Trên giấy giám định, vật phẩm không làm từ một khối đá liền được gọi bằng các tên riêng: đá tái tạo hoặc đá ép khi đá vụn, bột đá được ép lại với keo; vật liệu tổng hợp khi bột đá trộn nhiều nhựa đổ khuôn; đá ghép khi hai, ba lớp vật liệu được dán chồng. Những tên này không phải để chê món hàng, mà để gọi đúng bản chất của nó.
Nhiều người mua vật phẩm đá chỉ phân biệt "đá thật" và "đá giả", nên khi đọc giấy gặp chữ "tái tạo" thì không biết xếp vào đâu. Bài giải thích từng khái niệm, cách giấy thường ghi, những vật phẩm hay gặp và cách đọc giấy bán hàng đối chiếu với giấy giám định.
Năm khái niệm cần phân biệt
Đá nguyên khối. Cả món được mài, chạm từ một khối đá liền. Có thể đã nhuộm, nung, tẩm, nhưng vẫn là một khối. Giấy không thêm chữ gì đặc biệt về cấu tạo.
Đá tái tạo, đá ép. Đá vụn hoặc bột đá của chính loại đá đó được trộn với một ít chất kết dính, ép dưới áp lực thành khối rồi mài. Thành phần chủ yếu vẫn là loại đá gốc, nhưng không còn là khối tự nhiên. Hay gặp với ngọc lam, hổ phách, lưu ly, malachite.
Bột đá đúc keo. Bột đá, thường là bột đá vôi hoặc đá rẻ, trộn với lượng lớn nhựa rồi đổ khuôn. Thị trường vật phẩm gọi là "bột đá" hay "đá composite". Đây là vật liệu tổng hợp, khác đá tái tạo ở chỗ nhựa chiếm tỉ lệ đáng kể và bột đá thường không cùng loại với đá được mô phỏng.
Đá ghép lớp. Hai hoặc ba lớp vật liệu dán chồng, ví dụ lớp mỏng đá thật trên nền đá rẻ hay thuỷ tinh, hoặc lớp đá mỏng phủ kính lồi. Hay gặp ở mặt nhẫn, mặt dây cabochon. Giấy gọi là đá ghép đôi, ghép ba hoặc đá ghép nói chung.
Đá trám, đá vá. Khối đá liền nhưng có hốc hoặc vết nứt được trám bằng keo hay bột đá trộn keo cho đầy. Giấy có thể ghi "có phần trám" hoặc xếp vào nhóm tẩm.
Cách giấy giám định thường ghi
Các tên gọi khác nhau tuỳ nơi cấp. Bảng dưới gom cách ghi tiếng Việt, tiếng Anh hay gặp và điều người mua nên hiểu:
| Ghi trên giấy | Tiếng Anh hay gặp | Người mua nên hiểu |
|---|---|---|
| Đá tái tạo, đá ép | Reconstituted, reconstructed, pressed, bonded | Thành phần là đá gốc nhưng đã nghiền và ép lại |
| Vật liệu tổng hợp, nhựa trộn bột khoáng | Composite, resin with mineral powder | Không phải đá; bột khoáng là chất độn |
| Đá ghép | Assembled, doublet, triplet | Nhiều lớp dán; phần nhìn thấy có thể khác phần đáy |
| Mô phỏng | Imitation, simulant | Vật liệu khác hẳn nhưng trông giống đá được nhắc tới |
| Có phần trám | Filled | Khối liền có chỗ được lấp đầy |
Chữ "mô phỏng" hay đi cùng các chữ trên. Một tượng bột đá đúc keo có màu xanh như ngọc có thể được giấy ghi "vật liệu tổng hợp, mô phỏng ngọc". Hai chữ nói hai việc: cấu tạo là gì, và nó đang được làm cho giống cái gì.
Vật phẩm hay gặp từng loại
Mỗi nhóm vật phẩm phong thủy có những loại cấu tạo hay gặp. Biết trước giúp bạn đọc giấy không bất ngờ:
- Tượng tỳ hưu, thiềm thừ, Di Lặc cỡ lớn giá vừa phải: nhiều món là bột đá đúc keo, phủ màu hoặc mạ. Đây là vật liệu chính đáng, được bán đúng tên dưới chữ "bột đá".
- Vòng và mặt dây ngọc lam, lưu ly, malachite: đá tái tạo khá phổ biến vì đá gốc mềm, xốp, vụn nhiều khi chế tác.
- Vòng và mặt hổ phách: hổ phách ép từ mảnh vụn bằng nhiệt và áp suất xuất hiện nhiều; giấy thường ghi "hổ phách ép".
- Mặt nhẫn, mặt dây cabochon màu đẹp bất thường: cần để ý khả năng đá ghép lớp, nhất là khi phần đáy bị bọc kín trong ổ kim loại.
