Tỳ hưu bằng đồng thường được hoàn thiện theo một trong bốn kiểu: đánh bóng để lộ màu kim loại, hun màu giả cổ cho sắc nâu đen trầm, mạ vàng toàn thân, hoặc phối hai màu (thân hun, chi tiết mạ hay đánh bóng). Lõi đồng có thể giống hệt nhau, nhưng lớp mặt quyết định con tượng trông thế nào trong phòng bạn, cần chăm sóc ra sao và mười năm sau sẽ mang màu gì.
Nhiều người chọn theo ảnh trên mạng rồi thất vọng khi tượng về đặt cạnh bộ bàn ghế gỗ, dưới đèn trần trắng. Bài này mô tả từng kiểu lớp mặt, cách xưởng thường làm, độ bền, cách nó già đi, và gợi ý kiểu nào hợp với chỗ nào trong nhà hay văn phòng.
Đánh bóng: màu kim loại nguyên bản
Tượng đánh bóng được mài và đánh qua nhiều cấp cho tới khi bề mặt sáng như gương, lộ màu thật của hợp kim: vàng sáng với đồng thau, hồng cam với đồng đỏ. Các chi tiết lõm như kẽ vảy thường tối hơn một chút vì khó đánh tới, tạo độ sâu tự nhiên cho hình khối.
Bề mặt đánh bóng có hai dạng. Dạng để trần sẽ sẫm dần theo thời gian, cần lau và đánh lại định kỳ nếu muốn giữ độ sáng. Dạng được phủ một lớp sơn bóng trong suốt giữ màu lâu hơn nhiều, ít bám vân tay, nhưng khi lớp phủ trầy thì khó sửa riêng một chỗ.
Kiểu này hợp với không gian hiện đại, nhiều ánh sáng, nội thất màu sáng, văn phòng có mặt bàn kính hoặc đá trắng. Ánh kim sáng làm con tượng nổi bật như một điểm nhấn. Mặt trái là nó phản chiếu mạnh dưới đèn rọi, chụp ảnh dễ bị lóa, và mọi vết bụi, vết tay đều lộ rõ.
Với người thích tự chăm sóc đồ, tượng đánh bóng để trần lại thú vị: bạn có thể chọn giữ sáng hoặc để màu tự sẫm, và đổi ý bất cứ lúc nào chỉ bằng một lần đánh bóng.
Hun giả cổ: màu trầm làm sẵn
Hun màu là cách xưởng dùng nhiệt kết hợp với dung dịch hoá chất để tạo trên mặt đồng một lớp màu nâu, đen, nâu đỏ hoặc xanh rêu, mô phỏng lớp màu mà đồ đồng có được sau nhiều năm. Sau khi hun, thợ thường lau nhẹ hoặc đánh lướt các phần nổi như đỉnh vảy, mõm, móng để chúng sáng hơn phần chìm, giúp hình khối rõ và có chiều sâu.
Lớp hun thường được giữ bằng sáp hoặc lớp phủ mờ. Màu hun tương đối ổn định, ít thay đổi nhanh như đồng trần, nhưng không chịu được axit, kem đánh bóng hay giấy nhám. Chà mạnh ở một chỗ sẽ làm lộ đồng sáng bên dưới thành vệt không mong muốn.
Tỳ hưu hun giả cổ hợp với phòng khách gỗ sẫm, tủ trưng bày kiểu truyền thống, ánh đèn vàng ấm. Màu trầm không cạnh tranh với đồ vật xung quanh mà hoà vào nền, nên kiểu này cũng hợp cho người không muốn tượng quá phô trương. Cần lưu ý rằng "giả cổ" chỉ là kiểu hoàn thiện, không làm con tượng thành đồ cổ, và người bán nghiêm túc sẽ không trình bày nó như đồ xưa.
Mạ vàng và thếp vàng: hai cách phủ sắc vàng
Mạ vàng bằng điện là cách phổ biến cho tỳ hưu đồng bày bán hiện nay. Tượng được làm sạch, nhúng vào bể dung dịch có vàng và cho dòng điện chạy qua để một lớp vàng mỏng bám lên toàn bộ bề mặt. Lớp vàng này mịn, đều, theo sát từng nét chạm, nhưng rất mỏng, nên mòn ở chỗ hay chạm và không chịu được chà xát.
Thếp vàng (hay dát vàng lá) là cách làm thủ công: thợ phủ một lớp keo hoặc sơn ta lên bề mặt, rồi đặt từng mảnh vàng lá cực mỏng lên, miết cho bám. Kiểu này thường gặp ở đồ thờ và tượng gỗ hơn là tượng đồng nhỏ, cho sắc vàng ấm và hơi mềm, có thể thấy đường nối lá nếu nhìn kỹ.
