Tượng Tam Đa bằng đá thường được tạc từ đá cẩm thạch trắng, đá xanh hoặc đá vàng, theo lối của các làng nghề đá như Non Nước ở Đà Nẵng; đây là chất liệu hợp cho tượng cỡ lớn đặt sảnh nhà, sảnh văn phòng, sân vườn vì bền với thời gian và giữ dáng chắc chắn. Đổi lại, tượng đá rất nặng, cần đế vững, cần biết loại đá để giữ đúng cách.
Bài này dành cho người đang tính một bộ Tam Đa đá cao từ nửa mét trở lên, hoặc một bộ đá tạc cỡ vừa cho phòng khách lớn. Nội dung gồm: các loại đá hay dùng và tính chất, phân biệt đá tạc nguyên khối với bột đá đúc giả đá, chỗ đặt trong nhà và ngoài trời, làm đế và chống thấm, vận chuyển, lắp đặt an toàn.
Các loại đá hay dùng tạc Tam Đa
Tên đá trên thị trường gọi theo màu và nơi khai thác. Bảng dưới tóm tắt tính chất cơ bản để bạn hình dung khi đặt tượng:
| Loại đá | Bản chất khoáng vật | Độ cứng tương đối | Đặc điểm khi dùng làm tượng |
|---|---|---|---|
| Cẩm thạch trắng | Đá hoa, chủ yếu khoáng vật canxit | Mềm, khoảng 3 trên thang Mohs | Trắng sáng, dễ tạc chi tiết; kỵ axit, dễ ố nếu để bẩn lâu |
| Đá vàng, đá hồng | Đá hoa hoặc đá vôi có tạp chất tạo màu | Mềm đến vừa | Màu ấm, vân đẹp; cần chống thấm khi đặt ngoài trời |
| Đá xanh | Thường là đá vôi hoặc đá có hạt mịn màu xám xanh | Vừa | Chịu thời tiết khá, hợp sân vườn, màu trầm |
| Đá granite | Đá xâm nhập, chủ yếu thạch anh và fenspat | Cứng, 6 trở lên | Rất bền ngoài trời nhưng khó tạc chi tiết mảnh |
| Ngọc, đá bán quý | Chalcedony, nephrite, thạch anh… | Cứng, khoảng 6 đến 7 | Thường chỉ tạc tượng nhỏ, cỡ để bàn |
Phần lớn bộ Tam Đa đá cỡ lớn trên thị trường là đá hoa, vì dễ tạc nét mặt, râu tóc, nếp áo. Tên gọi "đá Non Nước" hiện nay thường chỉ phong cách và nơi chế tác; nguồn đá có thể lấy từ nhiều vùng khác nhau.
Đá tạc nguyên khối hay bột đá đúc giả đá
Trên thị trường có nhiều tượng trông như đá trắng nhưng thực chất là bột đá trộn nhựa đổ khuôn rồi sơn giả vân. Phân biệt không khó nếu bạn nhìn kỹ. Đá tạc nguyên khối có vân tự nhiên chạy xuyên khối, không lặp lại, có thể có những đốm tạp chất nhỏ, đường vân xám mảnh. Bột đá đúc thường đồng màu tuyệt đối hoặc có vân vẽ lặp lại, nằm trên bề mặt.
Trọng lượng cũng khác rõ. Đá hoa nặng gần ba tấn trên mỗi mét khối, nên một tượng đá đặc cao nửa mét có thể nặng hàng chục ký, phải hai người khiêng. Bột đá đúc rỗng hoặc đặc đều nhẹ hơn nhiều. Chạm tay vào đá thật có cảm giác mát kéo dài, còn bột đá ấm lên nhanh hơn.
Dấu vết dụng cụ là manh mối thứ ba. Đá tạc có vết mài, vết đục ở chỗ khuất như kẽ áo, sau lưng, mặt đáy; bột đá đúc có đường nối khuôn hai bên hông và mặt đáy thường phẳng lì hoặc có lớp đáy đổ keo. Đừng tự cạo, khoan hay nhỏ axit lên tượng để thử, vì sẽ làm hỏng bề mặt; nếu nghi ngờ, hỏi người bán ảnh mặt đáy và chỗ khuất.
Đặt tượng đá Tam Đa ở đâu
Tượng đá cỡ lớn khác tượng tủ kính ở chỗ nó trở thành một phần kiến trúc. Những vị trí hay được chọn:
- Sảnh nhà, tiền sảnh biệt thự: đặt trên bục hoặc đế gỗ, sát tường, không chắn lối đi chính; tượng quay ra phía người bước vào.
- Sảnh văn phòng, khách sạn nhỏ: chọn bộ cao vừa tầm mắt khi đứng, đặt ở góc có ánh sáng tốt, cách xa cửa xoay và lối xe đẩy hành lý.
