Đá lưu ly chạm nước sạch trong chốc lát không sao, nhưng không nên ngâm, không rửa bằng nước nóng, xà phòng mạnh hay nước có chất tẩy; cách làm sạch an toàn nhất là lau bằng khăn vi sợi khô hoặc hơi ẩm rồi lau khô ngay. Lưu ly đã nhuộm hoặc phủ sáp còn cần cẩn thận hơn, vì nước và dung môi có thể làm phai màu và mất lớp bóng.
Lý do nằm ở thành phần của đá: lazurite tạo màu xanh khá mềm, calcite tạo vệt trắng bị axit ăn mòn, pyrite tạo đốm vàng dễ xỉn khi gặp ẩm. Hiểu ba thành phần này, bạn sẽ hiểu vì sao lưu ly cần được giữ khác thạch anh. Bài dưới đây đi qua những tình huống hay gặp, cách lau đúng, cách cất, cách xử lý khi đá đã xỉn và những thứ nên tránh.
Lưu ly gặp gì thì sao
Bảng dưới tóm tắt những tác nhân hay gặp trong sinh hoạt và ảnh hưởng của chúng lên lưu ly.
| Tác nhân | Ảnh hưởng | Mức độ | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Nước sạch, chạm ngắn | Gần như không | Thấp | Lau khô ngay |
| Ngâm nước lâu, nước nóng | Xỉn bề mặt, hại lớp sáp, phai màu nhuộm | Trung bình | Tránh ngâm |
| Mồ hôi, kem dưỡng, nước hoa | Mất bóng dần, bám bẩn | Trung bình | Đeo sau khi thoa, lau sau khi đeo |
| Giấm, chanh, chất tẩy có axit | Ăn mòn calcite, rỗ bề mặt | Cao | Tuyệt đối tránh |
| Độ ẩm cao kéo dài | Pyrite xỉn, ố nâu | Trung bình | Cất nơi khô, có gói hút ẩm |
| Nhiệt cao, nắng gắt | Hại lớp sáp, có thể làm đổi màu | Trung bình đến cao | Tránh xa bếp, cửa sổ nắng |
| Va đập, cọ với đá cứng | Trầy, mẻ cạnh | Cao | Cất riêng, tháo khi làm việc nặng |
Nhìn bảng, có thể thấy ba nhóm cần tránh nhất là axit, va đập và nhiệt. Nước sạch, nếu chỉ chạm qua và lau khô, thật ra ít đáng lo hơn nhiều người tưởng.
Mức độ trong bảng là cho lưu ly phổ thông có phủ sáp. Đá chưa xử lý và ít calcite chịu được tốt hơn một chút; đá nhuộm, đá ép thì nhạy hơn, nhất là với nước nóng và dung môi. Nếu không rõ món của mình thuộc loại nào, cứ coi như loại nhạy nhất mà giữ.
Vì sao lưu ly nhạy cảm hơn thạch anh
Thạch anh có độ cứng 7 trên thang Mohs, gần như không phản ứng với axit thông thường, nên rửa nước, ngâm xà phòng nhẹ cũng không sao. Lưu ly chỉ khoảng 5 đến 5,5, thấp hơn bụi cát thường có trong không khí, vì vậy mỗi lần lau bằng khăn có bụi là một lần tạo vết xước li ti. Lâu dần, mặt đá mất độ bóng, trông mờ.
Calcite trong lưu ly là canxi cacbonat, cùng chất với đá vôi. Nó phản ứng với axit, kể cả axit yếu như giấm, nước chanh, một số loại nước rửa kính, nước tẩy cặn. Khi bị ăn mòn, vùng trắng trở nên rỗ, sần, bám bẩn. Đá có nhiều calcite như loại Chile nhạy hơn đá ít calcite.
Pyrite là sắt sunfua. Trong môi trường ẩm, nó có thể bị ôxy hoá dần, từ ánh vàng sáng ngả sang nâu xỉn, có khi để lại vết ố quanh đốm. Quá trình này chậm, thường phải nhiều tháng đến nhiều năm, nhưng với khí hậu nồm ẩm của miền Bắc hay mùa mưa kéo dài ở miền Nam, bạn nên để ý.
Cuối cùng, phần lớn lưu ly trên thị trường được phủ sáp hoặc dầu để bóng, nhiều viên còn được nhuộm. Lớp sáp sợ nhiệt và dung môi, màu nhuộm sợ nước lâu và chất tẩy. Bảo quản lưu ly thực chất là bảo vệ cả đá lẫn những lớp xử lý này.
Lau lưu ly đúng cách
Với vòng, mặt dây, tượng nhỏ, quy trình làm sạch định kỳ chỉ mất vài phút:
- Phủi hoặc thổi nhẹ để bụi bay đi trước, đặc biệt với tượng có rãnh. Lau ngay khi còn bụi sẽ kéo cát mịn qua mặt đá, gây xước.
