Tượng Thần Tài đứng áo đỏ là dáng văn tài thần trong văn hoá Hoa: một vị quan đứng thẳng, mặc áo bào đỏ, đội mũ quan, râu dài, tay cầm gậy như ý hoặc cuộn giấy, có khi đứng trên đế mây hay đế tiền vàng. Dáng này khác tượng Thần Tài ngồi ghế đi cặp với ông Địa trên bàn thờ sát nền mà nhiều gia đình Việt quen thuộc.
Vì cao, mảnh và không có ông Địa đi kèm, tượng đứng thường được bày trên kệ, tủ trưng bày, quầy lễ tân, hoặc trong gia đình gốc Hoa theo nếp riêng. Bài này giúp bạn nhận diện dáng văn tài thần, hiểu các giai thoại thường được kể như giai thoại, và chọn chất liệu, cỡ, chỗ bày cho phù hợp.
Văn tài thần là gì và vì sao có dáng đứng
Trong tín ngưỡng dân gian Hoa, các vị thần cai quản tài lộc thường được chia thành văn tài thần và võ tài thần. Văn tài thần mang dáng quan văn: áo bào, mũ quan, mặt hiền, tay cầm vật biểu trưng như như ý, cuộn giấy, thỏi vàng. Võ tài thần mang dáng võ tướng, mặc giáp, cầm binh khí, có khi cưỡi thú.
Hình tượng văn tài thần phổ biến nhất trong tượng đứng thường được gọi là Tài Bạch Tinh Quân: một ông lão râu dài, áo đỏ, mặt trắng hồng, nụ cười hiền. Một số tài liệu dân gian còn gắn văn tài thần với các nhân vật lịch sử như Tỷ Can thời Thương hay Phạm Lãi thời Xuân Thu; những liên hệ này là giai thoại truyền miệng, mỗi vùng kể một kiểu, bạn nên hiểu như truyện kể văn hoá chứ không phải sự kiện có thật được xác nhận.
Dáng đứng phổ biến vì nó hợp với tranh treo ngày Tết, tượng bày trên tủ, kệ cao ở cửa hiệu và nhà ở của người Hoa. Người Việt tiếp nhận hình tượng này qua giao lưu buôn bán, nhất là ở các đô thị phía Nam, nên ngày nay bạn dễ gặp tượng Thần Tài đứng áo đỏ ở cửa hàng vật phẩm bên cạnh tượng ngồi truyền thống.
Tượng Thần Tài đứng và tượng ngồi trên bàn thờ: khác ở đâu
Hai dáng cùng tên gọi Thần Tài nhưng khác nhau về hình thức và cách dùng. Bảng dưới giúp bạn hình dung trước khi chọn.
| Điểm so sánh | Thần Tài đứng áo đỏ | Thần Tài ngồi đi cặp ông Địa |
|---|---|---|
| Dáng | Đứng thẳng, cao, thon | Ngồi ghế, thấp, vững |
| Vật trên tay | Như ý, cuộn giấy, đôi khi thỏi vàng | Thỏi vàng là chủ yếu, có mẫu như ý |
| Đi kèm | Thường đứng một mình hoặc theo bộ nhiều vị | Luôn đi cùng ông Địa |
| Chỗ bày phổ biến | Kệ, tủ trưng bày, quầy, bàn làm việc | Khám thờ sát nền, khám treo |
| Ảnh hưởng văn hoá | Đậm nét Hoa | Đã Việt hoá, nhất là ở phía Nam |
| Chiều cao so với chiều ngang | Cao gấp ba bốn lần bề rộng đế | Gần như vuông vức |
Điều này không có nghĩa tượng đứng không thể thờ. Một số gia đình gốc Hoa bày Thần Tài đứng ở vị trí trang trọng trong nhà theo nếp riêng. Nếu bạn định đưa tượng đứng vào khám thờ Thần Tài – Thổ Địa sẵn có, hãy cân nhắc tỉ lệ với ông Địa và chiều cao khám.
Đọc các chi tiết trên tượng đứng
Như ý. Gậy cán cong, đầu hình mây hoặc nấm linh chi, cầm ngang trước ngực hoặc dựng dọc. Theo cách hiểu phổ biến, như ý mang lời chúc mọi việc vừa lòng. Với tượng sứ và bột đá, cán như ý là chỗ dễ gãy nhất.
Cuộn giấy. Nhiều tượng cầm cuộn giấy dài buông xuống, trên đó có thể in hoặc khắc chữ Hán mang lời chúc buôn bán. Nếu bạn không đọc được chữ, hãy hỏi người bán ý nghĩa để biết mình đang bày gì.