- Sân vườn, hiên nhà: đặt dưới mái hiên hoặc nơi có tán cây che bớt mưa, trên đế cao khỏi mặt đất để tránh ngấm nước, rêu.
- Phòng khách lớn: bộ đá tạc cỡ vừa đặt trên kệ gỗ thấp, sàn phải chịu được trọng lượng tập trung.
- Khu thờ tự của dòng họ, nhà thờ họ: một số gia đình đặt Tam Đa đá ở sân hoặc tiền đường như vật trang trí; nên hỏi ý các bậc trưởng họ trước.
Ở mọi vị trí, nguyên tắc chung là tượng phải đứng trên nền phẳng, chắc, không ở chỗ trẻ nhỏ có thể trèo lên hay đu bám. Một tượng đá đổ có thể gây chấn thương nặng.
Làm đế và chống thấm cho tượng đặt ngoài trời
Đá hoa có độ xốp nhất định, nước mưa thấm vào mang theo bụi, rêu và các chất trong không khí, lâu ngày tượng ố vàng, ố đen ở chân và những chỗ đọng nước. Để giảm hiện tượng này, nhiều xưởng quét một lớp chống thấm gốc silicone hoặc loại chuyên dụng cho đá sau khi hoàn thiện, và khuyên quét lại định kỳ tuỳ mức độ mưa nắng. Lớp này không làm đổi màu đá nếu chọn đúng loại.
Đế tượng ngoài trời nên làm bằng đá hoặc bê tông, cao khỏi mặt sân ít nhất một gang tay để nước mưa không ngập chân tượng. Mặt đế phẳng, có thể thêm chốt hoặc keo dán đá để tượng không xê dịch khi có người vô ý va phải. Ở chỗ đất mềm như bãi cỏ, cần đổ móng nhỏ dưới đế để tượng không lún nghiêng theo thời gian.
Ở các tỉnh ven biển, hơi muối làm đá phong hoá nhanh hơn. Đặt tượng dưới mái hiên và rửa nhẹ bằng nước sạch sau những đợt gió biển mạnh là cách giữ đơn giản. Tránh dùng chất tẩy có axit hay clo để tẩy ố, vì chúng ăn mòn đá hoa, làm bề mặt sần và mất độ bóng.
Vận chuyển và lắp đặt tượng đá cỡ lớn
Tượng đá cỡ lớn thường được xưởng đóng thùng gỗ và giao tận nơi. Khi nhận và lắp đặt, bạn nên chuẩn bị theo trình tự:
- Đo trước cửa ra vào, hành lang, cầu thang, thang máy xem thùng tượng có đi lọt không; hỏi xưởng kích thước và trọng lượng cả thùng.
- Chuẩn bị vị trí đặt: đế đã khô, phẳng, đủ chịu lực; với sàn gỗ hoặc sàn tầng trên, hỏi người có chuyên môn về tải trọng sàn.
- Khi mở thùng, kiểm tượng ngay tại chỗ: các chi tiết mảnh như gậy, như ý, ngón tay có sứt không; chụp ảnh lưu lại.
- Dùng xe đẩy, đòn khiêng, dây đai; không khiêng tượng bằng các chi tiết nhô ra; số người khiêng theo trọng lượng, không cố một mình.
- Đặt tượng lên đế, chỉnh thăng bằng bằng nêm nhựa hoặc nêm đá mỏng, rồi cố định bằng keo dán đá nếu đặt ngoài trời.
- Hỏi xưởng cách bảo dưỡng loại đá cụ thể của bộ tượng: chống thấm bằng gì, bao lâu quét lại.
Với tượng rất nặng, việc thuê đơn vị có kinh nghiệm vận chuyển đá là khoản đáng chi, vì một cú trượt tay có thể làm vỡ tượng và gây thương tích.
Tượng Tam Đa ngọc và đá bán quý cỡ nhỏ
Ở đầu kia của dải kích thước là những bộ Tam Đa nhỏ tạc từ ngọc hoàng long, ngọc bích, thạch anh. Ngọc hoàng long thực chất là chalcedony màu vàng, một dạng thạch anh vi tinh thể; ngọc bích trên thị trường thường là nephrite, dai và khó vỡ. Những loại này cứng hơn đá hoa nhiều, nên chỉ hợp tượng nhỏ, chi tiết đơn giản hơn.
Với tượng ngọc, điều cần để ý là đá nhuộm màu và đá ép. Đá nhuộm có màu tập trung ở khe nứt, ở bề mặt đậm hơn bên trong; đá ép từ bột trộn keo thường đồng màu, có bọt khí nhỏ và nhẹ tay hơn. Với món có giá trị, giấy giám định của một phòng giám định đá quý giúp xác định loại khoáng vật và có xử lý hay không.
Tượng ngọc cỡ nhỏ hợp tủ kính có đèn, bàn làm việc hay làm quà. Giữ bằng cách lau khăn mềm, tránh va đập với đồ kim loại, và cất trong hộp có lót vải khi dọn nhà. Xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết bộ tượng là đá tạc, ngọc hay bột đá trước khi đặt.
