Nếu nhà bạn hay rung, vì sát đường xe tải, gần công trình, gần đường tàu, ở tầng cao chung cư hoặc ở vùng thỉnh thoảng có động đất nhỏ, thì vật phẩm trên kệ cao nên được giữ bằng ba lớp: kệ tủ cố định vào tường, món đồ có đế rộng và lót gel hoặc sáp chống trượt, đồ nặng xếp ở thấp và tủ kính có chốt cửa.
Việt Nam không nằm trên vành đai động đất mạnh như Nhật Bản hay Indonesia, nên nhiều người ít nghĩ tới chuyện này. Nhưng rung lắc trong nhà không chỉ đến từ động đất. Nhà mặt đường quốc lộ, nhà cạnh công trình đóng cọc, nhà ven đường sắt rung nhẹ hằng ngày. Vật phẩm đứng trên kệ bị rung nhỏ lặp đi lặp lại sẽ "bò" dần ra mép, cho tới một ngày rơi xuống mà không ai chạm vào.
Bài này giúp bạn nhận ra nhà mình có đang rung không, rồi đi qua từng lớp giữ đồ từ đơn giản đến kỹ hơn. Thông tin về động đất trong bài ở mức phổ thông; khi có tin động đất, hãy theo hướng dẫn của cơ quan chức năng địa phương.
Rung lắc trong nhà đến từ đâu
Nguồn rung phổ biến nhất ở thành phố là giao thông nặng. Nhà mặt tiền đường lớn, đường vành đai, nơi xe tải và xe container chạy cả đêm, thường rung nhẹ mỗi lần xe qua. Người ở lâu quen tới mức không còn cảm thấy, nhưng ly nước trên bàn, đồ trên kệ thì vẫn rung theo. Nhà ven đường sắt có thêm rung mỗi chuyến tàu, như những dãy nhà nằm sát đường tàu chạy xuyên nội đô Hà Nội.
Nguồn thứ hai là công trình xây dựng bên cạnh: đóng cọc, khoan cọc nhồi, đầm nền, phá dỡ. Những đợt này kéo dài vài tuần tới vài tháng và cường độ rung lớn hơn giao thông nhiều. Nếu nhà bên cạnh sắp xây, đó là lúc nên rà lại toàn bộ đồ trên kệ.
Nguồn thứ ba là toà nhà cao tầng. Nhà cao tầng được thiết kế để dao động nhẹ theo gió và các rung chấn, người ở tầng cao đôi khi thấy đèn chùm đung đưa, nước trong bể cá sóng sánh khi gió mạnh hoặc khi có động đất ở xa. Cuối tháng 3/2025, trận động đất lớn ở Myanmar khiến nhiều toà nhà cao tầng ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh rung nhẹ, nhiều người phải xuống sảnh, dù tâm chấn cách hàng trăm, hàng nghìn ki-lô-mét.
Nguồn thứ tư là động đất tại chỗ. Vùng Tây Bắc như Điện Biên, Sơn La, Lai Châu nằm trên các đới đứt gãy và thỉnh thoảng ghi nhận động đất; khu vực Kon Plông (trước thuộc tỉnh Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) mấy năm gần đây có nhiều trận động đất nhỏ liên tiếp. Phần lớn các trận này ở mức nhẹ, nhưng đủ làm đồ trên kệ cao xê dịch, rơi.
Dấu hiệu cho thấy vật phẩm của bạn đang bị rung
Nhiều khi người trong nhà không cảm thấy rung, nhưng đồ vật cho biết. Những dấu hiệu nên quan sát:
- Món đồ tự dịch chỗ sau vài ngày, vài tuần: con tỳ hưu quay lệch đi, quả cầu lăn ra khỏi tâm đế, tượng xích dần ra mép kệ.
- Vết bụi lệch: nhấc món đồ lên thấy vết sạch bên dưới không trùng với vị trí hiện tại.
- Tiếng lách cách của đồ sứ, pha lê trong tủ kính khi có xe nặng chạy qua hoặc khi đóng cửa.
- Mặt nước rung trong ly, bình hoa, bể cá vào những giờ xe tải chạy nhiều.
- Đồ treo đung đưa dù không có gió: chuông gió, đèn lồng, hồ lô treo.
- Vết nứt chân chim mới xuất hiện ở tường, quanh lỗ vít kệ treo.
Một cách thử đơn giản: đặt đồng xu đứng cạnh trên mặt kệ hoặc đánh dấu bằng bút chì vị trí đáy của vài món đồ, để vài ngày rồi xem lại. Nếu đồng xu đổ, vị trí lệch khỏi dấu, nhà bạn đang có rung đáng kể ở mặt kệ đó. Thử ở vài kệ khác nhau trong nhà sẽ giúp bạn biết kệ nào yên nhất, thường là kệ ở tường phía trong, tầng thấp, xa mặt đường. Đó là nơi nên dồn những món dễ vỡ và có giá trị nhất của gia đình.
