Tượng rồng gỗ nguyên khối là tượng được đục từ một khối gỗ liền, không ghép, người thợ dùng đục và dao khắc tạo hình thân, vảy, râu, mây từ khối gỗ ban đầu. Rồng gỗ có màu ấm, thớ gỗ tự nhiên chạy theo thân rồng, và mỗi con mang dấu tay riêng của người thợ, điều mà tượng đổ khuôn không có.
Đổi lại, gỗ là vật liệu sống: hút ẩm, nhả ẩm, co ngót theo mùa, có thể nứt và có thể bị mọt. Bài này giúp bạn biết các loại gỗ hay dùng cho tượng rồng, cách nhìn ra tượng nguyên khối hay ghép, cách soi vết nứt và dấu hiệu mọt trước khi mua, và cách chăm để nét chạm giữ được nhiều năm.
Rồng gỗ trong nghề chạm khắc Việt
Chạm khắc gỗ là một trong những nghề thủ công lâu đời ở Việt Nam. Rồng xuất hiện trên vì kèo, đầu dư, cửa võng, hoành phi của đình làng, nhà thờ họ ở nhiều vùng. Các làng nghề như Đồng Kỵ, Phù Khê ở Bắc Ninh, La Xuyên ở Ninh Bình (thuộc Nam Định cũ) hay Kim Bồng ở Hội An vẫn còn làm tượng và đồ chạm, trong đó rồng là đề tài thường gặp.
Rồng chạm gỗ trên kiến trúc đình làng thường mang tính dân gian rõ nét: có khi rồng lẫn với mây, có khi đầu rồng ẩn trong lá, có khi rồng mẹ rồng con quấn quýt, xen cảnh sinh hoạt. Khi chuyển sang tượng bày trong nhà, người thợ thường làm theo mẫu rồng phổ biến, nhưng vẫn có những xưởng giữ lối chạm đình làng nếu bạn tìm.
Điều làm tượng rồng gỗ khác với tượng đổ khuôn là mỗi con là một bản làm tay. Hai con rồng cùng mẫu, cùng thợ vẫn có khác biệt nhỏ ở độ sâu nét đục, hướng thớ gỗ, đường cong của râu. Với người yêu đồ thủ công, chính sự khác biệt đó là giá trị.
Hiện nay nhiều xưởng dùng máy CNC để đục phá hình khối trước, rồi thợ mới hoàn thiện chi tiết bằng tay. Cách làm này rút ngắn thời gian và giúp giá dễ chịu hơn. Tượng làm theo lối này thường có các mặt cong đều tăm tắp và nét chạm lặp lại giống nhau giữa nhiều con; muốn một con đục tay hoàn toàn, bạn nên hỏi thẳng người bán.
Các loại gỗ hay dùng cho tượng rồng
Bảng dưới đây giới thiệu những loại gỗ bạn hay gặp trên tượng rồng. Tên gỗ trên thị trường đôi khi được dùng lẫn lộn, nên hãy hỏi người bán thêm về màu, mùi và nguồn gốc.
| Tên gỗ thường gọi | Màu và thớ | Đặc điểm khi làm tượng |
|---|---|---|
| Gỗ hương | Nâu đỏ đến nâu vàng, có mùi thơm nhẹ | Dễ đục chi tiết, thớ đẹp, lên dầu bóng |
| Gỗ trắc | Nâu đỏ sẫm đến gần đen, thớ mịn | Nặng, cứng, chi tiết sắc; một số loài thuộc diện quản lý |
| Gỗ mun | Đen hoặc đen sọc nâu | Rất cứng, đục khó, bóng như sừng |
| Gỗ bách xanh, ngọc am | Vàng nhạt đến nâu nhạt, thơm đặc trưng | Mùi hương được ưa chuộng; nhiều hàng gắn tên gọi không đúng |
| Gỗ xá xị, gỗ long não | Vàng nâu, thơm tinh dầu | Mềm vừa, dễ đục, có mùi hắc với người nhạy cảm |
| Gỗ mít | Vàng tươi, sẫm dần thành nâu | Hay dùng cho tượng thờ dân gian, dễ đục |
Một số loài gỗ quý như trắc, cẩm lai thuộc diện quản lý về khai thác và buôn bán theo quy định trong nước và công ước quốc tế. Khi mua tượng lớn bằng gỗ quý, bạn có thể hỏi người bán về nguồn gốc gỗ. Với tượng nhỏ, điều bạn cần quan tâm nhiều hơn là gỗ đã được sấy kỹ chưa và tay nghề đục có tốt không.
Nguyên khối hay ghép: cách nhìn
Theo dấu thớ gỗ. Ở tượng nguyên khối, thớ gỗ chạy liên tục từ đế lên thân, từ thân sang đầu, chỉ đổi hướng uốn lượn theo hình khối. Ở tượng ghép, bạn sẽ thấy chỗ thớ gỗ đổi hướng đột ngột, thường ở cổ, chân hoặc mây.
