Cách lau tỳ hưu bột đá an toàn nhất là phủi bụi khô bằng chổi lông mềm mỗi tuần, lau mặt phẳng bằng khăn sợi nhỏ khô hoặc vắt thật ráo, và chỉ dùng nước ấm pha vài giọt xà phòng trung tính khi có vết bẩn. Không ngâm tượng trong nước, không dùng cồn, nước tẩy, kem đánh bóng hay bàn chải cứng.
Lý do nằm ở cấu tạo: vẻ đẹp của tỳ hưu bột đá nằm gần như hoàn toàn ở lớp sơn và lớp phủ mỏng bên ngoài. Bột đá bên trong khá xốp, nước thấm qua vết nứt nhỏ sẽ làm sơn phồng từ bên trong. Bài này hướng dẫn quy trình lau định kỳ, cách xử lý từng loại vết bẩn và những thói quen nên tránh.
Chuẩn bị dụng cụ
Bộ dụng cụ lau tỳ hưu bột đá rất đơn giản, phần lớn có sẵn trong nhà. Điều quan trọng là mọi thứ đều mềm và sạch:
- Chổi lông mềm: chổi trang điểm cũ đã giặt sạch, chổi quét bụi bàn phím, hoặc cọ vẽ bản to lông mềm. Dùng cho kẽ vảy, kẽ bờm, quanh mắt.
- Khăn sợi nhỏ (khăn microfiber): hai chiếc, một để khô, một để làm ẩm khi cần.
- Tăm bông: cho kẽ cực nhỏ như lỗ mũi, kẽ móng, kẽ đồng tiền ngậm.
- Bát nước ấm pha vài giọt nước rửa chén loại dịu hoặc xà phòng trung tính, chỉ dùng khi có vết bám dính.
- Máy sấy tóc để chế độ gió mát, nếu cần làm khô nhanh kẽ sâu.
- Khăn lót trải trên bàn, để tượng không trượt và không trầy đế khi đặt xuống.
Tránh dùng khăn lông xù cũ: sợi bông dễ mắc vào gờ vảy, để lại xơ trắng trên tượng màu tối. Khăn giấy cũng không hợp vì vụn giấy dính vào kẽ và có thể làm xước lớp phủ bóng nếu chà mạnh.
Quy trình lau định kỳ mỗi tuần
Với tượng đặt trong phòng khách bình thường, lau bụi mỗi tuần một lần là đủ. Quy trình mất khoảng năm phút:
- Nhấc tượng bằng hai tay, đỡ dưới bụng và đế, đặt lên khăn lót. Không nắm sừng hay đuôi.
- Dùng chổi lông mềm phủi bụi từ đầu xuống đuôi, theo chiều vảy và bờm. Kẽ sâu thì xoay chổi nhẹ để lông len vào.
- Lau các mặt phẳng như lưng, bụng, đế bằng khăn sợi nhỏ khô, động tác nhẹ, một chiều.
- Dùng tăm bông khô cho các kẽ nhỏ mà chổi không tới.
- Soi nhanh một vòng dưới đèn: có chỗ sơn tróc, vết nứt mới hay chi tiết lỏng không. Phát hiện sớm thì xử lý đơn giản hơn nhiều.
- Lau mặt kệ chỗ đặt tượng, để khô hẳn mới đặt tượng về.
- Đặt tượng lại đúng hướng cũ, nhấc lên đặt xuống thay vì kéo trượt trên mặt kệ.
Với tượng cỡ lớn khó nhấc, có thể lau tại chỗ bằng chổi và khăn, nhưng nhớ nhấc nhẹ một bên định kỳ để lau bụi dưới đế, tránh bụi ẩm tích tụ làm hỏng sơn chân đế.
Khi nào cần dùng nước và làm sao cho an toàn
Bụi khô không cần đến nước. Chỉ khi có vết bám như dầu mỡ bếp, vết tay nhờn, khói hương bám thành lớp, phân côn trùng hay vết nước khô, bạn mới cần lau ẩm. Nhúng góc khăn sợi nhỏ vào nước ấm pha xà phòng trung tính, vắt thật ráo đến mức khăn chỉ hơi ẩm, rồi lau nhẹ đúng chỗ bẩn.
Ngay sau đó, lấy khăn sạch khác nhúng nước thường, vắt ráo, lau lại để loại bỏ xà phòng còn sót. Cuối cùng lau khô bằng khăn khô, kẽ sâu có thể dùng máy sấy gió mát thổi nhẹ. Đừng để nước đọng lại trong kẽ hay chảy vào lỗ đáy của tượng rỗng.
Nhiều người hỏi có nên rửa tượng dưới vòi nước hay ngâm chậu cho sạch hẳn. Câu trả lời là không. Tượng bột đá có thể có những vết nứt chân chim rất nhỏ mà mắt thường không thấy; nước theo đó vào trong, đọng lại ở ruột tượng rỗng hoặc dưới lớp sơn, lâu ngày làm sơn phồng rộp, bong từng mảng, có khi sinh mùi ẩm mốc.