Lớp thứ nhất: cố định kệ và tủ
Dây hoặc ke chống đổ. Mọi tủ, kệ cao hơn khoảng một mét đặt đồ trưng bày nên được cố định vào tường bằng dây hoặc ke chống đổ, bắt ở phần trên của tủ. Đây là lớp quan trọng nhất, vì nếu tủ đổ thì mọi biện pháp khác trên mặt kệ đều vô nghĩa.
Kệ treo bắt đủ điểm. Kệ treo tường dùng giá đỡ chắc, tắc kê đúng loại tường, và cố định ván vào giá đỡ bằng ốc để ván không trượt ra khi rung.
Tủ kính có chốt. Cửa tủ kính bản lề hay cửa lùa nên có chốt, nam châm hít hoặc khoá. Khi rung mạnh, cửa không chốt có thể bật mở, đồ bên trong văng ra.
Kê chân tủ cho phẳng. Tủ kê trên sàn không phẳng sẽ cập kênh, rung mạnh hơn. Dùng chân tăng chỉnh hoặc miếng kê để tủ đứng vững cả bốn chân.
Tách khỏi nguồn rung. Nếu được, đặt tủ trưng bày ở tường phía trong nhà, xa mặt tiền đường, xa tường giáp công trình bên cạnh. Tường trong thường ít truyền rung hơn tường mặt tiền. Ở nhà ống, tầng trệt sát mặt đường thường rung nhiều nhất; phòng phía sau hoặc tầng trên ở giữa nhà thường yên hơn.
Lớp thứ hai: giữ từng món đồ trên mặt kệ
Sau khi kệ đã chắc, đến lượt giữ món đồ. Có vài loại vật liệu phổ biến, mỗi loại hợp một kiểu món:
| Vật liệu | Cách dùng | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sáp dán đồ trưng bày (museum wax) | Vê một viên nhỏ, dán dưới đáy, ấn xuống | Món nhỏ và vừa, đáy phẳng: tượng, bình nhỏ, khối đá | Gỡ bằng cách xoay nhẹ, không giật; lau phần sáp còn sót |
| Gel dính trong suốt | Miếng hoặc chấm gel dán dưới đáy | Pha lê, thuỷ tinh, đồ sứ men bóng | Thử trước với bề mặt sơn, đồng giả cổ |
| Miếng lót cao su, silicone | Lót giữa đáy và mặt kệ | Món nặng, đáy rộng: quả cầu trên đế, hốc đá | Chống trượt, không chống bật lên |
| Đế khoét sâu, đế có gờ | Thay đế nông bằng đế sâu | Quả cầu, trứng đá, vòng tròn | Đế càng sâu, quả cầu càng khó lăn ra |
| Dây cước, móc nhỏ | Buộc món đồ vào lưng tủ ở chỗ khuất | Món cao, đáy nhỏ: tượng đứng mảnh, bình cổ cao | Cần khéo tay để không lộ dây |
| Thanh chắn mép kệ | Gờ gỗ hoặc mica ở mép trước kệ | Kệ mở có nhiều món nhỏ | Thanh chắn trong suốt ít ảnh hưởng thẩm mỹ |
Những vật liệu này giảm đáng kể khả năng đồ trượt, đổ khi rung nhẹ và vừa. Với rung mạnh, không có gì đảm bảo tuyệt đối; vì vậy lớp thứ ba, cách xếp đồ, vẫn rất quan trọng.
Lớp thứ ba: xếp đồ cho bớt rủi ro khi rung
Nguyên tắc chung là nặng dưới, nhẹ trên. Quả cầu đá, tượng đồng, hốc thạch anh nên ở ngăn thấp nhất của tủ hoặc trên tủ thấp; món nhẹ như gỗ, resin, mô hình giấy ở ngăn trên. Trọng tâm tủ thấp thì tủ ít lắc hơn, và nếu món nhẹ có rơi thì cũng ít nguy hiểm hơn.
Món cao, đáy nhỏ là món dễ đổ nhất khi rung. Hãy ưu tiên đặt chúng ở góc trong của ngăn, tựa lưng vào vách tủ, hoặc thay bằng món dáng thấp. Món dễ vỡ đặt cạnh nhau nên có khoảng cách, để khi xê dịch không va vào nhau như những quân cờ đô-mi-nô.
Không đặt vật phẩm nặng trên kệ phía trên giường, sofa, ghế ngồi, bàn ăn, nôi em bé. Đây là nguyên tắc an toàn quan trọng nhất trong vùng hay có rung, vì nếu có rơi thì người bị ảnh hưởng trực tiếp. Lối thoát ra cửa cũng không nên có tủ cao đầy đồ dễ đổ chắn ngang.
