Chén và ấm làm từ ngọc bích (nephrite) thật, nguyên khối, không nhuộm, không tẩm nhựa thì có thể dùng pha và uống trà, vì đá này gần như không thấm nước và bền với nước trà. Điều cần lưu ý nhất là sốc nhiệt: rót nước sôi đột ngột vào chén đá đang lạnh có thể làm nứt, nhất là khi đá đã có vết rạn sẵn. Lớp sáp bề mặt cũng có thể mềm ra với nước nóng.
Trên thị trường, nhiều bộ "ấm chén ngọc bích" thật ra làm từ serpentine, đá nhuộm, thuỷ tinh hoặc bột đá ép; những vật liệu này không nên dùng với đồ uống nóng nếu không rõ nguồn gốc. Bài dưới đây giúp bạn biết các loại đồ trà ngọc bích hay gặp, những câu cần hỏi trước khi mua, cách tráng chén, pha trà và giữ gìn sao cho bộ đồ bền lâu. Bài không bàn về tác dụng sức khoẻ, vì không có cơ sở để khẳng định uống trà bằng chén ngọc tốt hơn chén sứ.
Các món đồ trà bằng ngọc bích thường gặp
Ngọc bích được dùng cho khá nhiều món trên bàn trà, từ món tiếp xúc trực tiếp với nước nóng đến món chỉ để bày:
- Chén uống trà: thường nhỏ, thành mỏng vừa phải để soi đèn thấy xanh; một số chén có chân đế.
- Ấm pha trà: khó làm vì phải khoét rỗng lòng, khoan vòi và mài nắp khít; ấm ngọc bích nặng hơn ấm gốm cùng dung tích.
- Chén tống, chén khải: dùng chia trà, ít chịu nhiệt trực tiếp hơn ấm.
- Khay trà, đĩa lót chén: chỉ chịu nước trà nguội tràn xuống, phù hợp với nhiều loại đá hơn.
- Hũ đựng trà khô: cần nắp khít, giữ khô; đá giữ nhiệt độ ổn định tốt.
- Trà sủng, gác thìa, gác nắp: món nhỏ trang trí bàn trà, hay chạm hình cóc, cá, hồ lô.
Mức độ cần cẩn trọng tăng dần theo mức tiếp xúc với nước nóng: khay và gác thìa ít rủi ro nhất, chén và ấm cần hỏi kỹ nhất. Với những món chỉ bày, bạn có thể chọn rộng hơn về vật liệu; với món đựng đồ uống, chất liệu phải được ghi rõ.
Vì sao chén đá có thể nứt khi gặp nước sôi
Khi bạn rót nước sôi vào một chiếc chén, mặt trong nóng lên gần như tức thì trong khi mặt ngoài vẫn còn mát. Phần nóng giãn nở, phần mát chưa kịp giãn, tạo ra ứng suất bên trong thành chén. Gốm sứ làm đồ trà được thiết kế và nung để chịu được điều này. Đá tự nhiên thì không được "thiết kế", nên khả năng chịu sốc nhiệt phụ thuộc vào cấu trúc và vết rạn sẵn có của từng khối.
Ngọc bích có cấu trúc sợi đan nên chịu va đập tốt, và trong thực tế nhiều người vẫn dùng chén ngọc bích với trà nóng. Tuy vậy, nếu chén có vết rạn nhỏ, nước nóng có thể khiến vết rạn mở rộng. Thành chén dày không đều, chỗ dày chỗ mỏng, cũng làm ứng suất dồn vào một điểm. Mùa đông miền Bắc, khi chén để trên kệ lạnh rồi rót ngay nước vừa sôi, là lúc rủi ro cao nhất.
Thạch anh, thuỷ tinh thường, đá vôi và serpentine phản ứng với nhiệt theo những cách khác nhau, có loại chịu kém hơn hẳn. Đây là lý do việc biết đúng vật liệu quan trọng với đồ trà hơn với đồ bày: một chiếc tượng gọi sai tên chỉ gây thiệt về tiền, còn một chiếc chén nứt khi đang rót nước sôi có thể gây bỏng tay.
Những câu cần hỏi trước khi mua đồ trà ngọc bích
Với chén, ấm, chén tống, bạn nên hỏi người bán những câu dưới đây và chỉ mua khi nhận được câu trả lời rõ ràng:
- Món này làm từ khoáng vật gì: nephrite, serpentine, thạch anh hay vật liệu khác? Nguyên khối hay ghép?
- Có nhuộm màu, tẩm nhựa hay phủ lớp gì lên bề mặt không? Có tẩm sáp không, và sáp loại gì?
- Người bán có khuyến nghị dùng món này với nước nóng không, hay chỉ để trưng bày?
- Nắp ấm, quai, vòi có phần nào dán keo hoặc gắn kim loại không?
