Bắp cải bằng đồng là lựa chọn bền nhất trong các chất liệu: không vỡ khi rơi, chi tiết mảnh như râu côn trùng hay đuôi chuột ít gãy, và chịu được tay khách chạm hằng ngày ở quầy. Đổi lại, đồng xỉn màu theo thời gian, và mỗi kiểu bề mặt, từ đồng trơn, đồng hun giả cổ, mạ vàng tới phủ men pháp lam, cần một cách chăm khác nhau.
Nhiều người mua bắp cải đồng về, thấy xỉn liền lấy chanh muối chà, kết quả làm mất luôn lớp màu giả cổ hay lớp mạ đắt tiền. Bài này giúp bạn biết món mình có là loại đồng gì, bề mặt được xử lý ra sao, đúc đặc hay rỗng, và lau thế nào cho đúng với từng loại.
Các loại bắp cải đồng thường gặp
Bảng gom theo vật liệu và kiểu bề mặt, vì chính lớp bề mặt mới quyết định cách bạn chăm món đồ.
| Loại | Nhận biết | Ưu điểm | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đồng thau trơn | Màu vàng sáng như vàng nhạt, nặng | Sáng, dễ đánh bóng lại | Xỉn nâu khá nhanh nếu không có lớp phủ bảo vệ |
| Đồng đỏ | Màu hồng cam, ánh đỏ | Màu ấm, sang | Xỉn tối nhanh, dễ lên gỉ xanh nếu ẩm |
| Đồng hun giả cổ | Màu nâu đen, nâu đỏ, chỗ nhô ra sáng hơn | Không lộ vết tay, ít phải lau | Không được đánh bóng, sẽ mất lớp màu |
| Đồng mạ vàng | Vàng tươi, ánh rất đều | Lộng lẫy, hợp quầy, showroom | Lớp mạ mỏng, chà mạnh là mòn |
| Đồng phủ men pháp lam | Lá xanh, trắng bằng men màu trong các ô viền đồng | Có màu như bắp cải thật, bền màu | Men có thể mẻ nếu va vào cạnh cứng |
| Đồng sơn màu | Lá sơn xanh trên nền đồng | Rẻ hơn pháp lam, màu tươi | Sơn có thể trầy, bong theo thời gian |
Pháp lam là kỹ thuật tráng men màu lên cốt đồng, có ở nhiều nước Á Đông, và ở Việt Nam gắn với các công trình cung đình Huế. Bắp cải pháp lam ngày nay phần lớn là hàng nhập, nhưng nguyên lý làm vẫn vậy: men được nung chảy bám vào cốt kim loại, nên bền màu hơn sơn.
Đồng thật hay sắt mạ đồng: phép thử nam châm và cân tay
Đồng thau và đồng đỏ không bị nam châm hút. Đây là phép thử đơn giản nhất bạn có thể làm: lấy một cục nam châm tủ lạnh áp vào nhiều chỗ trên món đồ, kể cả đáy. Nếu nam châm dính, phần đó có lõi sắt hay thép được mạ hoặc sơn màu đồng. Nam châm không dính chưa chứng minh là đồng, vì kẽm hợp kim, nhôm hay nhựa cũng không hút, nhưng nó loại được trường hợp sắt mạ phổ biến.
Bước thứ hai là cân tay. Đồng rất nặng, tỉ trọng vào khoảng tám tới chín lần nước. Một bắp cải đồng đúc đặc cỡ một bàn tay có thể nặng hơn hẳn món đá cùng cỡ. Hợp kim kẽm đúc (thường pha nhôm) nhẹ hơn rõ, và khi sứt lộ ra màu xám bạc thay vì màu vàng hay đỏ của đồng.
Bước thứ ba là nhìn chỗ khuất. Ở đáy hay mặt trong của món đúc rỗng, đồng thật thường có màu đồng tự nhiên, có khi xỉn nhẹ; hàng mạ thì đáy có thể lộ màu kim loại khác, hoặc được sơn đen che đi. Một vết xước nhỏ sẵn có ở đáy cho bạn nhìn thấy kim loại bên dưới lớp bề mặt.
Không cần mài hay khoan thử: những bước trên đủ để biết món đồ có lõi đồng hay không. Với món giá trị cao, người bán đàng hoàng thường ghi rõ thành phần và trọng lượng, bạn đối chiếu là được.
Đúc đặc hay đúc rỗng, nguyên khối hay ghép
Đúc đặc. Thường gặp ở bắp cải cỡ nhỏ, để bàn. Nặng, chắc, cầm rất đầm tay. Ưu điểm là không bị móp, đặt ở quầy rất vững. Nhược điểm là nặng khi vận chuyển, và với cỡ lớn thì quá nặng để đặt trên kệ mỏng.
