Tượng tỳ hưu mã não được tạc từ chalcedony có dải vân, cứng khoảng 6,5–7 Mohs, tỉ trọng quanh 2,6; màu tự nhiên thường là trắng, xám, nâu mật, cam đỏ, còn xanh dương, xanh lá rực, hồng tím tươi gần như luôn là màu nhuộm. Mã não có nhiều lỗ xốp cực nhỏ giữa các lớp, nên ngấm thuốc nhuộm rất tốt. Nhuộm mã não là nghề có từ lâu, không phải trò mới, và một con tỳ hưu nhuộm vẫn là đá thật.
Điều người mua cần là biết mình đang nhìn màu gì. Bài này giải thích vân mã não hình thành ra sao, đọc vân trên một con tượng thế nào, những dấu hiệu nhuộm dễ thấy, cách chọn cỡ và chỗ bày, và vài điều riêng khi giữ gìn loại đá có lỗ xốp này.
Mã não là gì và vì sao có vân dải
Mã não là một dạng chalcedony, tức thạch anh có tinh thể cực nhỏ xếp thành sợi. Nó hình thành khi dung dịch giàu silic thấm vào khe hở, hốc trống trong đá núi lửa, rồi lắng đọng từng lớp mỏng qua thời gian rất dài. Mỗi đợt lắng có lượng tạp chất khác nhau, tạo nên các dải màu nối tiếp. Vì vậy vân mã não thường đồng tâm theo hình hốc chứa nó, giống vòng gỗ hoặc vòng nước loang.
Cấu trúc sợi cũng tạo ra những lỗ xốp li ti giữa các lớp, và mỗi lớp xốp một mức khác nhau. Đây là lý do mã não nhuộm thường có dải màu tương phản rất mạnh: lớp xốp ngấm đậm, lớp chặt ngấm ít. Người làm nghề ở nhiều nơi trên thế giới đã khai thác đặc tính này từ thế kỷ 19, và đến nay phần lớn mã não màu tươi trên thị trường đều qua nhuộm.
Về độ bền, mã não rất ổn với tượng bày trong nhà. Nó cứng ngang thạch anh, không xước vì bụi thông thường, dai hơn thạch anh tinh thể lớn nên ít mẻ vụn. Điểm yếu là các vết rạn tự nhiên giữa hai lớp vân; va mạnh có thể tách dọc theo đó.
Đọc vân trên một con tỳ hưu mã não
Vân chạy theo khối đá, không theo hình con vật. Thợ chạm chọn hướng đặt con vật trong khối đá, nhưng không điều khiển được vân. Vì vậy trên tượng thật, các dải vân thường cắt ngang qua đầu, qua thân theo những đường cong của hốc đá gốc. Nếu vân uốn đúng theo từng lớp vảy, từng đường bờm, bạn nên nghi đó là vân vẽ hoặc vật liệu đúc.
Vân đồng tâm, vân song song, vân rêu. Vân đồng tâm là kiểu phổ biến nhất. Vân song song thẳng thường gặp ở onyx và sardonyx. Mã não rêu có những đốm, nhánh xanh đen như rêu mọc, do khoáng vật khác lẫn vào chứ không phải vân lắng. Mỗi kiểu cho một cảm giác riêng trên tượng: đồng tâm mềm mại, song song gọn gàng, rêu tự nhiên như tranh thuỷ mặc.
Phần lõi tinh thể giữa thân. Có con tỳ hưu được tạc từ phần sát lõi hốc, để lộ một mảng tinh thể thạch anh lấp lánh. Đây là dấu vết tự nhiên, nhiều người thích vì nó cho thấy khối đá ban đầu. Mảng lõi xốp hơn, dễ bám bụi hơn, cần chổi mềm khi lau.
Soi đèn để thấy độ trong từng lớp. Chiếu đèn pin từ phía sau tai, sừng hoặc đuôi. Mã não thường cho ánh sáng đi qua một phần, lớp trong lớp đục xen nhau. Thấy được các lớp này là một trong những cách nhận ra đá thật, vì nhựa đúc hay thuỷ tinh màu ít khi bắt chước được sự xen kẽ đó.
