Một món gọi là "bắp cải ngọc" có thể là phỉ thúy (jadeite), ngọc bích nephrite, thạch anh vi tinh nhuộm xanh, đá serpentine, thuỷ tinh màu hoặc bột đá trộn keo phủ sơn. Cái tên "ngọc" trên thị trường vật phẩm được dùng rất rộng, đôi khi chỉ để tả màu xanh trắng chứ không nói tới khoáng vật. Biết món mình cầm là gì giúp bạn trả đúng giá trị, giữ gìn đúng cách và không thất vọng sau này.
Bài này đưa ra những cách xem bạn tự làm được tại nhà mà không làm hỏng món đồ: cầm, nhìn, soi đèn, cân tỉ trọng bằng cân nhà bếp. Các cách này giúp loại trừ, không thay được giám định. Với món giá trị cao, cuối bài có phần nói khi nào nên mang đi kiểm ở phòng thí nghiệm đá quý.
Những vật liệu hay được gọi là "bắp cải ngọc"
Bảng ghi các thông số khoáng vật phổ biến trong tài liệu ngọc học. Tỉ trọng là con số hữu ích nhất cho người không chuyên vì đo được bằng cân nhà bếp; độ cứng chỉ để tham khảo, đừng tự cào thử lên món đồ.
| Vật liệu | Bản chất | Tỉ trọng khoảng | Độ cứng Mohs khoảng | Dấu hiệu dễ thấy |
|---|---|---|---|---|
| Phỉ thúy (jadeite) | Khoáng vật nhóm pyroxen | 3,30 – 3,38 | 6,5 – 7 | Nặng tay rõ, màu xanh loang theo mảng, có cấu trúc hạt khi soi |
| Ngọc bích nephrite | Khoáng vật nhóm amphibol | 2,90 – 3,03 | 6 – 6,5 | Bóng như mỡ, màu đều hơn, dai, ít mẻ |
| Thạch anh vi tinh nhuộm (hay gọi ngọc Malaysia) | Thạch anh hạt mịn ngấm phẩm màu | khoảng 2,65 | khoảng 7 | Màu xanh tươi đều, đọng đậm theo vết rạn |
| Serpentine | Khoáng vật nhóm serpentin | 2,5 – 2,6 | 2,5 – 5,5 | Nhẹ hơn ngọc, dễ trầy, có vân mây |
| Thuỷ tinh màu | Vật liệu nhân tạo | khoảng 2,4 – 2,6 | khoảng 5,5 | Bọt khí tròn, vết xoáy, màu quá trong và đều |
| Bột đá trộn keo | Bột đá xay ép với nhựa, phủ sơn | thấp, tuỳ tỉ lệ keo | thấp | Đường khuôn, đáy dán nỉ, nhẹ, gõ tiếng đục |
Không vật liệu nào trong bảng là "lừa đảo" nếu được bán đúng tên. Bắp cải serpentine, thuỷ tinh hay bột đá đều có chỗ đứng hợp lý cho người cần món đẹp, giá mềm. Vấn đề chỉ là gọi đúng tên và trả đúng giá trị.
Cầm và nhìn: năm điều xem trong một phút
Độ nặng so với cỡ. Cầm hai món cùng cỡ, phỉ thúy nặng rõ hơn hẳn bột đá và thuỷ tinh. Cảm giác này cần so sánh mới thấy; nếu chỉ có một món, hãy dùng phép cân tỉ trọng ở phần dưới.
Nhiệt độ khi chạm. Đá tự nhiên dẫn nhiệt tốt nên chạm vào thấy mát và mát lâu; resin và bột đá nhiều keo nhanh ấm lên theo tay. Thuỷ tinh cũng mát, nên phép thử này chỉ loại được nhựa, không phân biệt được đá với thuỷ tinh.
Màu phân bố ra sao. Phỉ thúy tự nhiên thường có màu xanh loang theo mảng, đậm nhạt không đều, chuyển sang trắng hay xám ở phần bẹ. Màu xanh tươi đều từ ngọn tới gốc, hay xanh đậm đọng thành đường theo các vết nứt nhỏ, là dấu hiệu nhuộm.
Bên trong có gì. Soi đèn pin xuyên qua phần lá mỏng. Đá tự nhiên thường thấy cấu trúc dạng hạt, sợi hay đốm nhỏ. Thuỷ tinh hay có bọt khí tròn hoàn hảo và vệt xoáy như mật ong khuấy. Bột đá hầu như không cho ánh sáng đi qua.
Dấu vết của khuôn. Lật đáy và nhìn quanh thân. Đồ đúc khuôn có đường ranh mảnh chạy dọc hai bên, đáy phẳng tuyệt đối hoặc có lỗ rót được dán nỉ che. Đồ tạc tay có vết đục, vết mài không đều ở những chỗ khuất.