Đúc rỗng. Hầu hết bắp cải đồng cỡ trung và lớn đều đúc rỗng, thành dày vừa đủ. Lật đáy thấy lòng trong rỗng hoặc được bịt bằng một tấm đáy. Đúc rỗng không phải là kém nếu thành đủ dày; bấm thử không thấy lún, gõ thấy tiếng chắc.
Đúc nguyên khối. Toàn bộ bắp cải cùng chi tiết đúc trong một lần. Không có mối hàn, chi tiết liền mạch, nhưng khuôn phức tạp nên giá cao hơn.
Đúc ghép. Thân bắp cải, các lá ngoài, côn trùng hay đồng xu đúc riêng rồi hàn hoặc tán lại. Cách làm phổ biến và hợp lý. Xem kỹ mối hàn: đã được mài nhẵn, đánh màu cùng tông, không có kẽ hở hay vết hàn sần.
Kỹ thuật đúc. Các làng nghề đúc đồng ở Việt Nam như Đại Bái (Bắc Ninh) hay Phước Kiều (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) quen với khuôn đất, khuôn cát; các xưởng làm đồ mỹ nghệ chi tiết thường dùng khuôn sáp chảy, cho bề mặt mịn và chi tiết sắc như râu, gân lá.
Bắp cải đồng trong quan niệm: lời chúc vẫn nằm ở hình bắp cải
Lời chúc "bách tài" đến từ hình cây cải, không đến từ chất liệu, nên bắp cải đồng mang cùng ý nghĩa với bắp cải đá hay sứ. Người bán đôi khi thêm rằng đồng là kim loại, ứng với hành Kim trong ngũ hành, nên "hợp người mệnh này, kỵ người mệnh kia". Đây là cách diễn giải của một số trường phái; các sách nói không thống nhất, và bắp cải vốn không sinh ra từ hệ ngũ hành mà từ một lối chơi chữ.
Nếu gia đình bạn quan tâm tới màu sắc, chất liệu theo mệnh, cứ tham khảo như một gợi ý thẩm mỹ. Nhưng không nên vì một lời "kỵ" mà bỏ một món đồ mình thật sự thích, hay lo lắng khi được tặng một món không "hợp mệnh". Một vật bày trong nhà có giá trị khi nó đẹp, bền, và gợi cho bạn cảm giác dễ chịu mỗi lần nhìn thấy.
Về mặt thẩm mỹ, đồng có lợi thế riêng: màu vàng ấm của đồng thau hay nâu trầm của đồng giả cổ dễ hợp với nội thất gỗ, bàn trà, quầy gỗ; trong khi bắp cải đá xanh trắng hợp hơn với không gian sáng màu, tủ kính. Chọn theo tông của chỗ bày thường cho kết quả hài hoà hơn là chọn theo một quy tắc chung.
Kiểm bắp cải đồng khi nhận hàng
Đồng không vỡ nhưng có thể móp, trầy, hay bung mối hàn trong vận chuyển vì nặng. Vài bước kiểm khi mở hộp:
- Quay video lúc mở hộp; đồng nặng hay làm rách hộp, thủng xốp, nên kiểm cả tình trạng hộp từ bên ngoài.
- Cân thử nếu có cân, đối chiếu với trọng lượng ghi trong mô tả; chênh lệch nhiều là dấu hiệu khác vật liệu hoặc khác mẫu.
- Nhìn mép lá và các chi tiết nhô ra xem có bị bẹp, cong; mép lá đồng mỏng có thể nắn lại nhưng dễ để lại vết.
- Kiểm từng mối hàn ở côn trùng, đồng xu, chỗ nối thân với đế; lay nhẹ, không được có độ rơ.
- Soi bề mặt dưới đèn tìm vết trầy xuyên lớp mạ hay lớp màu giả cổ; vết trầy nhỏ ở đáy thường chấp nhận được, vết trầy ở mặt trước nên báo người bán.
Đừng lau món đồ bằng hoá chất ngay khi nhận nếu chưa rõ bề mặt; chỉ lau khăn khô, đợi xác định đúng loại rồi mới chăm theo cách phù hợp.
Lau và giữ màu theo từng loại bề mặt
Nguyên tắc chung là xác định bề mặt trước rồi mới chọn cách lau. Thử mọi cách ở chỗ khuất dưới đáy trước khi làm cả món.
- Mọi loại: quét bụi khô bằng cọ lông mềm hằng tuần, lau bằng khăn sợi nhỏ khô; tránh để dấu tay ẩm mồ hôi bám lâu, vì muối trong mồ hôi làm đồng xỉn loang.
- Đồng thau, đồng đỏ trơn chưa phủ bóng: khi xỉn, dùng kem đánh đồng chuyên dụng, hoặc hỗn hợp nước cốt chanh với chút muối hay baking soda; xoa nhẹ, rửa sạch bằng nước, lau khô ngay. Không làm cách này với các loại bề mặt khác.