- Tượng đá lớn có hốc tự nhiên: có thể có phần trám bột đá và keo ở mặt sau hoặc dưới đế.
Danh sách này không có nghĩa mọi món trong nhóm đều như vậy. Nó chỉ cho biết chỗ nên hỏi kỹ và chỗ giấy giám định có giá trị nhất. Với tượng lớn, câu hỏi hữu ích nhất thường là: tượng tạc từ khối đá hay đổ khuôn? Với món đeo nhỏ màu xanh lam, xanh lục hay vàng mật, câu hỏi là: đá nguyên khối hay đá ép? Với mặt nhẫn, mặt dây: đá một lớp hay ghép lớp? Ba câu ngắn này bao được phần lớn các trường hợp, và người bán hiểu hàng sẽ trả lời ngay.
Vì sao đá ép khó phân biệt bằng mắt
Đá tái tạo làm từ chính loại đá gốc nên màu sắc, chiết suất, tỉ trọng có thể rất gần đá nguyên khối. Tỉ trọng thường thấp hơn chút ít do có keo, nhưng chênh lệch nhỏ, nằm trong sai số đo ở nhà. Vì vậy những phép thử phổ thông như cân, soi đèn ít khi đủ để kết luận.
Người giám định nhận ra đá tái tạo chủ yếu qua cấu trúc dưới kính phóng đại: các mảnh vụn góc cạnh xếp sát nhau với chất kết dính ở giữa, ranh giới giữa các mảnh không liền mạch như vân tự nhiên. Phổ hồng ngoại giúp xác nhận sự có mặt của keo. Với hổ phách ép, ánh sáng phân cực có thể cho thấy các vùng ứng suất kiểu dòng chảy đặc trưng.
Bột đá đúc keo thì dễ nhận hơn: nhẹ hơn rõ so với đá cùng cỡ, cảm giác ấm tay hơn, chỗ sứt lộ ra bột màu đồng nhất thay vì mặt vỡ tinh thể, đáy thường có vết khuôn. Nhưng khi được phủ lớp sơn bóng dày, nhìn qua ảnh trên mạng thì khó.
Đá ghép lớp gắn trong ổ kim loại hầu như không nhìn ra khi đã gắn, vì đường dán bị che. Người giám định có khi phải ngâm vào chất lỏng hoặc soi ngang mép để thấy ranh giới. Đây là lý do giấy cho đá ghép đã gắn ổ đôi khi kèm ghi chú giới hạn.
Khối lượng và tỉ trọng trên giấy của đá ép, bột đá
Với đá tái tạo, ô tỉ trọng trên giấy thường thấp hơn chút ít so với đá nguyên khối cùng loại, vì một phần thể tích là keo, và keo nhẹ hơn khoáng vật. Mức chênh phụ thuộc vào tỉ lệ keo và độ nén, nên không có con số chung. Người giám định coi con số này là một mảnh ghép, không phải bằng chứng duy nhất.
Với bột đá đúc keo, chênh lệch rõ hơn nhiều vì nhựa chiếm phần lớn. Một tượng bột đá thường nhẹ hơn hẳn tượng đá tự nhiên cùng kích thước. Một số xưởng trộn thêm bột khoáng nặng hoặc đổ lõi để tượng nặng tay hơn, nên cảm giác cầm không phải lúc nào cũng đáng tin. Giấy giám định cho tượng bột đá thường ghi khối lượng nhưng có thể không ghi tỉ trọng, vì con số đó không mang nhiều ý nghĩa với vật liệu hỗn hợp.
Với đá ghép lớp, tỉ trọng của cả viên là trung bình của các lớp, nên không khớp với bất kỳ loại đá nào trong bảng. Đây là lý do người giám định không dựa vào tỉ trọng để kết luận đá ghép mà dựa vào việc nhìn thấy đường dán.
Khi tự cân món đồ ở nhà và thấy nhẹ hơn mong đợi, đừng vội kết luận. Đo kích thước cẩn thận, ước thể tích, so với bảng tỉ trọng, rồi coi kết quả là gợi ý để quyết định có cần gửi kiểm hay không.
Bột đá không xấu, chỉ cần gọi đúng tên
Bột đá đúc keo là vật liệu được dùng rộng rãi cho vật phẩm phong thủy cỡ lớn vì nhiều lý do hợp lý: đúc được chi tiết sắc nét, giá dễ chịu hơn nhiều so với tạc đá nguyên khối, nhẹ hơn nên an toàn khi bày trên kệ, ít nứt vỡ do va đập nhẹ. Nhiều gia đình chọn tượng bột đá một cách có ý thức cho phòng khách.