Cân tỉ trọng bằng cân nhà bếp
Tỉ trọng là cách tự kiểm đáng tin nhất cho món đá nguyên khối. Bạn cần một cân điện tử nhà bếp, một cốc nước đủ ngập món đồ và một sợi chỉ. Cách làm dựa trên nguyên lý Archimedes, làm cẩn thận thì sai số đủ nhỏ để phân biệt phỉ thúy với thạch anh hay thuỷ tinh.
- Cân món đồ khi khô, ghi lại khối lượng, ví dụ giả định là 330 gam. Bỏ đế gỗ ra trước khi cân.
- Đặt cốc nước lên cân rồi bấm về số không.
- Buộc chỉ quanh gốc bắp cải, cầm đầu chỉ thả món đồ chìm hẳn trong nước, không chạm đáy hay thành cốc, không để bọt khí bám.
- Đọc số trên cân lúc này, đó chính là thể tích món đồ tính theo mililit, ví dụ giả định 100.
- Lấy khối lượng chia cho số vừa đọc: 330 chia 100 bằng 3,3, rơi vào khoảng của phỉ thúy. Nếu ra khoảng 2,65 thì gần thạch anh; khoảng 2,5 thì có thể là thuỷ tinh hay serpentine.
- Lấy món đồ ra, thấm khô bằng khăn mềm và để khô hẳn trước khi đặt lại lên đế.
Không làm phép thử này với bắp cải bột đá, món có chi tiết dán keo, món có lớp nhũ hay sơn, hay món có vết nứt, vì nước có thể ngấm vào làm hỏng. Con số chỉ có nghĩa với đá nguyên khối; món ghép nhiều vật liệu sẽ cho tỉ trọng pha trộn, không đọc được.
Đá nhuộm và phỉ thúy xử lý: chỗ khó nhất
Khó nhất không phải là phân biệt đá với thuỷ tinh, mà là nhận ra đá đã qua xử lý. Thạch anh vi tinh nhuộm xanh có độ cứng cao, nặng tay, mát lạnh như đá thật, vì nó đúng là đá thật, chỉ có màu là ngấm phẩm. Dấu hiệu dễ thấy nhất là màu đọng đậm ở các vết rạn và kẽ lá; dưới kính lúp mười lần, màu trông như mạng nhện xanh giữa các hạt trắng.
Một phép thử nhẹ: thấm một miếng bông với cồn y tế, lau thử ở chỗ khuất dưới đáy. Bông ngả xanh là màu nhuộm kém bền. Bông không đổi màu chưa chắc là không nhuộm, vì phẩm tốt có thể đã được phủ sáp hay nhựa bên ngoài. Đừng thử bằng dung môi mạnh hay ngâm lâu, vì có thể làm hỏng bề mặt.
Với phỉ thúy, giới buôn bán chia làm loại A (chỉ đánh bóng và phủ sáp), loại B (tẩy bằng axit rồi bơm nhựa để làm trắng, trong hơn) và loại C (nhuộm màu), có khi kết hợp B và C. Phỉ thúy loại B, C nhìn bằng mắt thường rất khó phân biệt; người làm nghề dùng đèn cực tím, kính hiển vi, máy quang phổ hồng ngoại để kiểm. Đây là chỗ bạn không nên tự kết luận tại nhà.
Một chỉ dấu nhỏ có thể tham khảo: phỉ thúy bơm nhựa lâu năm đôi khi xuất hiện các vết nứt mạng mảnh trên bề mặt và ánh hơi nhựa thay vì ánh thuỷ tinh. Tuy vậy chỉ dấu này chỉ gợi ý, không đủ để khẳng định.
Đọc chữ trong mô tả sản phẩm: cụm từ nào nói gì
Trước khi cầm được món đồ, thứ bạn có là lời mô tả. Nhiều cụm từ nghe giống nhau nhưng chỉ những vật liệu khác hẳn. Bảng dưới gom các cách gọi hay gặp và câu nên hỏi lại người bán.
| Cụm từ trong mô tả | Thường là gì | Câu nên hỏi lại |
|---|---|---|
| Ngọc phỉ thúy tự nhiên | Có thể là jadeite thật, loại A hoặc đã xử lý | Loại A, B hay C? Có giấy giám định không? |
| Ngọc, đá ngọc (không nói gì thêm) | Rất rộng: từ nephrite tới thạch anh nhuộm, serpentine | Tên khoáng vật là gì? Có nhuộm màu không? |
| Đá tự nhiên nguyên khối | Đá thật tạc từ một khối, chưa nói loại đá | Đá gì? Có chi tiết nào dán thêm không? |
| Ngọc nhân tạo, ngọc lưu ly | Thường là thuỷ tinh hoặc vật liệu đúc | Đúc hay mài? Có bọt khí không? |
| Bột đá cao cấp, đá ép | Bột đá xay trộn keo, đúc khuôn | Khối lượng thực bao nhiêu? Sơn hay phủ nhũ? |
| Ngọc Malaysia, ngọc Mã Lai | Thạch anh vi tinh nhuộm xanh | Màu có phai khi để nắng không? |
Khối lượng là con số rất đáng hỏi: cùng chiều cao 20 phân, món phỉ thúy và món bột đá có thể chênh nhau nhiều lần về cân nặng. Người bán có món thật thường sẵn lòng cân trước mặt hoặc quay video cân. Kết hợp khối lượng với kích thước ba chiều, bạn đã có ước lượng sơ bộ trước cả khi hàng tới tay; khi nhận hàng, làm phép cân tỉ trọng ở trên để đối chiếu.