- Đồng có lớp phủ bóng trong suốt: nhiều món đồng sáng mới mua đã được phủ một lớp sơn bóng chống xỉn. Chỉ lau khăn ẩm rồi khăn khô; chà kem đánh đồng sẽ làm lớp phủ loang lổ.
- Đồng hun giả cổ: chỉ quét bụi, lau khăn khô; có thể xoa thật mỏng sáp chuyên dụng cho đồ đồng để giữ màu. Tuyệt đối không đánh bóng.
- Đồng mạ vàng: lau khăn mềm khô hoặc hơi ẩm; không dùng chất tẩy, kem đánh bóng hay khăn có hạt. Vết bẩn bám dùng chút nước pha xà phòng trung tính, lau lại nước sạch, thấm khô.
- Pháp lam và đồng sơn màu: lau khăn ẩm vắt kỹ; với phần đồng lộ ra giữa các ô men, chỉ lau khô, không dùng hoá chất vì dễ dính vào men.
Gỉ xanh lốm đốm là dấu hiệu món đồ bị ẩm lâu ngày. Với đồng trơn, có thể làm sạch như trên; với đồng giả cổ hay mạ, nên nhờ thợ đồ đồng xử lý để không mất lớp màu.
Bắp cải đồng hợp đặt ở đâu
Vì bền và nặng, bắp cải đồng có những chỗ bày mà sứ hay đá khó đứng được. Một vài gợi ý theo lý do thực tế:
- Quầy thu ngân đông khách: không sợ va, không sợ khách sờ thử; chọn đồng hun giả cổ để ít lộ vết tay.
- Nhà có trẻ nhỏ, có thú cưng: rơi không vỡ, không tạo mảnh sắc; nhưng nhớ món đúc đặc rất nặng, đặt ở chỗ thấp và vững để không rơi trúng chân.
- Sảnh văn phòng, showroom: cỡ lớn đúc rỗng, mạ vàng hay pháp lam cho vẻ sang, đặt trên bệ riêng.
- Không nên: gần bếp, gần bồn rửa, ban công hứng mưa; hơi muối, dầu mỡ và ẩm làm đồng xỉn và lên gỉ nhanh.
- Vùng ven biển: không khí có muối làm đồng xỉn nhanh hơn ở nội đô; lau khô thường xuyên hơn và cân nhắc xoa sáp bảo vệ.
- Kệ kính mỏng: kiểm tải trọng trước khi đặt món đúc đặc cỡ lớn; lót miếng nỉ để không xước mặt kính.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết bắp cải là đồng thật?
Áp nam châm khắp món đồ: đồng thau và đồng đỏ không bị hút; nam châm dính là có lõi sắt mạ. Cân tay xem có nặng như đồng không, và nhìn vết xước ở đáy xem kim loại bên dưới. Hợp kim kẽm nhẹ hơn và lộ màu xám bạc khi sứt.
Bắp cải đồng bị xỉn đen có sao không?
Xỉn là quá trình tự nhiên khi đồng gặp không khí và ẩm, không làm hỏng cấu trúc món đồ. Nếu là đồng trơn, bạn đánh bóng lại được. Nếu là đồng hun giả cổ, màu tối là chủ ý, không nên đánh bóng.
Có dùng chanh muối để đánh bắp cải đồng mạ vàng được không?
Không nên. Chanh muối và kem đánh đồng có tính mài mòn, làm lớp mạ vàng mỏng bị mòn và loang. Đồng mạ vàng chỉ nên lau khăn mềm khô hoặc hơi ẩm với chút xà phòng trung tính.
Pháp lam là gì?
Pháp lam là kỹ thuật tráng men màu lên cốt kim loại, thường là đồng, rồi nung cho men chảy bám vào. Ở Việt Nam, pháp lam gắn với các công trình cung đình Huế. Bắp cải pháp lam có màu xanh trắng bền hơn sơn, nhưng men có thể mẻ khi va mạnh.
Bắp cải đồng đúc rỗng có kém hơn đúc đặc không?
Không hẳn. Món cỡ trung và lớn hầu như đều đúc rỗng để giảm trọng lượng. Điều cần xem là thành đủ dày, bấm không lún, gõ tiếng chắc, mối hàn kín. Đúc đặc phù hợp với món nhỏ để bàn.
Có nên phủ sáp cho bắp cải đồng không?
Một lớp sáp mỏng chuyên dụng cho đồ kim loại giúp chậm xỉn, hợp với đồng trơn và đồng giả cổ ở nơi ẩm. Không cần với món đã có lớp phủ bóng từ xưởng. Thử ở chỗ khuất trước khi xoa cả món.