Tượng mèo gốm kiểu Việt thường là con mèo nằm, mèo ngồi, mèo mướp, mèo cuộn tròn, phủ men lam, men nâu, men rạn hoặc để gốm mộc; khác mèo vẫy tay Nhật ở chỗ không giơ tay, không cầm đồng tiền và mang dáng con mèo nhà quen thuộc. Đây là lựa chọn của những người thích một món trang trí mộc mạc, hợp bàn trà, kệ sách, hiên nhà Việt.
Bài này giúp bạn phân biệt các dòng men hay gặp trên tượng mèo gốm, nhận tượng làm tay với tượng đổ khuôn, chọn mẫu theo chỗ đặt, và hiểu vì sao hình ảnh con mèo lại gần gũi với người Việt, từ tranh dân gian đến con giáp năm Mão.
Con mèo trong văn hoá Việt: từ bồ thóc đến tranh dân gian
Trong đời sống làng quê, con mèo gắn với việc giữ thóc lúa khỏi chuột. Hình ảnh mèo nằm bên bồ thóc, mèo ngủ trên hiên, mèo cuộn tròn cạnh bếp lửa quen thuộc đến mức đi vào ca dao, đồng dao và truyện kể cho trẻ con.
Tranh dân gian Đông Hồ có bức "Đám cưới chuột" rất nổi tiếng: đoàn chuột rước dâu mang lễ vật như con chim, con cá đến dâng mèo để được yên ổn qua đường. Bức tranh được đọc theo nhiều tầng nghĩa, từ cảnh vui ngày Tết đến lời châm biếm nhẹ nhàng, và con mèo trong tranh đã trở thành một hình ảnh quen của mỹ thuật dân gian. Ngày nay, cảnh Đám cưới chuột vẫn được in lên đĩa sứ, khay gỗ, áo phông, và có xưởng gốm dựng lại thành tượng, phù điêu để bày trong nhà.
Người Việt còn xếp con mèo vào vị trí Mão trong 12 con giáp, nơi nhiều nước khác đặt con thỏ. Tất cả những điều này khiến tượng mèo gốm kiểu Việt mang một sắc thái khác mèo vẫy tay: nó gợi nhớ nếp nhà, sự yên ả, hơn là lời chúc mời khách của quầy hàng. Người mua tượng mèo gốm thường không tìm một vật phẩm cầu may, mà tìm một món đồ khiến góc nhà thân quen hơn, giống như có thêm một con mèo hiền nằm sưởi nắng bên hiên.
Các dòng men hay gặp trên tượng mèo gốm
Tượng mèo gốm ở các xưởng trong nước dùng nhiều dòng men khác nhau. Bảng dưới giúp bạn nhận nhanh và biết mỗi loại hợp chỗ nào.
| Dòng men | Nhận diện | Cảm giác | Hợp đặt ở |
|---|---|---|---|
| Men lam | Hoa văn hoặc vằn lông vẽ màu xanh lam trên nền trắng, dưới lớp men trong | Thanh nhã, truyền thống | Kệ sách, tủ phòng khách, bàn trà |
| Men rạn | Mạng đường rạn nhỏ phủ khắp mặt men, thường màu ngà hoặc xám | Cổ kính, trầm | Nhà gỗ, góc trà, tủ trưng đồ cũ |
| Men nâu, men da lươn | Màu nâu, vàng nâu, có chỗ chảy loang tự nhiên | Ấm, mộc | Hiên nhà, bàn làm việc gỗ |
| Men xanh đồng, men màu | Xanh lục, xanh ngọc, có khi trổ bông nhiều màu | Tươi, nổi bật | Góc sáng, nội thất hiện đại |
| Gốm mộc không men | Bề mặt đất nung đỏ hoặc nâu, sờ thấy nhám | Mộc mạc, gần gũi | Sân vườn có mái, chậu cây, bậc thềm |
Gốm mộc không men hút nước nhiều hơn, nên nếu đặt ngoài hiên cần có mái che và kê đế cho thoáng đáy, tránh rêu mốc. Men lam và men rạn nên để trong nhà, tránh nắng gắt và nước mưa tạt.
Làm tay hay đổ khuôn: nhìn vào đâu
Độ đối xứng. Tượng nặn tay hoặc chuốt tay có những lệch nhỏ tự nhiên giữa hai bên tai, hai chân trước. Tượng đổ khuôn giống nhau gần như tuyệt đối giữa các con cùng mẫu. Đặt hai con cùng mẫu cạnh nhau là cách nhanh nhất để nhận ra.