Khi nào nên mang bắp cải ngọc đi giám định
Với bắp cải bột đá, thuỷ tinh hay đá giá vừa mua làm món bày, việc giám định thường không đáng chi phí; những cách xem tại nhà ở trên đã đủ để bạn biết mình có gì. Nhưng nếu món đồ được bán như phỉ thúy tự nhiên với giá trị lớn, hoặc là đồ thừa kế mà gia đình muốn biết rõ, thì giấy giám định của một phòng thí nghiệm đá quý độc lập là cách duy nhất có cơ sở.
Khi mang đi, bạn nên tháo đế gỗ, lau sạch bụi, và hỏi trước phòng thí nghiệm có nhận kiểm vật trưng bày cỡ lớn không, vì một số nơi chỉ quen kiểm trang sức nhỏ. Giấy giám định đáng tin thường ghi tên khoáng vật, có hay không có xử lý (tẩy, bơm nhựa, nhuộm), khối lượng, kích thước và ảnh chụp món đồ. Giấy chỉ ghi chung chung "ngọc tự nhiên" mà không có thông tin xử lý thì giá trị tham khảo thấp.
Cũng nên biết giới hạn của giám định: phòng thí nghiệm xác định được vật liệu và xử lý, nhưng không định giá món đồ, cũng không xác nhận tuổi đời hay xuất xứ "đồ cổ". Nếu người bán nói món bắp cải là đồ cổ, đó là một câu hỏi khác, cần người am hiểu cổ vật xem riêng.
Nếu mua món giá trị cao, cách an toàn là thoả thuận với người bán từ đầu: mua kèm giấy giám định, hoặc cho phép bạn mang đi kiểm trong một khoảng thời gian và được trả lại nếu kết quả không đúng mô tả. Người bán đàng hoàng thường đồng ý những điều kiện như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Bắp cải ngọc Malaysia có phải là ngọc không?
Thứ thường bán dưới tên ngọc Malaysia là thạch anh vi tinh hạt mịn được nhuộm xanh, không phải phỉ thúy hay nephrite. Nó vẫn là đá thật, cứng và bền, nhưng màu là phẩm nhuộm có thể phai. Bán đúng tên thì đây là lựa chọn hợp lý cho món bày giá mềm.
Thả bắp cải ngọc vào nước có biết thật giả không?
Thả chìm không nói được gì vì hầu như mọi loại đá, thuỷ tinh và bột đá đều chìm. Cái cần là đo tỉ trọng: cân khô, rồi cân thể tích bằng cách thả treo trong cốc nước đặt trên cân, lấy khối lượng chia thể tích. Chỉ làm với đá nguyên khối, không dán keo.
Có nên cào thử bằng dao để biết đá thật không?
Không nên. Cào thử để lại vết xước vĩnh viễn trên món đồ, và kết quả cũng dễ đọc nhầm vì thép dao và thuỷ tinh có độ cứng gần nhau. Các phép cân tỉ trọng, soi đèn, nhìn màu không làm hỏng món đồ mà cho nhiều thông tin hơn.
Bắp cải bột đá có phải là hàng giả không?
Không, nếu được bán đúng tên bột đá. Đây là vật liệu làm từ đá xay trộn keo, cho phép đúc nhiều cỡ, nhẹ, giá mềm. Nó chỉ thành vấn đề khi bị mô tả là ngọc hay đá nguyên khối để bán giá cao hơn.
Phỉ thúy loại A, B, C khác nhau thế nào?
Theo cách phân loại phổ biến trong nghề, loại A chỉ được đánh bóng và phủ sáp; loại B đã tẩy axit và bơm nhựa; loại C đã nhuộm màu. Mắt thường khó phân biệt B và C với A, cần phòng thí nghiệm kiểm bằng thiết bị chuyên dụng.
Giấy giám định bắp cải ngọc cần ghi những gì?
Giấy đáng tin thường ghi tên khoáng vật, có hay không có xử lý như tẩy, bơm nhựa, nhuộm, kèm khối lượng, kích thước và ảnh món đồ. Giấy chỉ ghi chung chung là ngọc tự nhiên mà không nói gì về xử lý thì giá trị tham khảo thấp.