ngọc bích một lần?
Với đồ bày trong phòng khách sạch sẽ, rửa vài tháng một lần là đủ, còn hằng tuần chỉ cần phủi bụi. Món đặt gần bếp, gần ban thờ có thắp hương hoặc ở cửa hàng mặt đường nên rửa thường xuyên hơn. Món đeo hằng ngày nên lau sau mỗi lần tháo ra.
Có thể rửa ngọc bích bằng nước máy không?
Có. Nước máy sinh hoạt không hại ngọc bích. Ở nơi nước cứng, nhiều khoáng, sau khi khô có thể để lại vệt trắng mờ, nên bạn lau khô ngay bằng khăn mềm sau khi tráng. Nếu muốn, có thể tráng lần cuối bằng nước đun sôi để nguội.
Ngọc bích để lâu không đeo có bị "chết" không?
Ngọc bích là khoáng vật, không có trạng thái sống hay chết. Món để lâu không đeo có thể trông xỉn hơn vì bụi và lớp sáp khô, chỉ cần rửa sạch và lau bóng là màu và ánh trở lại. Chữ "ngọc chết" trong dân gian thường chỉ cảm giác món đồ kém bóng.
Đế gỗ của tượng ngọc bích bị mốc thì xử lý sao?
Tách tượng ra, lau đế bằng khăn hơi ẩm pha chút giấm loãng hoặc cồn, sau đó phơi trong bóng mát chỗ thoáng gió cho khô hẳn. Không để giấm hay cồn dính lên tượng. Nếu mốc ăn sâu, có thể nhờ thợ mộc chà lại và phủ lớp dầu hay vecni mới cho đế.
Ngọc bích bị dính sơn, keo thì làm sạch thế nào?
Vết sơn nước mới có thể làm mềm bằng nước ấm rồi gỡ bằng móng tay hoặc que gỗ mềm. Keo và sơn dầu cứng thì nên nhờ thợ làm đá xử lý, vì dung môi mạnh dễ làm mất sáp và hại lớp nhuộm nếu có. Không cạo bằng dao kim loại.
Có nên để ngọc bích phơi nắng để "nạp năng lượng" không?
Phơi nắng để nạp năng lượng là quan niệm, không có cơ sở khoa học. Ngọc bích tự nhiên không phai màu dưới nắng, nhưng nắng gắt làm món đồ nóng lên, khô sáp và có thể hại đế gỗ, dây đeo. Nếu muốn theo tục này, chỉ nên để nơi nắng nhẹ buổi sáng trong thời gian ngắn.