Tương tự, đá tái tạo tận dụng được phần đá vụn quý, làm ra món đeo bền hơn đá gốc mềm xốp. Hổ phách ép cho phép làm hạt vòng đều cỡ, đều màu từ những mảnh nhỏ không dùng được.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi những vật liệu này được bán dưới tên đá nguyên khối, với giá của đá nguyên khối. Giấy giám định có ích nhất đúng ở khoảng cách đó: nó gọi tên vật liệu, và bạn tự quyết định món đó có xứng với số tiền và mong muốn của mình không.
Về quan niệm, nhiều người cho rằng vật phẩm đá tự nhiên mang ý nghĩa khác vật phẩm làm từ bột. Đó là lựa chọn của từng người. Tờ giấy không nói vật liệu nào hợp phong thủy hơn; nó chỉ nói vật liệu là gì.
Đối chiếu giấy bán hàng với giấy giám định
Giấy bán hàng, phiếu bảo hành hay tem gắn sản phẩm là lời mô tả của người bán. Giấy giám định là kết luận của bên kiểm tra. Khi có cả hai, đặt cạnh nhau và soát từng dòng: tên vật liệu, cấu tạo nguyên khối hay ép, kích thước, khối lượng.
Những chữ cần đối chiếu kỹ trên giấy bán hàng là "đá tự nhiên", "nguyên khối", "đá thật", "ngọc". Nếu giấy bán hàng ghi "tỳ hưu đá thạch anh tự nhiên nguyên khối" mà giấy giám định ghi "vật liệu tổng hợp, nhựa trộn bột khoáng, mô phỏng thạch anh", đó là khác biệt về bản chất và bạn có căn cứ để đề nghị xử lý theo thoả thuận mua bán.
Ngược lại, nếu giấy bán hàng ghi "tỳ hưu bột đá phủ màu xanh ngọc" và giấy giám định xác nhận đúng như vậy, món hàng hoàn toàn trung thực dù không phải đá tự nhiên. Đây là kiểu người bán đáng quay lại.
Lưu giữ cả hai giấy cùng nhau, chụp ảnh món đồ ngày nhận. Nếu có tranh chấp về sau, ba thứ này đặt cạnh nhau sẽ nói rõ hơn mọi lời kể.
Câu hỏi thường gặp
Đá tái tạo có được gọi là đá tự nhiên không?
Thành phần chính của đá tái tạo là đá tự nhiên, nhưng khối đá đã bị nghiền và ép lại, nên gọi chung là "đá tự nhiên" dễ gây hiểu lầm. Giấy giám định sẽ ghi rõ là tái tạo hoặc ép. Người bán trung thực cũng nên ghi như vậy trên tem.
Tượng bột đá có bền không?
Tượng bột đá đúc keo khá bền khi bày trong nhà, chịu va đập nhẹ tốt hơn đá giòn. Điểm yếu là lớp sơn, mạ bề mặt có thể bong, phai khi để nắng gắt hoặc lau bằng hoá chất. Lau bụi bằng khăn khô mềm và đặt tránh nắng trực tiếp giúp tượng giữ màu lâu.
Hổ phách ép có phân biệt bằng nước muối được không?
Không. Hổ phách ép có thành phần là hổ phách nên cũng nổi trong nước muối đậm như hổ phách nguyên khối. Phép thử nước muối chỉ loại được vật liệu nặng như thuỷ tinh. Muốn biết là ép hay nguyên khối, cần soi cấu trúc dưới kính phóng đại và ánh sáng phân cực.
Mặt dây đã gắn ổ bạc có giám định được là đá ghép không?
Có khi được, có khi không. Nếu mép đá lộ ra, người giám định soi ngang có thể thấy đường dán. Nếu ổ bọc kín, việc khẳng định khó hơn và giấy có thể ghi giới hạn. Với món giá trị cao, nên yêu cầu giám định trước khi gắn ổ.
Giấy ghi "mô phỏng ngọc" thì có phải lừa đảo không?
Chữ mô phỏng chỉ mô tả vật liệu được làm cho giống ngọc. Lừa đảo hay không phụ thuộc vào cách người bán giới thiệu. Nếu họ bán đúng là "đá mô phỏng ngọc" thì không có gì sai. Nếu họ bán như ngọc thật với giá ngọc thật thì đó là mô tả sai sự thật.
Có tự nhận ra tượng bột đá tại nhà không?
Có vài dấu hiệu gợi ý: nhẹ hơn đá cùng cỡ, ấm tay, đáy có vết khuôn hoặc lỗ đổ, chỗ sứt lộ bột màu đồng nhất. Nhưng tượng được làm kỹ, phủ sơn dày có thể che các dấu hiệu này. Nếu giá trị món đồ đáng kể, giấy giám định vẫn là cách chắc chắn hơn.