Màu mã não trên tượng: thường tự nhiên hay thường nhuộm
Bảng dưới là xu hướng chung trên thị trường, không phải quy tắc tuyệt đối. Một số màu hiếm có thể tự nhiên, và một số màu quen thuộc vẫn có thể được tăng màu.
| Màu | Xu hướng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trắng, xám, xanh xám nhạt | Thường tự nhiên | Màu gốc của chalcedony, dải vân dịu |
| Nâu mật, nâu vàng | Thường tự nhiên | Do sắt; đôi khi được nung cho ấm màu hơn |
| Cam đỏ (carnelian) | Tự nhiên hoặc nung | Nung để tăng đỏ là việc có từ lâu đời |
| Đen tuyền đều màu | Phần lớn đã xử lý | Mã não đen đều khắp khối hiếm khi tự nhiên |
| Xanh dương tươi, xanh lá rực | Gần như luôn nhuộm | Dải màu rất đậm, tương phản mạnh |
| Hồng tím, tím đậm | Gần như luôn nhuộm | Màu "kẹo" khó có trong tự nhiên ở mã não |
| Có đốm rêu xanh đen | Thường tự nhiên | Mã não rêu, do khoáng vật lẫn vào |
Nhuộm không làm đá kém bền, nhưng làm thay đổi giá trị và cách giữ gìn. Người bán nghiêm túc thường ghi "mã não nhuộm màu" hoặc "mã não xử lý màu" ngay trên nhãn. Khi nhãn chỉ ghi "mã não tự nhiên" cho một con tỳ hưu xanh dương rực, bạn có lý do để hỏi lại.
Dấu hiệu tỳ hưu mã não đã nhuộm
Bạn có thể tự quan sát những điểm sau. Chúng giúp nghi ngờ đúng chỗ, còn kết luận chắc chắn cần phòng kiểm định:
- Màu đậm tụ thành vệt ở kẽ chạm, khe miệng, quanh mắt, nơi thuốc nhuộm dễ đọng.
- Các dải màu tương phản gắt, một lớp gần như trắng xen một lớp màu rực, ít có tông trung gian.
- Soi đèn qua phần mỏng thấy màu lan theo đường rạn như mạch máu, đậm ở rạn và nhạt dần ra hai bên.
- Mặt dưới đế hoặc lỗ khoan gắn đế lộ màu khác với thân tượng.
- Lau góc khuất bằng bông tẩm nước thấy dính màu nhẹ, nhất là ở hàng giá rất mềm.
- Nhiều con tỳ hưu cùng lô có màu giống hệt nhau, trong khi mã não tự nhiên khối nào cũng khác.
Đừng thử bằng cách mài, nhỏ axit hay hơ lửa. Những cách này làm hỏng tượng, và kết quả cũng không đáng tin. Nếu món đồ đáng tiền, phòng kiểm định có thể kết luận nhanh và không làm tổn hại tượng.
Cũng cần công bằng với người bán: nhiều người buôn mã não nhỏ lẻ nhập hàng theo lô và chính họ cũng không biết lô nào đã nhuộm. Thay vì đòi cam kết miệng, bạn có thể đề nghị ghi chất liệu lên hoá đơn và thoả thuận đổi trả nếu kiểm định cho kết quả khác. Cách đó rõ ràng cho cả hai bên.
Mã não thật, thuỷ tinh hay nhựa đúc giả vân
Nhiệt độ khi chạm. Đá dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh và nhựa, nên khi mới cầm, tượng mã não mát tay lâu hơn. Nhựa ấm lên gần như tức thì. Cách này chỉ đáng tin khi tượng đã để ở nhiệt độ phòng một lúc và bạn so với một món đá đã biết.
Độ nặng so với kích thước. Mã não có tỉ trọng quanh 2,6. Nhựa resin chỉ khoảng 1,1–1,4, nên một con tỳ hưu nhựa cùng cỡ nhẹ hẳn, cầm lên thấy "rỗng tay". Thuỷ tinh thông thường nặng gần bằng mã não, nên phải dựa vào dấu hiệu khác.
Bọt khí và đường ráp khuôn. Thuỷ tinh và nhựa đúc hay có bọt khí tròn nhỏ, soi đèn hoặc kính lúp thấy rõ. Dưới bụng, quanh chân thường còn đường ráp khuôn mảnh. Mã não chạm mài không có bọt tròn, và nét chạm ở kẽ sâu có dấu mài nhỏ của đầu mũi khoan.
Vân in hay vân thật. Một số món nhựa có vân được tạo bằng cách đổ nhiều lớp màu hoặc in lên bề mặt. Vân kiểu này thường chỉ nằm ở ngoài, nhìn vào kẽ chạm thấy màu đơn sắc. Vân mã não thật đi xuyên khối, kẽ chạm sâu vẫn thấy các lớp nối tiếp.
Chọn cỡ, kiểu dáng và chỗ bày tỳ hưu mã não
Mã não hiếm khi cho khối đá to mà sạch rạn, nên tượng tỳ hưu mã não phổ biến ở cỡ dài khoảng tám đến hai mươi phân. Cỡ nhỏ hợp bàn làm việc, bàn trà, kệ sách; cỡ vừa hợp tủ trưng bày. Tượng mã não lớn hơn thường được tạc từ hốc đá có lõi tinh thể, để lộ vách hốc làm nền cho con vật đứng trên.