Ngoài hai cách trên còn có sơn nhũ vàng, tức sơn có bột ánh kim, rẻ hơn nhiều, nhìn gần thấy hạt nhũ li ti, dễ bạc màu theo thời gian. Khi người bán ghi "mạ vàng 24K", điều đó nói về tuổi vàng của lớp mạ chứ không nói lớp ấy dày bao nhiêu. Tượng mạ vàng không phải vật tích trữ vàng; giá trị của nó nằm ở tay nghề và thẩm mỹ.
Tỳ hưu mạ vàng toàn thân rất nổi bật, hợp với quầy lễ tân, sảnh trưng bày, phòng khách nhiều ánh sáng. Ở phòng nhỏ, màu vàng tươi trên một con tượng lớn có thể trở nên chói và lấn át đồ đạc xung quanh.
So sánh bốn kiểu lớp mặt
Bảng tóm tắt giúp bạn nhìn bốn lựa chọn trên cùng một hàng:
| Kiểu lớp mặt | Vẻ ngoài | Mức chăm sóc | Thay đổi theo thời gian | Hợp không gian |
|---|---|---|---|---|
| Đánh bóng để trần | Sáng, ánh kim nguyên bản | Cao nếu muốn giữ sáng | Sẫm dần, có thể đánh lại | Hiện đại, nhiều ánh sáng |
| Đánh bóng phủ bóng | Sáng, đều, ít vân tay | Thấp | Giữ màu lâu, bong mảng khi lớp phủ già | Văn phòng, quầy lễ tân |
| Hun giả cổ | Nâu đen trầm, phần nổi sáng | Thấp, tránh chà xát | Khá ổn định | Phòng khách gỗ sẫm, tủ trưng bày |
| Mạ vàng | Vàng tươi, nổi bật | Trung bình, lau nhẹ | Mòn ở chỗ hay chạm | Sảnh, quầy, không gian rộng |
| Phối hai màu | Thân trầm, chi tiết sáng | Thấp đến trung bình | Phần mạ mòn trước | Phòng khách, bàn làm việc lớn |
Không có kiểu nào "tốt nhất". Câu hỏi đúng là bạn muốn con tượng làm điểm nhấn hay hoà vào nền, và bạn sẵn lòng bỏ bao nhiêu công chăm sóc.
Phối hai màu: kiểu trung gian được ưa chuộng
Thân hun, chi tiết mạ vàng. Phần thân nâu đen làm nền, trong khi sừng, vảy lưng, đồng tiền ở miệng hoặc đế được mạ vàng. Mắt người được dẫn tới các chi tiết sáng, hình khối nổi lên rõ mà tổng thể vẫn trầm.
Thân đánh bóng, đế hun. Con tượng sáng đứng trên một cái đế sẫm, tạo cảm giác vững chãi, hợp đặt trên bàn làm việc màu sáng.
Điểm cần kiểm. Ranh giới giữa hai màu nên gọn, không loang sang nhau. Ở chỗ chuyển màu, lớp mạ hay lớp hun thường mỏng nhất, nên khi lau bạn cần nhẹ tay hơn.
Về lâu dài. Phần mạ vàng ở đỉnh sừng, đỉnh vảy sẽ mòn trước nếu hay bị chạm. Nhiều người lại thấy vết mòn nhẹ ấy làm con tượng có vẻ đã qua tay, có câu chuyện.
Khi mua online. Ảnh chụp kiểu phối hai màu rất dễ bị chỉnh cho phần vàng rực hơn thật. Nên xin thêm một ảnh chụp bằng điện thoại dưới ánh sáng ban ngày, không qua chỉnh sửa, để thấy tương quan thật giữa phần trầm và phần sáng.
Lớp mặt già đi thế nào sau vài năm
Mỗi kiểu lớp mặt có một lộ trình thay đổi riêng, và biết trước lộ trình ấy giúp bạn không giật mình khi con tượng không còn giống ngày mới mua. Tượng đánh bóng để trần đổi màu nhanh nhất: chỉ sau vài tháng trong không khí ẩm, ánh gương đã mờ đi, sau một hai năm ngả nâu vàng hoặc nâu đỏ, ở kẽ vảy có thể sẫm hẳn. Muốn quay lại vẻ ban đầu thì đánh bóng lại, việc không khó với tượng nhỏ.
Tượng có lớp phủ bóng giữ màu ổn định trong vài năm đầu. Khi lớp phủ lão hoá, nó có thể ngả hơi vàng đục, rồi bong từng mảng ở chỗ hay chạm, để lại những vùng đồng sẫm màu xen với vùng còn sáng. Tượng hun giả cổ thay đổi chậm và êm nhất; phần nổi được đánh sáng sẽ dịu dần, tổng thể trầm hơn một chút nhưng vẫn giữ được ý đồ màu ban đầu.