- Lau bằng khăn vi sợi sạch, khô. Với vết bẩn nhẹ như dấu tay, thường chỉ cần bước này.
- Nếu còn bẩn, làm ẩm một góc khăn bằng nước sạch ở nhiệt độ thường, vắt thật khô, lau nhẹ chỗ bẩn.
- Lau khô ngay bằng phần khăn khô, chú ý lỗ xâu và khe chạm nơi nước dễ đọng.
- Để món đồ ở chỗ thoáng vài phút cho khô hẳn trước khi cất vào hộp.
- Với vòng dây chun, không kéo căng dây khi lau, và không để nước thấm vào lỗ xâu lâu vì làm chun nhanh lão hoá.
Không cần dùng xà phòng cho lưu ly trong đa số trường hợp. Nếu buộc phải dùng vì bẩn dầu mỡ, chỉ dùng vài giọt xà phòng trung tính pha loãng trong nước ấm, chấm khăn, lau nhanh rồi lau lại bằng khăn ẩm nước sạch và lau khô.
Khăn dùng cho đá nên là khăn riêng, giặt sạch, không dùng chung với khăn lau bạc có tẩm hoá chất. Một chiếc khăn vi sợi nhỏ để sẵn trong hộp trang sức sẽ khiến việc lau sau mỗi lần đeo trở thành thói quen dễ giữ.
Những thứ nên tránh với lưu ly
Danh sách dưới gồm các cách làm sạch hay được truyền tai nhưng không hợp với lưu ly:
- Máy rửa siêu âm và máy hơi nước: rung mạnh và nhiệt có thể làm vết nứt ngầm lan rộng, làm bong lớp sáp và màu nhuộm.
- Ngâm nước muối: một số người ngâm đá nước muối theo quan niệm tẩy uế; với lưu ly, muối đọng trong lỗ rỗ và có thể làm xỉn pyrite.
- Phơi nắng gắt nhiều giờ: cũng là một cách "nạp năng lượng" theo quan niệm, nhưng làm nóng đá, hại lớp sáp và có thể làm nhạt đá nhuộm.
- Kem đánh răng, baking soda: có hạt mài, làm xước mặt đá mềm.
- Giấm, chanh, nước rửa kính, nước tẩy cặn: ăn mòn calcite.
- Dung dịch tẩy bạc ngâm cả món: khi muốn làm sạch viền bạc của mặt dây lưu ly, chỉ dùng khăn lau bạc cho phần kim loại.
- Cồn, acetone lau toàn bộ: hoà tan lớp sáp, làm mặt đá mờ.
Nếu theo nếp gia đình bạn muốn làm lễ tẩy uế cho vật phẩm, có thể chọn những cách nhẹ nhàng không gây hại như để đá ở nơi thoáng, đặt trên một bát gạo khô hay lau bằng khăn sạch, thay vì ngâm muối hay phơi nắng. Đây là tập quán, không có cách nào bắt buộc.
Cất giữ: hộp, túi và độ ẩm
Cách cất tốt nhất cho món đeo là mỗi món một túi vải mềm hoặc một ngăn riêng trong hộp lót nỉ. Lưu ly mềm hơn hầu hết các loại đá và kim loại khác trong hộp trang sức, nên khi nằm chung, chính nó là thứ bị trầy. Vòng chuỗi hạt nên đặt nằm, không treo lâu ngày để dây không bị kéo giãn.
Độ ẩm là điều cần chú ý ở Việt Nam. Trong mùa nồm, hãy đặt một gói hút ẩm silica nhỏ trong hộp, thay hoặc sấy lại định kỳ. Tránh cất trong phòng tắm, gần máy giặt, dưới gầm giường sát nền nhà. Nếu nhà có tủ kính kín, đó là chỗ tốt cho tượng và đồ bày lưu ly trong những tháng ẩm.
Nếu cất lâu không dùng, hãy lau sạch và để khô hoàn toàn trước khi cất. Mồ hôi, dầu da còn bám lại trên đá trong nhiều tháng sẽ khó lau hơn và có thể làm mờ bề mặt. Mỗi vài tháng, lấy ra kiểm tra một lần, lau khăn khô, xem dây và đốm pyrite có thay đổi gì không.
Giữ lưu ly theo mùa và theo vùng
Ở miền Bắc, giai đoạn nồm ẩm cuối đông đầu xuân là lúc lưu ly dễ gặp chuyện nhất: hơi nước đọng trên mọi bề mặt, kể cả mặt đá và trong lỗ xâu. Những tuần này, nên hạn chế bày tượng lưu ly ở chỗ trống, cất đồ đeo vào hộp kín có gói hút ẩm, và lau khô món đồ mỗi khi thấy mặt đá rịn ẩm. Khi trời hanh trở lại, mở hộp cho thoáng một buổi rồi mới cất tiếp.