- Thành chén và lòng ấm có vết rạn nào không? Có thể quay video soi đèn từng chiếc không?
- Nếu chén nứt trong lần dùng đầu tiên theo đúng hướng dẫn thì chính sách đổi trả thế nào?
Nếu người bán trả lời "chỉ nên trưng bày", hãy tôn trọng khuyến nghị đó và coi bộ đồ như vật trang trí. Đồ dùng tiếp xúc thực phẩm ở Việt Nam có quy chuẩn kỹ thuật riêng cho nhiều nhóm vật liệu; với đồ đá thủ công, thông tin này thường không có, nên câu trả lời trung thực của người bán là điều bạn dựa vào.
Chọn chén ngọc bích theo dáng, độ dày và miệng chén
Độ dày thành. Chén quá mỏng soi đèn rất đẹp nhưng dễ mẻ miệng; chén quá dày thì nặng, hút nhiệt nhiều và khó làm ấm đều. Chén có thành đều nhau từ miệng xuống đáy, soi đèn thấy màu sáng đồng đều quanh vành, thường là chén được khoét cẩn thận.
Miệng chén. Lướt nhẹ đầu ngón tay quanh miệng chén: vành nên tròn, mịn, không có điểm sắc hay vết mẻ li ti. Miệng chén là chỗ chạm môi và hay va vào nhau khi rửa, nên những vết mẻ nhỏ ban đầu dễ lan rộng.
Đáy và chân. Chân chén cần phẳng, đặt lên mặt bàn không cập kênh. Đáy chén mài vát nhẹ giúp hạn chế mẻ cạnh. Lòng chén nên nhẵn, không còn vệt khoan xoáy thô để cặn trà khỏi bám.
Dung tích và trọng lượng. Chén ngọc bích nặng hơn chén sứ cùng cỡ đáng kể. Với chén uống trà kiểu nhỏ, bạn nên cầm thử hoặc hỏi trọng lượng từng chiếc, nhất là khi mua tặng người lớn tuổi.
Đồng bộ trong một bộ. Một bộ chén từ cùng khối đá sẽ gần màu nhau; bộ ghép từ nhiều khối có thể chênh sắc. Đó không phải lỗi, nhưng nếu bạn muốn bộ đều màu, hãy nói trước và xin ảnh chụp chung cả bộ dưới ánh sáng ban ngày.
Cách dùng chén, ấm ngọc bích cho an toàn
Khi đã có một bộ đồ trà ngọc bích được xác nhận dùng được với nước nóng, các bước sau giúp giảm rủi ro nứt và giữ đồ lâu bền:
- Trước lần dùng đầu tiên, rửa sạch bằng nước ấm, lau khô, soi đèn kiểm lại từng chiếc để biết tình trạng ban đầu.
- Làm ấm chén và ấm trước: rót nước ấm tay (khoảng 40 – 50 độ) vào, xoay nhẹ rồi đổ đi, sau đó mới tráng bằng nước nóng hơn.
- Không rót nước vừa sôi sùng sục thẳng vào chén lạnh, nhất là vào mùa đông; để nước nguội bớt vài chục giây hoặc rót vào chén tống trước.
- Không đặt ấm ngọc bích lên bếp, lò vi sóng hay đế hâm nóng; đá không phải vật liệu để đun.
- Rót đều tay, không rót dồn vào một điểm sát thành chén.
- Đặt chén lên khay gỗ, khăn hoặc đĩa lót, không đặt trực tiếp lên mặt đá lạnh hoặc mặt kính.
- Sau khi dùng, để chén nguội tự nhiên rồi mới rửa, không dội nước lạnh lên chén đang nóng.
Những bước này cũng là thói quen tốt với đồ trà bằng gốm mỏng và thuỷ tinh. Chúng tốn thêm vài chục giây nhưng giúp bộ đồ của bạn dùng được nhiều năm.
Lớp sáp, cặn trà và chuyện làm sạch
Đồ ngọc bích sau khi đánh bóng thường được phủ một lớp sáp mỏng để tăng độ bóng và che những vết mài li ti. Với đồ bày, lớp sáp này vô hại. Với đồ trà, nước nóng có thể làm sáp mềm ra, để lại cảm giác hơi nhờn hoặc màng mỏng trên mặt nước trong vài lần đầu. Đây là một lý do bạn nên hỏi người bán về loại sáp, và rửa kỹ bằng nước ấm vài lần trước khi dùng.
Ngọc bích gần như không thấm nước nên cặn trà chủ yếu bám trên bề mặt và trong các vết rạn, kẽ chạm. Rửa ngay sau khi dùng bằng nước ấm và khăn mềm là đủ cho phần lớn trường hợp. Với cặn bám lâu, bạn có thể dùng chút xà phòng rửa chén loại dịu, bàn chải lông mềm cho các kẽ, sau đó tráng thật sạch để không còn mùi xà phòng.