Vì vân là điểm đẹp nhất của mã não, bạn nên chọn kiểu dáng đơn giản, thân lớn, ít chi tiết rườm rà để vân có chỗ hiện ra. Một con tỳ hưu nằm dáng tròn khối, lưng rộng, sẽ khoe vân tốt hơn con đứng nhiều móng vuốt, sừng nhọn. Kiểu ôm đồng tiền, ôm nén theo mẫu quen cũng có nhưng phần đồng tiền thường bị vân cắt ngang, trông kém gọn.
Theo quan niệm phổ biến, tỳ hưu được bày quay đầu ra phía cửa hoặc khoảng trống. Về thực tế, mã não màu nhuộm có thể nhạt dần nếu nắng chiếu nhiều năm, nên chỗ bày lý tưởng là nơi sáng nhưng không có nắng rọi trực tiếp. Đặt tượng lên đế gỗ có lót nỉ để tránh trượt và để mặt đáy không cọ vào mặt kính.
Giữ gìn tượng mã não: lỗ xốp và những điều nên tránh
Lỗ xốp của mã não là thứ cho phép nó ngấm màu, và cũng là thứ khiến nó có thể ngấm dầu, mồ hôi, nước bẩn. Tượng để ở bàn ăn, gần bếp hay bị bàn tay dính dầu cầm thường xuyên có thể sạm dần ở những chỗ hay chạm. Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm là đủ; không dùng nước rửa chén đậm đặc, cồn, axeton hay thuốc tẩy.
Với mã não nhuộm, càng nên tránh ngâm nước lâu và hoá chất mạnh. Nhiều gia đình có tập quán rửa tượng cuối năm hoặc trước khi bày vào chỗ mới; với mã não, chỉ cần lau ẩm rồi để khô tự nhiên, không ngâm muối, không ngâm rượu. Muối và cồn có thể kéo màu nhuộm ra hoặc để lại vệt trắng trong lỗ xốp.
Mã não chịu nhiệt khá tốt nhưng không thích sốc nhiệt. Đừng mang tượng từ phòng lạnh ra phơi nắng gắt, hay rửa bằng nước nóng ngay sau khi tượng ở trong tủ điều hoà. Khi chuyển nhà, bọc từng con trong khăn hoặc xốp, chèn kín hộp để tượng không lăn. Nếu đang chọn mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so màu và cỡ.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu mã não xanh dương có phải đá thật không?
Thường là mã não thật đã được nhuộm, vì màu xanh dương tươi gần như không có ở mã não tự nhiên. Đá vẫn là chalcedony, chỉ có màu là do xử lý. Người bán nên ghi rõ "mã não nhuộm" để bạn so giá cho đúng.
Mã não nhuộm có bị phai không?
Màu nhuộm khá bền trong điều kiện trong nhà, nhưng có thể nhạt dần nếu phơi nắng mạnh nhiều năm hoặc ngâm hoá chất, cồn, nước muối. Để tượng ở chỗ sáng nhưng không có nắng rọi trực tiếp và chỉ lau ẩm là cách giữ màu đơn giản.
Mã não đỏ cam tự nhiên hay đã nung?
Có cả hai. Carnelian tự nhiên có màu cam đỏ do sắt, và việc nung để màu đỏ đậm hơn đã có từ rất lâu. Nung không làm đá kém bền. Bằng mắt khó phân biệt chắc; bạn có thể hỏi người bán hoặc nhờ phòng kiểm định.
Vì sao tỳ hưu mã não có mảng lấp lánh ở thân?
Đó thường là phần lõi hốc đá, nơi thạch anh kết tinh thành tinh thể lớn hơn. Đây là dấu vết tự nhiên, không phải lỗi. Mảng này xốp và nhiều góc cạnh hơn nên dễ bám bụi, cần chổi lông mềm khi lau.
Mã não và Hoàng Long khác nhau thế nào?
Cả hai đều là thạch anh vi tinh, cùng độ cứng và độ bền. Khác biệt dễ thấy là mã não có các dải vân rõ ràng, đồng tâm hoặc song song, còn Hoàng Long thường có màu vàng chuyển mềm, vân mây, ít khi có dải vân sắc nét.
Có nên rửa tượng mã não bằng nước muối không?
Không nên ngâm. Mã não có lỗ xốp, muối có thể đọng lại thành vệt trắng, và với hàng nhuộm thì muối có thể kéo màu ra. Lau bằng khăn hơi ẩm, sau đó để khô tự nhiên là đủ sạch cho tượng bày trong nhà.