Mũ và áo. Mũ quan có cánh hoặc mũ có trang trí, áo bào đỏ rộng tay, trước ngực thường có mảng thêu hoa văn rồng, mây hoặc đồng tiền. Áo đỏ là màu đặc trưng, có mẫu xen viền vàng.
Râu và mặt. Râu dài, mặt hiền, mắt cười. Ở tượng tốt, râu được tạc hoặc vẽ thành từng sợi, có độ bay nhẹ; ở tượng làm vội, râu chỉ là một mảng phẳng.
Đế đứng. Đế mây, đế sóng nước, đế đồng tiền hay đế thỏi vàng. Đế càng rộng thì tượng càng vững; đế hẹp mà thân cao là mẫu dễ đổ.
Chất liệu hay gặp ở tượng Thần Tài đứng
Sứ là chất liệu phổ biến cho tượng đứng cỡ vừa, với áo đỏ men bóng, viền vàng nung, mặt vẽ tay. Thân cao và mảnh khiến tượng sứ đứng dễ đổ hơn tượng ngồi, nên chọn mẫu có đế rộng và kiểm đáy có phẳng không. Tượng sứ đứng cao cũng là loại dễ vỡ nhất khi vận chuyển, cần hộp xốp định hình.
Bột đá và resin cho phép làm những mẫu nhiều chi tiết như áo bay, dải lụa, đế mây cầu kỳ, giá mềm hơn. Đồng cho tượng đứng nặng, chắc, ít lo đổ, nhưng giá cao và màu đồng không đỏ rực như sứ; nhiều mẫu đồng được sơn hoặc mạ phần áo để giữ màu đỏ đặc trưng. Gỗ chạm hoặc gỗ sơn son thếp vàng thì ít gặp hơn ở dáng này, thường là hàng đặt riêng.
Nếu tượng sẽ đặt ở quầy lễ tân, nơi khách hay chạm hoặc đặt đồ lên, chất liệu chịu va như đồng hoặc bột đá đổ đặc sẽ yên tâm hơn. Nếu tượng đặt trong tủ kính, sứ cho màu đẹp nhất và không lo bụi bám. Với tượng đặt gần cửa sổ có nắng chiều, sứ men nung giữ màu đỏ bền hơn bột đá sơn, vốn dễ phai và ngả màu dưới tia nắng kéo dài.
Bày tượng đứng cho vững và trang trọng
Tượng đứng cao có trọng tâm cao hơn tượng ngồi. Những bước sau giúp bạn bày an toàn.
- Đo chiều cao tượng và khoảng trống phía trên kệ; chừa thêm khoảng tay để lau bụi đầu mũ.
- Đặt tượng trên mặt phẳng chắc, không rung, tránh kệ gần cửa ra vào hay đóng mở mạnh.
- Lót miếng chống trượt dưới đế; với tượng sứ cao, có thể dùng chút sáp dính đồ trưng bày loại dùng cho bảo tàng để cố định đế.
- Không đặt sát mép kệ; khoảng cách từ đế tới mép nên lớn hơn nửa bề rộng đế.
- Chọn vị trí ngang hoặc cao hơn tầm mắt một chút để mặt tượng nhìn xuống, tạo cảm giác trang trọng.
- Nếu bày cùng tượng khác, giữ khoảng cách để tượng đứng không bị che, không chạm vai các vật bên cạnh.
Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú cưng, đặt tượng đứng trong tủ kính hoặc kệ cao có gờ chắn là cách đơn giản để tránh đổ vỡ.
Bộ nhiều vị và cách bày cùng tượng khác
Bộ Ngũ Lộ Tài Thần. Trong văn hoá Hoa có bộ năm vị tài thần ứng với năm phương. Bộ tượng này ít gặp ở Việt Nam, thường là hàng đặt riêng; nếu bạn quan tâm, hãy hỏi người bán giải thích từng vị và xem đây là bộ tượng văn hoá.
Bày cùng Tam Đa. Thần Tài đứng áo đỏ đôi khi bị nhầm với ông Lộc trong bộ Tam Đa vì cùng mặc áo quan. Nếu bày cạnh bộ Tam Đa, hãy đặt Thần Tài tách riêng một vị trí để người xem không lẫn.
Bày cùng tỳ hưu, thiềm thừ. Nhiều cửa hiệu bày tượng Thần Tài đứng giữa, hai bên là tỳ hưu hoặc thiềm thừ. Đây là cách sắp xếp theo thói quen trang trí, không phải quy tắc. Giữ cỡ các vật hai bên nhỏ hơn tượng chính để bố cục rõ.
Không đặt chen trong khám ông Địa. Khám Thần Tài – Thổ Địa thường thấp và chật. Thêm một tượng đứng cao vào đó dễ làm bàn thờ rối, tượng chạm nóc. Nếu muốn có cả hai, bạn có thể bày tượng đứng ở kệ riêng gần đó.
