Tỳ hưu đồng đúc nguyên khối là con tượng ra đời từ một lần rót đồng vào một bộ khuôn; tỳ hưu đúc ghép là con được đúc thành nhiều phần (thân, đầu, chân, đuôi, đế) rồi hàn hoặc ráp lại. Cả hai cách đều là kỹ thuật đúc đồng bình thường, không cách nào là "giả". Khác biệt nằm ở độ liền mạch, độ bền ở các điểm nối và cách bạn nên kiểm tra khi mua.
Người bán hay dùng chữ "nguyên khối" như một lời khen, đôi khi dùng cả cho con tượng đúc ghép đã được mài kỹ. Bài này giải thích hai lối đúc phổ biến ở các xưởng đồng Việt Nam, cách nhìn mối nối, cách đọc lòng đáy, và khi nào đúc ghép lại là lựa chọn hợp lý hơn đúc liền.
Hai lối đúc thường gặp: khuôn cát và khuôn sáp chảy
Phần lớn tượng đồng mỹ nghệ được đúc theo một trong hai cách. Cách thứ nhất là đúc khuôn cát hoặc khuôn đất: thợ dùng mẫu (bằng gỗ, thạch cao hoặc kim loại) ép vào hỗn hợp cát, đất sét để tạo lòng khuôn, rồi rót đồng nóng chảy vào. Khuôn cát làm nhanh, rẻ công, hợp với tượng có hình khối đơn giản. Nhược điểm là các chi tiết lõm sâu, cong vòng như sừng xoắn hay đuôi cuộn khó lấy mẫu ra mà không phá khuôn, nên thợ thường tách chúng thành phần riêng.
Cách thứ hai là đúc khuôn sáp chảy. Thợ làm mẫu bằng sáp, bọc bên ngoài bằng lớp vật liệu chịu nhiệt, nung cho sáp chảy ra để lại lòng khuôn rỗng, rồi rót đồng vào. Mỗi khuôn chỉ dùng một lần, nhưng giữ được chi tiết rất mảnh và cho phép đúc liền những hình phức tạp. Tỳ hưu nhỏ và vừa có nhiều vảy, bờm, móng thường được đúc theo lối này.
Dù đúc cách nào, con tượng khi phá khuôn ra vẫn còn ba-via, đậu rót và các vết rỗ nhỏ. Công đoạn "nguội" sau đó (cưa đậu rót, giũa, chạm lại nét, đánh bóng) quyết định phần lớn vẻ đẹp cuối cùng. Một con đúc ghép được nguội kỹ có thể trông liền hơn một con đúc liền nhưng nguội ẩu.
Đúc nguyên khối và đúc ghép khác nhau ở đâu
Bảng này so sánh hai cách ở những điểm người mua quan tâm, không xếp hạng cách nào tốt hơn:
| Điểm so sánh | Đúc nguyên khối | Đúc ghép |
|---|---|---|
| Cỡ thường gặp | Nhỏ và vừa, để bàn, để kệ | Vừa đến lớn, để sảnh, để sân |
| Mối nối | Không có mối hàn giữa các phần | Có mối hàn hoặc chốt, đã mài phẳng |
| Chi tiết mảnh | Liền với thân, ít nguy cơ bung | Có thể làm riêng nên rất sắc nét |
| Điểm cần kiểm | Rỗ khí, vết nứt nguội | Đường hàn, độ kín, độ đều màu |
| Sửa chữa khi gãy | Phải hàn vào thân | Có khi tháo phần hỏng ra làm lại |
| Trọng lượng | Tuỳ đúc đặc hay rỗng | Thường đúc rỗng từng phần cho nhẹ |
Điều đáng nhớ là "nguyên khối" không đồng nghĩa với "đặc". Một con tỳ hưu có thể đúc liền một lần nhưng bên trong rỗng, với thành đồng dày vừa đủ. Ngược lại, con đúc ghép vẫn có thể có từng phần khá dày. Hai câu hỏi "đúc liền hay ghép" và "đặc hay rỗng" nên được hỏi riêng.
Cách tìm mối nối trên một con tỳ hưu đồng
Bạn không cần dụng cụ chuyên dụng, chỉ cần ánh sáng tốt và một chiếc khăn mềm. Làm lần lượt như sau:
- Đặt tượng dưới ánh sáng chiếu xiên, ví dụ đèn bàn hoặc cửa sổ bên cạnh. Ánh sáng xiên làm nổi những chỗ gồ lên hoặc lõm xuống rất nhỏ mà ánh sáng thẳng che mất.
- Nhìn kỹ những vị trí hay ghép: cổ nối đầu với thân, gốc sừng, gốc đuôi, chỗ chân nối thân và chỗ thân nối đế. Mối nối thường là một đường mảnh chạy vòng quanh, hoa văn ở hai bên có thể lệch nhau nửa nhịp.