Ở miền Trung, gió mang hơi muối ở các thành phố ven biển và mùa mưa bão kéo dài là hai điều cần lưu ý. Hơi muối bám lên đá làm xỉn pyrite nhanh hơn, nên đồ bày gần cửa hướng biển cần lau định kỳ bằng khăn hơi ẩm nước sạch rồi lau khô. Ở miền Nam, mùa mưa ẩm và nóng quanh năm khiến mồ hôi là tác nhân chính với đồ đeo; thói quen lau vòng, mặt dây sau mỗi ngày đeo giúp đá giữ bóng lâu.
Trong phòng có điều hoà, không khí khô hơn nên ít lo ẩm, nhưng tránh đặt lưu ly ngay dưới luồng gió lạnh rồi mang ra chỗ nắng nóng liền, vì thay đổi nhiệt đột ngột không tốt cho đá có vết nứt ngầm và lớp sáp phủ.
Khi lưu ly đã xỉn, mất bóng hoặc phai màu
Mất bóng nhẹ thường do lớp sáp phủ đã mòn. Bạn có thể thử đánh nhẹ bằng khăn vi sợi khô theo vòng tròn; nhiều khi độ bóng quay lại một phần. Nếu muốn bóng như mới, thợ đá có thể phủ lại một lớp sáp mỏng hoặc đánh bóng lại bề mặt. Không tự dùng giấy nhám, kem đánh bóng kim loại hay sáp ô tô.
Đốm pyrite ngả nâu khó phục hồi hoàn toàn tại nhà. Thợ có thể đánh bóng lại để lộ lớp pyrite sáng bên dưới, nhưng sẽ mất đi một lớp mỏng của đá. Với đồ đeo nhỏ, nhiều người chấp nhận để nguyên, coi đó là dấu vết thời gian.
Màu nhạt dần thường xảy ra với lưu ly nhuộm, đặc biệt khi hay tiếp xúc nước, mồ hôi và nắng. Màu nhuộm đã phai thì không lấy lại được bằng cách lau. Có nơi nhận nhuộm lại, nhưng đó là quyết định tuỳ bạn; nếu đá đã phai đều và bạn vẫn thích, cứ dùng tiếp, chỉ cần giữ kỹ hơn để không phai thêm. Rỗ ở vùng calcite do axit thì phải đánh bóng lại mới xử lý được.
Câu hỏi thường gặp
Đeo vòng lưu ly đi mưa có sao không?
Gặp nước mưa trong chốc lát không làm hại đá đáng kể. Về nhà, bạn nên lau khô vòng bằng khăn mềm, để chỗ thoáng cho khô cả lỗ xâu và dây chun rồi mới cất. Điều cần tránh là để vòng ướt lâu hoặc cất vào hộp kín khi chưa khô.
Có nên ngâm đá lưu ly trong nước muối để làm sạch không?
Không nên. Muối có thể đọng trong lỗ rỗ, làm xỉn pyrite và hại lớp sáp phủ, nhất là với đá nhuộm. Nếu theo nếp gia đình bạn muốn làm sạch vật phẩm theo tập quán, có thể chọn cách nhẹ hơn như đặt trên bát gạo khô hoặc lau bằng khăn sạch.
Lưu ly đeo lâu bị mờ, có tự đánh bóng được không?
Bạn có thể lau mạnh tay hơn một chút bằng khăn vi sợi khô để đá bóng lên phần nào. Không nên dùng kem đánh răng, giấy nhám hay kem đánh bóng kim loại vì làm xước đá mềm. Muốn phục hồi độ bóng đầy đủ, hãy nhờ thợ đá đánh bóng hoặc phủ lại sáp.
Đá lưu ly có bị phai màu dưới nắng không?
Lưu ly tự nhiên chưa xử lý khá bền màu dưới ánh sáng thường. Đá nhuộm thì có thể nhạt dần khi phơi nắng lâu, và nhiệt từ nắng gắt làm hại lớp sáp phủ. Vì vậy không nên phơi nắng nhiều giờ, cũng không nên bày tượng lưu ly ở bậu cửa sổ nắng chiều.
Cất chung lưu ly với vòng thạch anh có được không?
Không nên để cọ xát trực tiếp. Thạch anh cứng hơn lưu ly nhiều, va chạm trong hộp sẽ làm lưu ly trầy. Hãy cất mỗi món một túi vải hoặc một ngăn riêng. Nếu buộc phải để chung, quấn lưu ly trong khăn mềm.
Dùng nước rửa tay khô có cồn khi đang đeo vòng lưu ly có sao không?
Cồn và các chất trong nước rửa tay có thể làm tan dần lớp sáp phủ, làm mặt đá mờ đi theo thời gian. Nếu dùng thường xuyên, nên kéo vòng lên cao hoặc tháo ra, chờ tay khô hẳn rồi đeo lại. Thỉnh thoảng lau vòng bằng khăn khô để loại bỏ cặn.