Xử lý từng loại vết bẩn
Mỗi loại vết bẩn có cách xử lý riêng. Nguyên tắc chung là bắt đầu từ cách nhẹ nhất, chỉ tăng dần khi cần.
| Vết bẩn | Cách xử lý | Không nên |
|---|---|---|
| Bụi khô | Chổi lông mềm, khăn sợi nhỏ khô | Thổi bằng miệng, hơi ẩm làm bụi dính |
| Vết tay nhờn | Khăn hơi ẩm pha chút xà phòng trung tính, lau lại nước sạch, lau khô | Cồn, nước rửa kính |
| Dầu mỡ bếp, khói hương | Lặp lại khăn ẩm xà phòng vài lần, mỗi lần nhẹ tay | Dung dịch tẩy dầu bếp, xăng, dầu hoả |
| Vết nước khô, vệt vôi | Khăn ẩm nước sạch, lau ngay khi còn mới | Giấm, chanh, chất tẩy cặn có axit |
| Sáp nến nhỏ giọt | Để sáp cứng, gỡ nhẹ bằng móng tay qua lớp khăn | Hơ nóng để sáp chảy |
| Băng dính, nhãn dán | Khăn ẩm đắp lên vài phút rồi gỡ từ từ | Dao cạo, dung môi tẩy keo |
Nếu vết bẩn vẫn còn sau vài lần lau nhẹ, khả năng là nó đã ngấm vào lớp sơn hoặc lớp phủ đã bị ăn mòn. Lúc đó, cố chà thêm chỉ làm hỏng bề mặt; nên chấp nhận vết hoặc nhờ thợ sơn dặm lại vùng đó.
Lau tượng có chi tiết rời: hạt châu, đồng tiền, đế gỗ
Hạt châu xoay trong miệng. Một số mẫu có viên bi đá hoặc thuỷ tinh lăn được trong miệng tỳ hưu. Bụi hay kẹt quanh khe; dùng chổi nhỏ và tăm bông khô xoay quanh, không nhỏ nước vào vì nước đọng trong hốc miệng rất khó khô.
Đồng tiền, nguyên bảo gắn keo. Những chi tiết này thường được gắn sau bằng keo. Lau nhẹ, không bẩy, không kéo; nếu thấy lỏng thì để riêng và gắn lại bằng keo dán đá hai thành phần thay vì cố lau tiếp.
Đế gỗ rời. Đế gỗ có thể lau bằng khăn khô, thỉnh thoảng dùng sáp gỗ chuyên dụng cho đế, nhưng nhớ nhấc tượng ra trước để sáp không dính lên chân tượng.
Đế giả đá đúc liền. Đế này cùng chất liệu với tượng, lau như thân tượng. Chú ý viền dưới đáy hay mẻ khi kéo lê, nên nhấc hẳn tượng lên mỗi lần lau mặt kệ.
Lỗ đáy của tượng rỗng. Không nhét giẻ hay giấy vào lỗ để chặn; giấy hút ẩm và đọng lại bên trong. Chỉ cần lau quanh miệng lỗ bằng khăn khô.
Nơi đặt quyết định cách lau và tần suất lau
Cùng một con tỳ hưu, đặt ở phòng khách máy lạnh thì cả tháng chỉ phủ một lớp bụi mỏng; đặt ở quầy hàng mặt đường thì vài ngày đã bám bụi xe cộ; đặt gần bếp thì có thêm lớp dầu mỡ bay hơi. Vì vậy hãy điều chỉnh lịch lau theo chỗ đặt thay vì theo một quy tắc cứng.
Ở cửa hàng mặt phố, như các dãy phố buôn bán đông xe ở Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh, bụi mịn bám nhanh và có tính mài mòn nhẹ. Phủi khô hai ba lần một tuần sẽ tốt hơn để dồn rồi lau mạnh. Nếu được, đặt tượng sâu vào trong quầy, tránh luồng gió thổi thẳng từ cửa.
Ở vùng ẩm, mùa nồm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam, vấn đề không phải bụi mà là hơi ẩm đọng trên bề mặt. Những ngày đó nên lau khô bằng khăn sạch thay vì lau ẩm, và giữ phòng thông thoáng. Tượng đặt sát tường ngoài hay cạnh chậu cây tưới thường xuyên dễ bị ẩm chân đế hơn tượng đặt giữa phòng.
Những thói quen nên bỏ
Dùng cồn hoặc nước rửa kính. Cồn và các dung dịch chứa cồn có thể làm mờ lớp phủ bóng, làm sơn nhũ bạc màu, thậm chí làm mềm một số loại sơn.