Tránh dùng giấm, chanh, chất tẩy có axit hay chất tẩy mạnh, vì chúng có thể làm mất sáp, làm xỉn bề mặt, và nếu món đồ thật ra là đá vôi nhuộm thì sẽ bị ăn mòn. Không cho đồ trà ngọc bích vào máy rửa bát: nhiệt độ cao, nước áp lực và va chạm giữa các món đều không có lợi. Sau khi rửa, úp chén lên khăn sạch cho ráo, lau khô rồi cất vào hộp có lót vải mềm, mỗi chén một ngăn để không chạm nhau.
Trà sủng và khay ngọc bích: chăm thế nào
Trong thú uống trà kiểu Trung Hoa, người ta hay đặt một "trà sủng" trên khay, thường là con cóc, con cá, hồ lô nhỏ, và tưới phần nước tráng chén lên đó. Trà sủng truyền thống làm bằng đất nung không men, ngấm nước trà dần đổi màu, nên mới có cái thú "nuôi" trà sủng. Trà sủng bằng ngọc bích thì gần như không ngấm, nên không đổi màu theo kiểu đó; thay vào đó, nó giữ được màu xanh và độ bóng nếu được lau khô sau mỗi buổi trà.
Khay trà ngọc bích, hoặc khay gỗ có mặt ngọc, đẹp nhưng nặng và nhạy với va chạm ở các góc. Nên đặt khay trên mặt bàn phẳng, có lót cao su chống trượt ở đáy. Nước trà tràn xuống khay nên được lau khô cuối buổi; nước đọng lâu trong kẽ chạm hoặc vết rạn có thể để lại vệt cặn nâu khó rửa.
Đồ trà bằng ngọc bích, dù dùng thật hay chỉ bày, mang lại vẻ đẹp riêng cho bàn trà: màu xanh trầm cạnh màu nước trà vàng, ánh dầu dịu dưới đèn. Nếu bạn muốn bắt đầu, một bộ gác thìa, gác nắp hay đĩa lót ngọc bích là lựa chọn ít rủi ro trước khi chuyển sang chén và ấm. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Uống trà bằng chén ngọc bích có tốt cho sức khoẻ không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy uống trà bằng chén ngọc bích tốt cho sức khoẻ hơn chén sứ hay chén thuỷ tinh. Nhiều người thích chén ngọc vì vẻ đẹp, cảm giác cầm tay và ý nghĩa văn hoá. Đó là lý do chính đáng để chọn, nhưng không nên mua vì kỳ vọng tác dụng chữa bệnh.
Chén ngọc bích có giữ nhiệt tốt hơn chén sứ không?
Đá có khối lượng riêng lớn hơn sứ nên chén ngọc bích cùng cỡ thường nặng hơn và hấp thụ nhiệt nhiều hơn lúc đầu. Nếu chén không được làm ấm trước, nó sẽ lấy bớt nhiệt của nước trà. Khi đã được tráng nóng, chén giữ ấm khá ổn định. Khác biệt này nhỏ trong một buổi trà thông thường.
Có nên đựng rượu hay đồ uống có cồn trong chén ngọc bích không?
Ngọc bích tự nhiên không phản ứng với rượu ở nhiệt độ thường. Tuy vậy, cồn có thể hoà tan một phần sáp bề mặt hoặc làm loang màu nếu món đồ đã nhuộm. Nếu không chắc chắn về xử lý bề mặt, bạn nên dùng chén ngọc cho trà và nước, còn rượu dùng chén sứ hay thuỷ tinh.
Chén ngọc bích bị nứt nhỏ có dùng tiếp được không?
Không nên dùng chén có vết nứt với nước nóng, vì nhiệt có thể khiến vết nứt mở rộng và chén vỡ khi đang cầm. Vết nứt cũng là nơi cặn trà và vi khuẩn đọng lại khó rửa. Bạn có thể giữ chén nứt làm đồ bày, gác thìa hoặc đựng vật nhỏ khô.
Làm sao biết ấm ngọc bích có phần nào dán keo không?
Soi đèn và nhìn kỹ ở các vị trí nối như chân vòi, quai, núm nắp. Đường keo thường hiện thành vạch mảnh có ánh khác, màu hơi khác hoặc trong hơn phần đá xung quanh. Cách chắc nhất là hỏi người bán và đề nghị ghi rõ trên mô tả, vì keo không phù hợp với nước sôi.
Có thể dùng muối hay baking soda để rửa chén ngọc bích không?
Baking soda pha loãng với nước ấm có thể dùng để rửa cặn trà, nhưng nên chà nhẹ bằng khăn mềm và tráng thật sạch. Muối hạt khô dễ gây xước li ti nếu chà mạnh. Với ngọc bích, nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm thường đã đủ, nên không cần dùng thêm chất khác.