- Quan sát màu. Vật liệu hàn và vùng bị nhiệt khi hàn đôi khi lên màu hơi khác phần còn lại, nhất là sau vài tháng khi lớp màu bắt đầu sẫm đi. Một vệt màu nhạt hoặc đậm chạy đều quanh cổ là dấu hiệu đáng chú ý.
- Sờ bằng đầu ngón tay. Mối nối được mài kỹ sẽ phẳng, nhưng ngón tay vẫn có thể cảm nhận một gờ rất nhẹ hoặc một đoạn mất vân vảy.
- Lật đáy lên. Lòng đáy thường là nơi thợ ít mài nhất, nên các vết hàn, chốt, đinh tán và cả vết cắt đậu rót hiện ra rõ hơn trên bề mặt.
Thấy mối nối không có nghĩa là hàng kém. Điều cần xem là mối nối có kín, chắc, có rạn hay lỏng không. Bạn có thể cầm thân, lay nhẹ phần đầu hoặc đuôi; phần ghép tốt sẽ không có bất kỳ độ rơ nào.
Đọc lòng đáy: nơi con tượng kể thật về mình
Lòng đáy là chỗ đáng xem nhất khi kiểm một con tỳ hưu đồng. Nếu tượng đúc rỗng, bạn sẽ thấy một khoang bên trong, có khi để hở, có khi được bịt bằng một tấm đồng hàn kín, có khi được dán nỉ. Nếu tượng đúc đặc, đáy là một mặt kim loại liền, thường có vết giũa phẳng.
Một số tượng rỗng được đổ thêm cát, xi măng hoặc thạch cao vào lòng rồi bịt lại để tăng trọng lượng và giữ tượng vững hơn trên kệ. Việc này không có gì sai nếu người bán nói rõ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi con tượng được quảng cáo là đồng đặc mà lòng lại chứa vật liệu khác. Gõ nhẹ vào thân bằng đốt ngón tay cũng chỉ cho bạn cảm nhận chung: tượng rỗng để trống thường có tiếng vang, tượng đặc hoặc đã đổ lõi cho tiếng đục, ngắn.
Nên nhìn cả màu kim loại ở đáy. Đáy là chỗ ít được hoàn thiện nên màu thật của hợp kim lộ ra. Nếu đáy có màu xám bạc trong khi bề mặt vàng đồng, đó là manh mối cho thấy lõi có thể không phải đồng, và bạn nên hỏi kỹ.
Cuối cùng, xem đáy có phẳng không. Đáy cong hoặc vênh làm tượng bập bênh trên mặt kính, dễ trượt khi có rung lắc. Với tượng nặng đặt trên kệ cao, một cái đáy phẳng và có lớp nỉ lót là chi tiết nhỏ nhưng quan trọng cho an toàn.
Rỗ khí, nứt nguội và các lỗi đúc nên nhận ra
Rỗ khí. Là những lỗ nhỏ li ti trên bề mặt do khí trong đồng nóng chảy hoặc trong khuôn không thoát kịp. Rỗ ở đáy, ở kẽ chân là chuyện thường. Rỗ tập trung thành chùm ở mặt, ở lưng, hoặc đã được trám bằng vật liệu màu khác thì nên cân nhắc.
Nứt nguội. Khi đồng nguội không đều giữa phần dày và phần mỏng, kim loại có thể co rút tạo vết nứt mảnh, hay gặp ở gốc sừng, gốc đuôi, chỗ chân nối thân. Vết nứt thật thường có đường gấp khúc và không mất đi khi lau. Đây là lỗi cần tránh vì có thể lan rộng khi va chạm.
Thiếu đồng. Một chi tiết như móng hoặc đầu sừng bị cụt, tròn lẳn, không có nét là dấu hiệu đồng chưa điền hết khuôn. Thợ có thể hàn bù rồi chạm lại, nhưng nếu chạm vụng thì chỗ ấy trông khác hẳn phần còn lại.
Lệch khuôn. Với tượng đúc khuôn hai mảnh, nếu hai nửa khuôn lệch nhau, đường phân khuôn chạy dọc sống lưng hoặc hai bên sườn sẽ tạo thành bậc nhỏ, hoa văn không khớp. Mài kỹ thì khó thấy, mài vội thì sờ tay là nhận ra.
Khi nào đúc ghép lại là lựa chọn hợp lý
Tượng cỡ lớn. Một con tỳ hưu dài vài tấc trở lên mà đúc liền một lần sẽ cần khuôn rất lớn, lượng đồng nóng chảy nhiều, nguy cơ rỗ và nứt cao. Chia phần giúp mỗi lần rót nhỏ hơn, kiểm soát chất lượng dễ hơn.
Chi tiết cần sắc nét. Sừng xoắn, đuôi cuộn, bờm bay được đúc riêng có thể giữ nét sắc hơn khi đúc chung với khối thân dày, vì đồng nguội ở các phần mỏng và dày với tốc độ khác nhau.
Muốn tượng nhẹ để dễ vận chuyển. Đúc rỗng từng phần rồi ghép cho phép kiểm soát độ dày thành đồng, giảm trọng lượng đáng kể so với đúc đặc.