Tượng mạ vàng giữ sắc vàng lâu ở những chỗ không ai chạm vào, nhưng đỉnh đầu, lưng, mõm có thể mòn lộ đồng sau vài năm nếu thường được xoa tay. Vì thế, nếu gia đình bạn có thói quen xoa đầu tỳ hưu, kiểu hun hoặc phối hai màu sẽ "chịu" thói quen ấy tốt hơn kiểu mạ vàng toàn thân.
Màu lớp mặt và quan niệm ngũ hành
Một số người chọn màu tượng theo ngũ hành: sắc vàng gắn với hành Thổ và hành Kim, sắc đỏ nâu gắn với hành Hỏa, sắc đen sẫm gắn với hành Thủy. Theo cách nghĩ ấy, người mệnh Thủy có thể chọn tượng hun đen, người mệnh Kim hoặc Thổ chọn mạ vàng hay đánh bóng. Đây là một lối diễn giải tham khảo, các trường phái không thống nhất và cũng không có căn cứ đo lường.
Nếu bạn muốn vừa theo quan niệm vừa hợp thẩm mỹ, kiểu phối hai màu là cách dung hoà: thân theo màu bạn thích, chi tiết theo màu hợp mệnh. Còn nếu bạn chỉ quan tâm đến cảm giác khi nhìn, cứ để ánh sáng và màu đồ đạc trong phòng quyết định. Một con tượng đẹp trong mắt gia chủ, đặt ở chỗ sạch sẽ, gọn gàng mới là điều đáng kể nhất.
Chọn lớp mặt trong bốn bước
Trình tự gợi ý trước khi đặt mua:
- Chụp ảnh chỗ định đặt vào giờ bạn hay ngồi ở đó, với đèn đang dùng thật. Ghi lại màu mặt kệ, màu tường phía sau.
- Quyết định con tượng làm điểm nhấn hay hoà vào nền. Điểm nhấn: đánh bóng hoặc mạ vàng. Hoà nền: hun giả cổ hoặc phối hai màu thiên trầm.
- Tự hỏi mình có muốn lau chùi thường xuyên không. Nếu không, tránh đánh bóng để trần, chọn loại có lớp phủ hoặc hun.
- Hỏi người bán ảnh chụp thật dưới ánh sáng tự nhiên và dưới đèn vàng. Màu đồng thay đổi nhiều theo nguồn sáng, ảnh studio thường sáng và bão hoà hơn thực tế.
Khi so các mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, chú ý phần mô tả lớp mặt để biết đó là đánh bóng, hun hay mạ.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đồng hun giả cổ có phải đồ cổ không?
Không. Hun giả cổ là một kiểu hoàn thiện bề mặt dùng nhiệt và hoá chất để tạo màu trầm như đồ lâu năm. Tượng vẫn là hàng mới làm. Người bán nghiêm túc sẽ gọi đúng là giả cổ hoặc hun màu, không giới thiệu như đồ xưa.
Mạ vàng 24K trên tỳ hưu có giá trị như vàng không?
Không. Con số 24K chỉ tuổi vàng của lớp mạ, còn lớp ấy rất mỏng. Lượng vàng trên một con tượng mạ là rất nhỏ, không đáng kể để tích trữ hay bán lại theo giá vàng. Giá trị nằm ở tay nghề và vẻ đẹp.
Kiểu lớp mặt nào ít phải chăm sóc nhất?
Đánh bóng có phủ bóng và hun giả cổ là hai kiểu ít tốn công nhất. Bạn chỉ cần phủi bụi định kỳ và lau nhẹ bằng khăn mềm. Đánh bóng để trần đẹp nhưng sẽ sẫm màu dần nếu không đánh lại.
Có thể đổi lớp mặt của tượng sau khi mua không?
Được, nhưng cần thợ đồng. Thợ có thể tẩy lớp hun để đánh bóng, hun lại tượng sáng, hoặc mạ vàng thêm. Mỗi lần xử lý đều tốn công và có thể làm mòn chi tiết chút ít, nên chọn đúng ngay từ đầu vẫn tốt hơn.
Tỳ hưu mạ vàng để lâu có bị đen không?
Vàng không bị oxy hoá như đồng nên lớp mạ còn nguyên vẫn giữ màu. Tuy nhiên chỗ hay chạm sẽ mòn lớp mạ, lộ đồng bên dưới, và đồng lộ ra sẽ sẫm đi. Lau nhẹ, hạn chế cầm nắm giúp lớp mạ bền lâu.
Sơn nhũ vàng khác mạ vàng thế nào?
Sơn nhũ là sơn có bột ánh kim, nhìn gần thấy hạt li ti, mép chi tiết có thể đọng sơn. Mạ vàng là lớp kim loại mỏng, mịn, ôm sát nét chạm. Sơn nhũ rẻ hơn nhưng dễ trầy và bạc màu nhanh hơn.