Chọn cỡ tượng đá theo không gian
Tượng đá đặt ở sảnh hay sân thường được nhìn từ xa, nên cỡ phải tương xứng với khoảng không quanh nó. Một cách ước lượng đơn giản là đứng ở chỗ người khách thường dừng lại, nhìn về vị trí đặt tượng: bộ tượng nên chiếm khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao bức tường phía sau nếu là sảnh, và không cao quá tầm mắt người đứng nếu là sân vườn có lối đi bộ.
Với sảnh nhà phố trần khoảng ba mét, bộ Tam Đa cao sáu bảy mươi phân trên bục thấp thường vừa vặn. Với sảnh biệt thự trần cao, có thể lên cỡ một mét hoặc hơn. Ở sân vườn nhỏ, bộ cỡ năm mươi phân đặt giữa các khóm cây sẽ hài hoà hơn một bộ lớn chiếm hết khoảng trống.
Trước khi chốt cỡ, bạn có thể cắt ba tấm bìa cứng theo chiều cao và chiều ngang dự kiến, dựng thử ở vị trí đặt trong vài ngày. Cách làm rẻ tiền này giúp tránh việc đặt xưởng tạc một bộ tượng nặng hàng trăm ký rồi mới thấy quá to hay quá nhỏ so với không gian.
Những câu nên hỏi xưởng trước khi đặt tượng đá
Đá gì, lấy từ đâu? Hỏi tên loại đá, màu, có phải đá nguyên khối không. Người tạc đá lâu năm trả lời ngay được, kèm ảnh khối đá trước khi tạc nếu là hàng đặt riêng.
Tạc tay hay máy? Nhiều xưởng dùng máy cắt phá thô rồi thợ tạc tinh bằng tay. Hỏi phần nào làm tay, nhất là nét mặt ba ông, vì đó là phần quyết định hồn tượng.
Kích thước và trọng lượng? Hỏi chiều cao, chiều ngang, chiều sâu đế và trọng lượng từng tượng để chuẩn bị chỗ đặt, đường vận chuyển.
Có chống thấm sẵn không? Hỏi tượng đã được xử lý bề mặt chưa, dùng loại gì, bao lâu cần quét lại khi đặt ngoài trời.
Đổi trả, bảo hành thế nào? Hỏi rõ trường hợp tượng sứt vỡ khi vận chuyển thì ai chịu, thời hạn báo lỗi, và có hỗ trợ sửa chữa sau này không.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Tam Đa đá cẩm thạch có đặt ngoài trời được không?
Được, nhưng nên đặt dưới mái hiên hoặc chỗ có che bớt mưa, trên đế cao khỏi mặt sân, và quét chống thấm định kỳ. Cẩm thạch khá mềm và xốp nên để mưa nắng trực tiếp lâu năm sẽ ố và mất độ bóng.
Làm sao biết tượng là đá tạc hay bột đá đúc?
Đá tạc có vân tự nhiên không lặp lại, rất nặng, mát tay lâu, có vết mài ở chỗ khuất. Bột đá đúc thường đồng màu hoặc có vân vẽ lặp, nhẹ hơn, có đường nối khuôn ở hai bên hông. Không nên tự cạo hay nhỏ axit lên tượng để thử.
Tượng đá bị ố vàng có làm sạch được không?
Vết ố nhẹ có thể rửa bằng nước sạch và bàn chải lông mềm. Vết ố lâu ngày nên nhờ thợ đá xử lý bằng hoá chất chuyên dụng. Tránh tự dùng chất tẩy có axit hay clo vì sẽ ăn mòn bề mặt đá hoa.
Một bộ Tam Đa đá cao một mét nặng bao nhiêu?
Tuỳ loại đá, độ đặc và dáng tượng, mỗi ông có thể nặng từ vài chục đến hàng trăm ký. Cách chắc nhất là hỏi xưởng trọng lượng cụ thể của từng tượng, để chuẩn bị đế, lối vận chuyển và số người khiêng.
Tượng đá đặt trên sàn gỗ có sao không?
Tượng đá nặng tập trung lực trên diện tích đế nhỏ, có thể làm lún hoặc hỏng sàn gỗ. Nên đặt trên một tấm đế rộng để phân bổ lực, và với tượng rất nặng hoặc sàn tầng trên, hỏi người có chuyên môn về tải trọng sàn.
Ngọc hoàng long có phải là ngọc không?
Ngọc hoàng long là tên thương mại; về khoáng vật học, đây là chalcedony màu vàng, một dạng thạch anh vi tinh thể. Đá này cứng, bóng đẹp, hợp tạc tượng nhỏ. Tên gọi "ngọc" ở đây theo cách gọi của thị trường, không phải jadeite hay nephrite.