Với tủ kính nhiều ngăn, nên xếp các món quý nhất ở ngăn giữa, ngang tầm ngực: đủ thấp để không rơi từ cao, đủ cao để không bị va khi đi qua. Ngăn trên cùng dành cho món nhẹ, rẻ, không vỡ; ngăn dưới cùng cho món nặng, bền. Cách chia này vừa hợp thẩm mỹ, vừa giảm thiệt hại nếu có sự cố.
Bậu cửa sổ ở tầng cao là chỗ không nên đặt đồ, vì khi rung đồ có thể rơi ra ngoài, nguy hiểm cho người đi bên dưới. Ban công tầng cao cũng vậy: chậu cây, vật phẩm đặt trên lan can hoặc trên giá treo ngoài lan can là mối nguy cho người dưới đường.
Khi có động đất hoặc vừa có rung mạnh
Phần này là những việc thường được khuyến cáo chung. Hãy luôn theo hướng dẫn của cơ quan chức năng địa phương khi có thông báo:
- Trong lúc rung, ưu tiên an toàn của người: tránh xa tủ kệ cao, cửa kính, vật treo; nhiều hướng dẫn khuyên cúi thấp, che đầu và bám vào vật chắc chắn. Đừng cố đỡ vật phẩm đang rơi.
- Sau khi hết rung, đi dép trước khi đi lại trong nhà, vì có thể có mảnh vỡ trên sàn.
- Kiểm tra tủ kệ: tủ có bị nghiêng, dây chống đổ có bị giật lỏng, kệ treo có chúi xuống không. Gỡ đồ ở những kệ có dấu hiệu bất thường.
- Kiểm tra từng món đồ: vết nứt mới ở đồ sứ, đồ đá, mối nối của tượng ghép. Món nứt nên được tách riêng, không đặt lại chỗ cao.
- Lau dọn mảnh vỡ cẩn thận bằng găng tay, máy hút bụi, khăn ẩm.
- Trong những ngày sau, có thể có dư chấn. Tạm hạ những món dễ vỡ xuống thấp cho tới khi tình hình ổn định.
Sau mỗi lần như vậy, hãy coi đó là dịp rà lại cách xếp đồ. Những món đã từng xê dịch, đã từng rơi chính là những món cần đổi chỗ hoặc thêm lớp giữ.
Câu hỏi thường gặp
Sáp dán đồ trưng bày có để lại vết trên vật phẩm không?
Sáp dán dành cho đồ trưng bày thường gỡ được bằng cách xoay nhẹ món đồ, phần sáp còn sót có thể vê đi bằng ngón tay hoặc khăn khô. Với gỗ chưa phủ, đồng giả cổ hay bề mặt sơn, nên thử ở chỗ khuất trước khi dùng.
Nhà ở tầng cao chung cư có cần chống rung cho vật phẩm không?
Toà nhà cao tầng có dao động nhẹ khi gió mạnh hoặc khi có động đất ở xa. Với đồ dễ vỡ, nên dùng tủ có cửa chốt, lót gel chống trượt, xếp nặng dưới nhẹ trên và không đặt đồ trên bậu cửa sổ, lan can ban công.
Làm sao biết kệ nhà mình có bị rung không?
Đặt một đồng xu đứng cạnh trên mặt kệ hoặc đánh dấu bằng bút chì vị trí đáy vài món đồ, để vài ngày rồi xem lại. Đồng xu đổ hoặc món đồ lệch khỏi dấu nghĩa là kệ đang rung đáng kể.
Nhà bên cạnh sắp đóng cọc xây nhà thì nên làm gì với vật phẩm?
Trước khi công trình bắt đầu, nên hạ món dễ vỡ xuống thấp hoặc cất vào hộp có đệm, cố định tủ kệ và kiểm tra kệ treo. Trong thời gian thi công, thỉnh thoảng kiểm tra lại vị trí đồ và vết nứt tường.
Quả cầu thạch anh trên kệ có dễ lăn khi rung không?
Quả cầu trên đế nông có thể lăn ra khi rung. Nên dùng đế khoét sâu hoặc đế vòng có gờ, lót thêm một chấm gel chống trượt giữa cầu và đế, và đặt quả cầu ở ngăn thấp.
Có cần mua bảo hiểm cho vật phẩm quý không?
Tuỳ giá trị món đồ và nhu cầu của gia đình. Một số gói bảo hiểm nhà ở có điều khoản cho tài sản trong nhà; điều kiện cụ thể khác nhau, nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi đơn vị bảo hiểm trước khi quyết định.