Tượng hổ bằng đồng phổ biến nhất được đúc từ đồng thau (đồng pha kẽm), màu vàng; ngoài ra có đồng đỏ hàm lượng đồng cao, đồng hun màu nâu sẫm và tượng mạ vàng, mạ bạc trên nền đồng. Chất lượng một con hổ đồng nằm ở ba chỗ: loại đồng, cách đúc (đặc hay rỗng, nguyên khối hay ghép nhiều phần) và khâu chạm nguội sau đúc để làm sắc vằn, lông, móng.
Bài này giúp bạn đọc một tượng hổ đồng như người trong nghề: nhìn đáy, nhìn mối ghép, nhìn độ sâu của rãnh vằn, ước lượng độ nặng. Phần cuối bàn về chuyện giữ màu, vì khí hậu nồm miền Bắc, gió biển miền Trung và độ ẩm miền Nam đều làm đồng đổi màu theo những cách khác nhau.
Vì sao đồng là chất liệu được ưa cho tượng hổ
Hổ là con vật có cơ bắp rõ, lông ngắn, vằn chạy theo thớ thịt. Đồng đúc cho phép thể hiện những chi tiết ấy rất tốt: kim loại lỏng điền vào từng rãnh khuôn, sau đó người thợ dùng đục, giũa chạm lại cho vằn sắc và sâu. Ánh kim của đồng còn làm nổi khối cơ vai, khối hông khi có đèn chiếu nghiêng, thứ mà bột đá sơn màu khó có được.
Đồng cũng bền với va chạm nhẹ hơn nhiều chất liệu khác. Một con hổ đồng rơi từ bàn xuống sàn gạch thường chỉ móp hoặc trầy, hiếm khi vỡ, trong khi bột đá hay sứ có thể gãy đuôi, gãy chân. Với gia đình hay chuyển nhà, văn phòng hay sắp xếp lại, đây là lợi thế đáng kể.
Ngoài ra, đồ đồng có truyền thống lâu đời ở Việt Nam, từ trống đồng đến đồ thờ. Nhiều người thích tượng hổ đồng vì cảm giác "đồ thật", nặng tay, có thể giữ qua nhiều thế hệ. Đổi lại, tượng đồng nặng, cần chỗ đặt chắc, và màu sẽ thay đổi theo năm tháng nếu không được chăm.
Các loại đồng và lớp hoàn thiện thường gặp trên tượng hổ
Tên gọi trên mô tả sản phẩm đôi khi trộn giữa tên kim loại và tên lớp mặt. Bảng dưới tách hai thứ ấy ra.
| Tên hay gặp | Thực chất | Màu và cảm giác | Điểm cần hỏi |
|---|---|---|---|
| Đồng vàng | Đồng thau, đồng pha kẽm | Vàng sáng khi mới, ngả vàng nâu theo thời gian | Có phủ lớp bóng chống xỉn không |
| Đồng đỏ | Đồng hàm lượng rất cao | Hồng cam, sẫm nhanh thành nâu đỏ | Đúc đặc hay rỗng, có chạm lại không |
| Đồng hun, đồng giả cổ | Đồng thau hoặc đồng đỏ được xử lý hoá chất, nhiệt cho sẫm | Nâu đen, có chỗ được đánh sáng ở gờ nổi | Lớp hun có phủ bảo vệ không, có bám tay không |
| Đồng mạ vàng | Nền đồng phủ lớp vàng mỏng bằng điện hoá | Vàng tươi, bóng như gương | Lớp mạ dày mỏng thế nào, có bong ở gờ không |
| Đồng mạ bạc, mạ niken | Nền đồng phủ kim loại trắng | Trắng sáng, hiện đại | Mạ có đều ở kẽ vằn không |
| Hợp kim kẽm, "đồng" giá rẻ | Thường là hợp kim kẽm hoặc nhôm phủ màu đồng | Nhẹ hơn hẳn, màu đều tăm tắp | Hỏi rõ thành phần, xem chỗ trầy |
Dòng cuối cùng là chỗ người mua hay nhầm nhất. Hợp kim kẽm đúc áp lực cho ra tượng rất sắc nét, giá thấp, nhưng nhẹ hơn đồng đáng kể và khi trầy lộ ra màu xám bạc. Nó không phải hàng kém, chỉ là một vật liệu khác; vấn đề nằm ở chỗ mô tả có ghi đúng hay không.
Đọc một tượng hổ đồng: năm chỗ nên nhìn
Đáy tượng. Lật tượng lên. Tượng đúc rỗng có lỗ ở đáy, nhìn vào thấy lòng rỗng, đôi khi được đổ thêm cát, xi măng hoặc chì để tăng trọng lượng và hạ trọng tâm. Tượng đúc đặc đáy kín. Cả hai đều có thể đẹp, nhưng giá và độ nặng khác nhau, nên mô tả cần ghi rõ.