Xịt nước hoa, xịt khử mùi lên tượng. Các chất trong nước hoa, xịt phòng để lại vệt mờ và có thể phản ứng với lớp phủ.
Tắm tượng bằng nước muối, rượu. Một số lời truyền khuyên làm vậy để "tẩy uế". Với tỳ hưu bột đá, muối kết tinh trong kẽ và rượu làm mờ sơn. Nếu gia đình muốn giữ nếp, có thể chọn cách tượng trưng như lau bằng khăn sạch, thắp hương, mà không cần ngâm.
Dùng bàn chải đánh răng cứng. Lông cứng cào xước sơn ở gờ vảy, lâu ngày làm lộ nền.
Phơi nắng cho khô. Nắng làm sơn phai và có thể làm phồng chỗ còn ẩm bên dưới. Nếu cần làm khô kẽ sâu, máy sấy gió mát hoặc để tượng nơi thoáng vài giờ là đủ.
Lau ngay sau khi thắp hương gần đó. Tàn hương còn nóng rơi trên lưng tượng có thể để lại vết cháy nhỏ trên lớp sơn. Hãy đợi tàn nguội rồi phủi bằng chổi khô, không miết khăn ẩm lên tàn vì sẽ thành vệt xám khó lau.
Lau dọn dịp cuối năm và khi tượng lâu không lau
Nhiều gia đình có thói quen lau dọn bàn thờ, kệ trưng bày vào dịp cuối năm, trước Tết. Đây là dịp tốt để kiểm tra kỹ tỳ hưu: lật đáy xem nỉ còn dính chắc không, soi sừng, đuôi có vết nứt không, xem lớp sơn có chỗ nào phồng, tróc.
Với tượng đã lâu không lau, bụi thường kết thành lớp dày trong kẽ, có khi bám dầu khói. Đừng vội lau ẩm ngay, vì bụi gặp nước thành bùn, lấp sâu hơn vào kẽ. Hãy phủi khô thật kỹ trước bằng chổi, có thể dùng máy hút bụi cầm tay ở chế độ yếu, đầu hút có lông mềm, giữ cách bề mặt một chút. Sau khi phủi hết bụi khô, mới lau ẩm những chỗ còn bám.
Nếu tượng đặt gần bếp hay nơi thắp hương thường xuyên, lớp dầu khói có thể làm vàng xỉn lớp phủ. Lau định kỳ ngắn ngày sẽ đỡ hơn nhiều so với để lâu rồi lau một lần thật mạnh. Cũng nên cân nhắc dời tượng ra xa nguồn khói nếu có thể; với tượng lớn đặt cố định, lau mỗi tuần là cách đơn giản nhất để giữ tượng sạch, sáng màu.
Câu hỏi thường gặp
Có được rửa tỳ hưu bột đá bằng nước không?
Không nên rửa dưới vòi hay ngâm nước. Chỉ dùng khăn hơi ẩm lau chỗ bẩn rồi lau khô ngay. Nước có thể thấm qua vết nứt nhỏ hoặc lỗ đáy, đọng bên trong và làm sơn phồng, bong từ bên trong ra.
Bao lâu nên lau tỳ hưu bột đá một lần?
Phủi bụi khô mỗi tuần một lần là hợp lý với tượng trong phòng khách. Nơi nhiều bụi, gần đường lớn hoặc gần bếp thì có thể phủi thường hơn. Lau ẩm chỉ khi có vết bám, không cần làm định kỳ.
Dùng nước rửa chén lau tỳ hưu được không?
Được, nếu pha thật loãng vài giọt vào bát nước ấm và chỉ dùng khăn vắt ráo. Sau đó phải lau lại bằng khăn nước sạch để không còn xà phòng, rồi lau khô. Không đổ nước rửa chén trực tiếp lên tượng.
Tỳ hưu bột đá bị mốc phải làm sao?
Đốm mốc thường xuất hiện khi tượng đặt nơi ẩm, ít thông gió. Lau bằng khăn hơi ẩm xà phòng trung tính, lau khô kỹ, để tượng nơi thoáng. Nếu mốc mọc lại nhiều lần ở cùng chỗ, có thể ẩm đã vào trong, nên nhờ thợ kiểm tra và xử lý lớp sơn.
Có nên đánh bóng tỳ hưu bột đá bằng sáp không?
Không cần. Tượng đã có lớp phủ bảo vệ của xưởng. Sáp, dầu tự xoa thêm dễ bám bụi, ngả màu và khó làm sạch về sau. Nếu lớp phủ đã mờ nhiều, nhờ thợ phủ lại sẽ bền hơn.
Có cần khai quang lại sau khi lau tỳ hưu không?
Lau bụi là việc giữ gìn thường ngày, không có tập quán chung nào yêu cầu làm lễ lại sau mỗi lần lau. Một số gia đình có nếp riêng thì làm theo nếp nhà, miễn là không dùng nước, rượu ngâm tượng.