Tìm đường keo. Mối ghép dù khéo vẫn có một đường mảnh, đôi khi màu sẫm hơn do keo hút dầu. Soi dưới ánh đèn nghiêng sẽ dễ thấy hơn. Tượng lớn được ghép không hẳn là kém, vì khó tìm khối gỗ đủ to, nhưng người bán nên nói rõ.
Xem các chi tiết vươn ra. Râu, sừng dài thường được gắn rời vì đục liền rất dễ gãy theo thớ. Đây là chuyện thường gặp và chấp nhận được; điều cần kiểm là mối gắn có chắc không.
Nhìn đáy tượng. Đáy tượng nguyên khối thường cho thấy vòng năm hoặc thớ gỗ liền một mảng. Đáy tượng ghép có thể thấy nhiều mảng gỗ ghép lại, hoặc bị dán một tấm nỉ che kín, khi đó bạn nên hỏi thêm.
Vết nứt chân chim và nứt dọc thớ: khi nào đáng lo
Gỗ khi khô sẽ co lại, và co không đều theo các chiều. Nếu khối gỗ chưa được sấy đủ trước khi đục, tượng sẽ tiếp tục co sau khi về nhà bạn, tạo ra các vết nứt. Vết nứt nhỏ như sợi tóc, ngắn, tỏa ra từ tâm ở đáy hoặc ở chỗ gỗ dày, thường gọi là nứt chân chim, khá phổ biến với tượng nguyên khối lớn.
Nứt chân chim nhỏ thường không ảnh hưởng tới độ bền và nhiều người chơi gỗ coi đó là dấu hiệu của gỗ thật, gỗ nguyên khối. Đáng lo hơn là vết nứt dọc thớ chạy dài qua thân rồng hoặc qua cổ, nhất là khi vết nứt rộng dần theo thời gian, vì nó có thể làm tách rời một phần tượng.
Khí hậu Việt Nam thay đổi độ ẩm mạnh giữa các mùa, đặc biệt ở miền Bắc với mùa hanh khô và mùa nồm. Tượng gỗ đặt ngay dưới luồng gió điều hoà hoặc cạnh lò sưởi sẽ khô nhanh và dễ nứt hơn. Đặt tượng ở chỗ ổn định, tránh luồng gió thổi trực tiếp, là cách đơn giản nhất để hạn chế nứt.
Nếu tượng đã có vết nứt nhỏ, thợ gỗ có thể trám bằng mùn cưa trộn keo cùng màu rồi đánh bóng lại. Đừng tự đổ keo vào vết nứt khi chưa biết loại keo, vì có thể làm ố màu gỗ xung quanh.
Dấu hiệu mọt và nấm mốc cần soi khi mua
Gỗ chưa được xử lý kỹ hoặc để ở nơi ẩm có thể bị mọt và nấm. Trước khi nhận một tượng rồng gỗ, nhất là hàng để lâu trong kho, hãy kiểm những dấu hiệu sau:
- Lỗ nhỏ tròn trên bề mặt, đường kính chỉ một hai milimét, thường ở đáy hoặc chỗ khuất.
- Bột gỗ mịn như bột mì rơi ra khi gõ nhẹ tượng hoặc đọng dưới đáy hộp.
- Mảng gỗ nhẹ bất thường, ấn móng tay vào thấy lún, có thể là chỗ bị mục bên trong.
- Đốm trắng hoặc xanh xám như phấn trên bề mặt, nhất là ở kẽ vảy, là dấu hiệu nấm mốc.
- Mùi ẩm mốc thay vì mùi gỗ thơm đặc trưng.
Lỗ mọt cũ đã được xử lý có thể vẫn còn dấu, điều quan trọng là không còn bột mới. Nếu tượng có dấu hiệu mọt đang hoạt động, bạn nên đề nghị đổi hoặc nhờ thợ xử lý chống mọt trước khi đặt tượng gần đồ gỗ khác trong nhà, vì mọt có thể lan sang.
Hàng mới đục từ gỗ tươi còn có thể ra nhựa hoặc đổ mồ hôi gỗ trong những ngày nóng ẩm đầu tiên. Đây không phải mọt hay mốc; chỉ cần lau khô và để tượng nơi thoáng, hiện tượng sẽ giảm dần khi gỗ ổn định với môi trường mới.
Chọn cỡ và chỗ đặt cho rồng gỗ
Rồng gỗ nhẹ hơn đồng và đá cùng cỡ, nên có thể chọn tượng khá lớn cho kệ phòng khách mà không lo quá tải. Tượng dài khoảng một gang tay hợp với bàn làm việc, bàn trà; tượng dài hai đến ba gang hợp với kệ tivi, tủ trưng bày; tượng lớn hơn thường đặt trên kỷ, đôn gỗ riêng ở góc phòng khách hoặc sảnh. Kỷ đôn nên cùng tông màu gỗ với tượng để tạo thành một khối hài hoà.