Chọn tượng Thần Tài đứng làm quà
Hỏi trước nếp của người nhận. Tượng Thần Tài là vật gắn với tín ngưỡng; có gia đình rất vui khi được tặng, có gia đình đã có bàn thờ riêng và không muốn thêm tượng. Hỏi khéo người thân của họ, hoặc chọn món quà khác nếu không chắc.
Chọn cỡ vừa phải. Tượng đứng cỡ trung, cao khoảng hai gang tay trở xuống dễ tìm chỗ bày trên kệ, bàn làm việc. Tượng quá lớn có thể khiến người nhận khó xử vì không có chỗ đặt.
Hộp đựng chắc chắn. Tượng sứ đứng cao cần hộp có xốp định hình hoặc lót vải kín. Nếu tự mang đến, giữ hộp thẳng đứng như khi đóng gói, đừng đặt nằm ngang trên ghế xe.
Kèm thông tin chất liệu. Một tấm thiệp ghi chất liệu và cách lau giúp người nhận chăm tượng đúng. Người nhận cũng biết tượng sứ thì kỵ va, tượng bột đá kỵ cồn.
Dịp tặng. Khai trương, tân gia cửa hàng, mừng năm mới là những dịp hay chọn tượng Thần Tài. Lời chúc kèm theo nên là lời chúc làm ăn thuận lợi, tránh nói như thể tượng sẽ mang lại tiền bạc.
Chăm tượng đứng và chọn mua
Lau tượng đứng từ trên xuống, một tay đỡ phần thân giữa, tay kia lau. Đừng cầm tượng ở phần như ý hay cuộn giấy để nhấc lên, vì đó là chỗ mảnh nhất. Với tượng sứ, khăn ẩm vắt ráo là đủ; với bột đá, dùng khăn khô và cọ mềm; với đồng có sơn đỏ ở áo, tránh kem đánh bóng lên phần sơn. Áo đỏ là mảng màu lớn nhất, cũng là chỗ dễ thấy bụi và vết tay nhất; lau đều tay mỗi tuần giúp màu đỏ giữ được độ tươi, không bị lớp bụi mỏng làm xỉn thành đỏ nâu.
Khi mua, hỏi chiều cao tổng và bề rộng đế, xem ảnh nghiêng để biết tượng có cân không, và hỏi chi tiết nào gắn rời. Tượng đứng hay được chụp từ dưới lên để trông bề thế, nên ảnh chụp ngang tầm sẽ giúp bạn hình dung đúng hơn. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và so tỉ lệ cao – rộng giữa các mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Thần Tài đứng có đặt vào khám thờ cùng ông Địa được không?
Một số gia đình vẫn làm vậy, không có quy định cấm. Tuy nhiên tượng đứng cao hơn hẳn ông Địa ngồi bệt nên cặp tượng dễ lệch tỉ lệ, khám thấp còn có thể không đủ chỗ. Bạn nên thử đặt và nhìn tổng thể trước khi quyết định.
Văn tài thần và võ tài thần khác nhau thế nào?
Theo cách phân chia trong tín ngưỡng dân gian Hoa, văn tài thần có dáng quan văn, áo bào, cầm như ý hoặc cuộn giấy, mặt hiền. Võ tài thần có dáng võ tướng, mặc giáp, cầm binh khí, có vị cưỡi hổ. Đây là cách phân loại văn hoá, mỗi vùng có thể khác.
Chữ trên cuộn giấy của tượng Thần Tài đứng thường là gì?
Thường là các câu chúc buôn bán bằng chữ Hán, chẳng hạn ý mời gọi tài lộc, chúc mua may bán đắt. Câu chữ mỗi xưởng một khác. Nếu bạn không đọc được, hãy hỏi người bán hoặc người biết chữ Hán để hiểu đúng thứ mình đang bày.
Tượng Thần Tài đứng nên đặt cao hay thấp?
Không có quy định cố định. Về mặt thẩm mỹ, đặt ngang hoặc cao hơn tầm mắt một chút giúp tượng trông trang trọng và an toàn hơn với trẻ nhỏ. Về mặt thực tế, kệ chắc chắn và đủ khoảng trống phía trên quan trọng hơn độ cao chính xác.
Tượng Thần Tài đứng bằng sứ có dễ đổ không?
Dễ đổ hơn tượng ngồi vì thân cao, trọng tâm cao và đế thường hẹp. Chọn mẫu đế rộng, đặt trên mặt phẳng chắc, lót chống trượt và tránh vị trí gần cửa ra vào sẽ hạn chế phần lớn rủi ro.