Dấu vết dụng cụ. Tượng nặn tay có thể còn dấu ngón tay, dấu que gỗ ở chỗ khuất. Tượng đổ khuôn có đường ráp khuôn dọc hai bên thân, ở hàng tốt đã được gọt nhẵn.
Nét vẽ men lam. Vẽ tay có nét đậm nhạt, màu lam đọng ở chỗ bút dừng, vằn lông mềm. Decal lam in sẵn có nét đều, màu phẳng, đôi khi lộ mép decal mờ.
Trọng lượng và thành tượng. Tượng nặn đặc hoặc thành dày nặng tay; tượng đổ khuôn rỗng nhẹ hơn, thường có lỗ thoát khí nhỏ ở đáy để tượng không nứt khi nung.
Giá trị không chỉ nằm ở làm tay. Tượng đổ khuôn từ một mẫu đẹp, men tốt vẫn là món trang trí đáng mua. Làm tay quý ở tính độc bản; đổ khuôn quý ở độ đều và giá dễ chịu. Chọn theo nhu cầu của bạn.
Các kiểu dáng mèo gốm Việt hay gặp
Dáng tượng quyết định cảm giác của góc nhà. Một vài kiểu phổ biến trên kệ hàng gốm:
- Mèo nằm cuộn tròn ngủ: gợi sự yên ả, hợp bàn trà, đầu giường, góc đọc sách.
- Mèo ngồi thẳng nhìn xa: dáng tỉnh táo, trang nhã, hợp kệ cao hoặc bậu cửa sổ rộng.
- Mèo nằm duỗi trên chiếu, trên gối: thường có đế hình chiếc chiếu nhỏ, hợp làm chặn giấy trên bàn viết.
- Mèo mướp vằn lông: vằn vẽ tay bằng men lam hoặc men nâu, gần với hình ảnh mèo ta.
- Mèo mẹ ôm con: hợp làm quà cho gia đình trẻ, quà mừng nhà mới.
- Mèo theo tích tranh dân gian: có xưởng làm tượng hoặc phù điêu theo cảnh Đám cưới chuột, hợp người yêu mỹ thuật dân gian.
Khác với mèo vẫy tay, tượng mèo gốm Việt hiếm khi có chữ hay đồng tiền. Nếu bạn muốn một lời chúc rõ ràng, có thể kèm thiệp; còn nếu muốn món trang trí thuần tuý, dáng mèo và màu men đã đủ nói lên gu của gia chủ.
Một con mèo gốm được làm ra thế nào
Biết qua các công đoạn giúp bạn hiểu vì sao hai con mèo cùng mẫu lại có giá khác nhau, và vì sao những lỗi nhỏ của đồ nung là chuyện bình thường. Quy trình ở mỗi xưởng có khác, nhưng thường đi qua các bước chính sau:
- Tạo mẫu: thợ nặn con mèo mẫu bằng đất hoặc thạch cao, chỉnh từng đường lông, nét mặt. Mẫu đẹp hay không quyết định toàn bộ những con đổ ra sau này.
- Làm khuôn: từ mẫu, xưởng đổ khuôn thạch cao gồm hai hoặc nhiều mảnh ghép.
- Tạo hình: rót hồ đất lỏng vào khuôn để lấy tượng rỗng, hoặc ấn đất dẻo vào khuôn để lấy tượng đặc; tượng nặn tay thì bỏ qua bước khuôn.
- Sửa mộc: gỡ tượng khỏi khuôn, gọt đường ráp, khoét lỗ thoát khí, chỉnh lại tai, mắt, vằn lông cho sắc.
- Phơi và nung sơ: tượng được phơi khô từ từ để không nứt, có xưởng nung sơ một lần cho cứng.
- Vẽ và tráng men: vẽ lam hoặc vẽ màu dưới men, sau đó nhúng hoặc phun men phủ ngoài.
- Nung chính: đưa vào lò ở nhiệt độ cao, mất nhiều giờ nung và nhiều giờ để nguội trước khi ra lò.
- Chọn hàng: thợ loại những con nứt, chảy men nặng, phần còn lại được phân loại theo độ đẹp.
Mỗi bước đều có hao hụt, và một mẻ lò không bao giờ cho toàn con đẹp. Đó là lý do tượng vẽ tay, men đều, không bọt thường đắt hơn con cùng mẫu có lỗi nhỏ.
Bày tượng mèo gốm cho hợp nhà Việt
Bàn trà là chỗ đẹp nhất cho một con mèo gốm nhỏ. Đặt mèo cạnh ấm chén, khay trà, ở góc bàn không vướng tay rót nước. Men lam và men nâu hợp với ấm đất nung, chén sứ trắng; men xanh đồng hợp với bàn gỗ sáng màu trong căn hộ hiện đại.