Muốn dễ sửa về sau. Nếu một chi tiết được ghép bằng chốt hoặc ren, khi gãy hỏng thợ có thể làm lại riêng phần đó thay vì phải hàn vào thân.
Đúc liền hay đúc ghép và chuyện ý nghĩa theo quan niệm
Có người cho rằng tỳ hưu phải "liền một khối" thì mới trọn vẹn theo nghĩa biểu tượng, vì linh vật tượng trưng cho sự giữ gìn, không rơi rớt. Đây là cách hiểu dân gian mang tính hình ảnh, không có nguồn sách vở thống nhất. Trong thực tế, rất nhiều tượng đồng lớn ở đình chùa, cung điện xưa cũng được đúc thành nhiều phần rồi ráp lại.
Nếu bạn coi trọng yếu tố liền khối vì lý do cảm xúc, hãy chọn tượng cỡ nhỏ và vừa, nơi đúc liền là cách làm phổ biến. Với tượng lớn đặt sảnh, nên ưu tiên độ chắc của mối nối và độ an toàn khi đặt hơn là chữ "nguyên khối" trên mô tả.
Còn ý nghĩa giữ của, chặn điều không may của tỳ hưu thì vẫn là biểu tượng nhắc nhở, không phụ thuộc vào kỹ thuật đúc. Một con tượng đúc ghép đặt ngay ngắn, sạch sẽ trong nhà vẫn mang câu chuyện văn hoá ấy y như con đúc liền.
Những câu nên hỏi người bán về kỹ thuật đúc
Trước khi chốt mua một con tỳ hưu đồng, nhất là con cỡ vừa trở lên, bạn có thể hỏi:
- Tượng đúc liền hay đúc từng phần rồi ghép? Nếu ghép thì ghép ở những vị trí nào?
- Lõi đặc hay rỗng? Nếu rỗng, lòng có đổ thêm vật liệu gì không, đáy bịt bằng gì?
- Đúc khuôn cát hay khuôn sáp? Chi tiết vảy, bờm có được chạm lại bằng tay không?
- Có thể chụp giúp ảnh lòng đáy, ảnh cận gốc sừng, gốc đuôi dưới ánh sáng tự nhiên không?
- Trọng lượng thực tế khi cân là bao nhiêu, kích thước dài, rộng, cao đo thế nào?
- Nếu sau một thời gian mối nối có vấn đề, bên bán có hỗ trợ sửa không?
Những câu này không làm khó người bán có hiểu biết về hàng hoá. Ngược lại, câu trả lời rõ ràng giúp bạn so sánh nhiều mẫu với nhau trên cùng một tiêu chí, thay vì chỉ nhìn ảnh đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đồng đúc ghép có kém bền hơn đúc nguyên khối không?
Không hẳn. Mối hàn làm tốt có độ bền rất cao, nhất là với tượng đặt cố định trong nhà. Điểm yếu chỉ xuất hiện khi mối hàn làm vội, có rỗ hoặc chỉ dán keo. Bạn nên lay nhẹ các phần đầu, đuôi để kiểm tra độ rơ.
Làm sao biết tượng tỳ hưu đồng đặc hay rỗng?
Xem lòng đáy là cách chắc nhất: tượng rỗng có khoang bên trong hoặc tấm bịt đáy. Gõ nhẹ cũng cho cảm nhận chung, tượng rỗng để trống thường vang hơn. Cân nặng chỉ là gợi ý vì tượng rỗng có thể được đổ thêm lõi.
Tượng đồng đổ cát hoặc xi măng trong lòng có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả nếu người bán nói rõ. Đổ lõi giúp tượng rỗng nặng và vững hơn. Chỉ nên lưu ý khi tượng được quảng cáo là đồng đặc nguyên khối mà thực tế lòng chứa vật liệu khác, vì khi đó mô tả không đúng hàng.
Mối nối trên tượng đồng có bị lộ ra sau vài năm không?
Có thể. Vùng hàn đôi khi đổi màu khác phần còn lại khi lớp phủ mòn và đồng bắt đầu sẫm. Hiện tượng này thường chỉ là khác màu, không phải nứt. Lau sạch và phủ sáp lại giúp màu đều hơn.
Tỳ hưu nhỏ để bàn có cần đúc nguyên khối không?
Phần lớn tỳ hưu nhỏ đã được đúc liền vì kích thước nhỏ, đúc một lần đơn giản hơn. Nếu bạn coi trọng yếu tố liền khối theo cảm xúc, nhóm cỡ nhỏ là lựa chọn dễ đáp ứng nhất.
Có nên mua tỳ hưu đồng có vết rỗ nhỏ trên thân không?
Rỗ khí nhỏ là hiện tượng thường gặp trong đúc đồng, đặc biệt ở chỗ khuất. Nếu rỗ nằm ở mặt chính, làm mất nét vảy hoặc có dấu hiệu nứt lan, bạn nên chọn con khác. Rỗ rất nhỏ ở đáy thì không ảnh hưởng độ bền.