Màu gỗ nên được cân với màu nội thất. Tượng gỗ hương, gỗ trắc màu nâu đỏ sẫm hợp với bộ bàn ghế gỗ truyền thống và tường màu kem, vàng nhạt. Tượng gỗ màu sáng như ngọc am, bách xanh, gỗ mít hợp với không gian tối giản, tường trắng. Đặt một tượng gỗ rất sẫm giữa nền gỗ cũng sẫm sẽ khiến nét chạm bị chìm, khó nhìn.
Theo quan niệm phong thủy được nhắc nhiều, rồng thuộc về phương Đông và hành Mộc, nên tượng rồng gỗ hay được nhiều gia đình đặt ở phía Đông hoặc phía tay trái nhìn từ trong nhà ra. Bạn có thể tham khảo nếu vị trí đó thuận tiện, nhưng điều quan trọng hơn với tượng gỗ là chỗ đặt khô ráo, không bị nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính và không nằm ngay luồng gió điều hoà.
Chăm tượng rồng gỗ để giữ nét chạm
Tượng gỗ không cần chăm cầu kỳ, nhưng cần đều tay. Một quy trình đơn giản cho tượng đặt trong nhà:
- Hằng tuần, quét bụi bằng cọ lông mềm theo chiều nét chạm, chú ý kẽ vảy và mây.
- Hằng tháng, lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm vắt thật kiệt, lau khô lại ngay.
- Vài tháng một lần, thoa một lớp dầu hoặc sáp dành cho đồ gỗ thật mỏng bằng cọ nhỏ, để thấm rồi lau đi phần thừa.
- Vào mùa nồm, để ý chỗ đặt có bị đọng hơi nước không; có thể dùng gói hút ẩm đặt gần.
- Vào mùa hanh khô hoặc khi dùng điều hoà lâu, tránh để tượng ngay dưới luồng gió.
- Khi di chuyển, nâng bằng đế và thân, không cầm râu, sừng hay đuôi.
Không dùng nước lau sàn, cồn, xăng thơm hay xịt đánh bóng đồ nội thất chứa silicon lên tượng gỗ chạm, vì có thể làm mờ nét, đọng trong kẽ và khó làm sạch về sau. Khi so sánh các mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết tên gỗ và cỡ tượng.
Câu hỏi thường gặp
Tượng rồng gỗ hương có thơm mãi không?
Mùi thơm của gỗ hương đến từ tinh dầu tự nhiên trong gỗ, sẽ nhạt dần theo thời gian, nhất là khi tượng đã được phủ sơn hoặc dầu bên ngoài. Nhiều người thấy mùi rõ hơn khi trời ẩm hoặc khi chà nhẹ vào một chỗ khuất.
Tượng rồng gỗ bị nứt có phải gỗ kém không?
Không hẳn. Nứt chân chim nhỏ là hiện tượng thường gặp ở tượng gỗ nguyên khối do gỗ co ngót. Điều đáng lo là vết nứt dọc thớ dài và rộng dần. Gỗ được sấy kỹ trước khi đục sẽ ít nứt hơn.
Làm sao biết tượng gỗ có bị mọt không?
Soi tìm lỗ nhỏ tròn trên bề mặt và để ý bột gỗ mịn rơi ra dưới đáy. Nếu có bột mới xuất hiện sau khi lau sạch vài ngày, mọt có thể vẫn đang hoạt động. Khi đó nên xử lý chống mọt và để tượng riêng.
Có nên đánh vecni bóng cho tượng rồng gỗ không?
Tuỳ sở thích. Lớp vecni bóng bảo vệ gỗ khỏi bụi bẩn và ẩm, nhưng làm mất cảm giác mộc của thớ gỗ và có thể lấp bớt nét chạm mảnh. Nhiều người chơi gỗ thích lau dầu hoặc sáp để giữ vẻ tự nhiên.
Tượng rồng gỗ có nên đặt ngoài trời không?
Không nên. Mưa nắng làm gỗ bạc màu, nứt nẻ và dễ mục. Nếu muốn đặt ở hiên nhà có mái che, hãy chọn gỗ cứng, phủ lớp bảo vệ dùng cho ngoài trời và kiểm tra thường xuyên.
Gỗ ngọc am và gỗ bách xanh có phải một loại không?
Đây là hai tên gọi hay được dùng gần nhau vì cùng thuộc nhóm cây lá kim, có mùi thơm đặc trưng và đều là gỗ quý hiếm ngoài tự nhiên. Trên thị trường, tên gọi này hay bị gắn cho các loại gỗ khác, nên bạn cần hỏi kỹ nguồn gốc.