Kệ sách, tủ phòng khách hợp mèo ngồi thẳng hoặc mèo mẹ con cỡ vừa, đặt xen giữa các hàng sách để phá sự đơn điệu. Hiên nhà, bậc thềm có mái che hợp mèo gốm mộc, đặt cạnh chậu cây hoặc chum nước. Ở những chỗ này, chọn tượng đế rộng, nặng, không có chi tiết mảnh dễ gãy. Một con mèo gốm mộc nằm cạnh chum nước ngoài hiên, qua vài mùa mưa nắng sẽ ngả màu trầm, hoà vào khung cảnh như thể nó đã ở đó từ lâu.
Tượng mèo gốm không phải tượng thờ, không có quy định về hướng. Lý do thực tế đáng để ý: đặt ngoài tầm với của trẻ nhỏ nếu tượng dễ vỡ, tránh chỗ mèo nhà hay nhảy lên, tránh sát bếp vì chênh nhiệt có thể làm men rạn thêm. Nếu nhà bạn có mèo thật, một con mèo gốm cạnh chỗ nằm của nó cũng là một góc ảnh dễ thương.
Lau, giữ và chọn mua tượng mèo gốm
Tượng men bóng lau bằng khăn ẩm rồi khăn khô là sạch. Tượng men rạn cần nhẹ tay hơn, vì bụi bẩn dễ ăn theo đường rạn; nếu đường rạn sẫm dần theo thời gian, đó cũng là nét đẹp tự nhiên mà nhiều người thích. Gốm mộc chỉ nên quét bụi khô, tránh nước xà phòng ngấm vào xương gốm.
Khi mua, cầm tượng lên xem đáy: đáy phẳng, không cập kênh, không có vết nứt chân chim. Gõ nhẹ vào thân nghe tiếng; tiếng rè là dấu hiệu nứt ngầm. Xoay tượng dưới ánh sáng tự nhiên để nhìn bọt men, chỗ men co lộ xương. Với tượng men lam, nhìn kỹ màu lam: lam tốt có sắc xanh sâu, chỗ đậm chỗ nhạt theo nét bút; lam nhoè loang ra ngoài nét là do men chảy hoặc vẽ trên nền chưa khô.
Mua online, hỏi rõ kích thước ba chiều, dòng men, làm tay hay đổ khuôn, và xin ảnh chụp cận đáy. Gốm là hàng dễ vỡ khi vận chuyển, nên hỏi trước cách đóng gói và chính sách đổi khi vỡ. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so dòng men và cỡ trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng mèo gốm Việt có dùng thay mèo thần tài được không?
Được, nếu bạn thích dáng mèo nhà hơn mèo vẫy tay Nhật. Tượng mèo gốm Việt không mang ý mời khách rõ như mèo vẫy tay, nhưng là món trang trí đẹp cho quầy, bàn làm việc. Ý nghĩa nằm ở cách bạn chọn và bày.
Men rạn có phải là lỗi gốm không?
Men rạn là kỹ thuật cố ý: thợ điều chỉnh men và cách nung để mặt men co ngót tạo mạng đường rạn đều. Nó khác vết nứt lỗi xuyên qua xương gốm. Cách phân biệt là gõ nhẹ: men rạn vẫn cho tiếng trong, nứt thật nghe rè.
Tượng mèo gốm mộc đặt ngoài vườn có bền không?
Gốm mộc nung kỹ khá bền với thời tiết nếu có mái che và đế thoáng. Để dưới mưa liên tục, gốm hút nước, lâu ngày có thể bám rêu, phong hoá bề mặt. Nhiều người lại thích lớp rêu nhẹ vì trông tự nhiên.
Có nên tặng tượng mèo gốm cho người tuổi Mão không?
Rất hợp, vì người Việt tuổi Mão cầm tinh con mèo. Chọn dáng mèo hiền, men nhã, cỡ vừa, kèm thiệp giải thích ý chọn con mèo. Với người lớn tuổi, men lam và men nâu thường được ưa hơn màu sặc sỡ.
Làm sao biết tượng mèo gốm có chì trong men không?
Bằng mắt thường không xác định được. Với tượng trang trí không dùng đựng thức ăn, rủi ro thấp. Không dùng tượng gốm trang trí làm bát ăn cho thú cưng hay đựng đồ ăn, và rửa tay sau khi lau những món gốm màu sặc sỡ không rõ nguồn gốc.