Mối ghép. Tượng lớn thường được đúc thành nhiều phần (đầu, thân, đuôi, đế đá) rồi hàn ghép. Mối ghép tốt được mài và hun màu khớp, gần như không thấy; mối ghép vội để lại đường gờ, vết hàn sần hoặc chênh màu. Đuôi hổ là chỗ hay bị gắn rời, bạn nên lay nhẹ xem có lỏng không.
Độ sâu rãnh vằn. Ở tượng được chạm nguội kỹ, rãnh vằn có đáy rõ, mép rãnh sắc, chạy theo khối cơ. Ở tượng chỉ lấy ra từ khuôn rồi đánh bóng, vằn nông, mép tròn, có chỗ mờ hẳn. Đưa đèn pin chiếu nghiêng là thấy ngay sự khác biệt.
Mắt, răng, móng. Đây là những chi tiết nhỏ nhất và khó đúc nhất. Mắt có tròng rõ, răng nanh tách khỏi hàm, móng chân có khía là dấu hiệu tay nghề. Một số mẫu gắn mắt bằng đá hoặc thuỷ tinh; nên kiểm tra chúng có được gắn chắc không.
Lớp mặt. Xem chỗ gờ nổi và chỗ lõm. Đồng hun đẹp thường để gờ nổi sáng hơn, lõm tối hơn, tạo chiều sâu. Lớp mạ vàng kém dễ bong ở gờ nổi, lộ màu đồng bên dưới. Lớp sơn màu đồng trên nền hợp kim thì có cảm giác hơi nhựa khi gõ móng tay vào.
Độ nặng: tin được đến đâu
Nhiều người cầm tượng lên, thấy nặng là yên tâm "đồng thật". Cách này đúng một phần: đồng có tỉ trọng cao, khoảng 8,4 đến 8,9 gam trên một phân khối tuỳ loại, nặng hơn hẳn nhôm hay bột đá. Một con hổ đồng đúc đặc dài một gang tay đã đủ làm mỏi cổ tay người cầm lâu.
Nhưng độ nặng có thể bị "làm giả". Tượng đồng rỗng có thể được đổ chì hoặc xi măng bên trong, tượng hợp kim kẽm cũng khá nặng (tỉ trọng kẽm khoảng 7 gam trên một phân khối). Ngược lại, một tượng đồng đúc rỗng mỏng, rất đẹp và rất thật, lại có thể nhẹ hơn mong đợi. Vì vậy độ nặng chỉ là một dữ kiện, phải xem cùng đáy, chỗ trầy và mô tả.
Khi mua online, bạn nên hỏi người bán trọng lượng cụ thể và kích thước ba chiều. Từ hai con số này, bạn có thể so giữa các mẫu cùng cỡ: một mẫu nhẹ hơn hẳn mẫu khác cùng kích thước thì hoặc là đúc rỗng mỏng, hoặc là vật liệu khác. Hỏi thêm một câu là có câu trả lời.
Giữ màu tượng hổ đồng trong nhà
Đồng phản ứng với không khí ẩm, mồ hôi tay và các khí trong bếp. Dưới đây là cách chăm sóc nhẹ nhàng, dùng được cho phần lớn tượng có lớp phủ bảo vệ:
- Lau bụi mỗi tuần bằng khăn khô mềm hoặc chổi lông, đi theo chiều vằn để bụi không bị ép sâu vào rãnh.
- Hạn chế cầm nắm bằng tay trần; nếu phải di chuyển, đeo găng vải hoặc cầm vào đế.
- Mỗi vài tháng, lau bằng khăn hơi ẩm (nước sạch, vắt thật khô), rồi lau lại ngay bằng khăn khô. Không ngâm tượng vào nước.
- Không dùng chất tẩy rửa mạnh, giấm, chanh hay kem đánh răng lên tượng có lớp hun hoặc lớp mạ, vì chúng ăn mất lớp hoàn thiện.
- Mùa nồm, có thể dùng máy hút ẩm hoặc đóng cửa tủ kính để giảm hơi nước đọng trên bề mặt.
- Nếu tượng đã có vết xanh hoặc đốm tối và lớp phủ đã mòn, nên đưa thợ đồ đồng xử lý, phủ lại; tự chà mạnh dễ làm loang màu.
Với tượng đồng không phủ, bạn cũng có thể chọn để màu tự sẫm dần, tạo vẻ cũ tự nhiên. Đây là lựa chọn thẩm mỹ, không phải dấu hiệu hư hỏng, miễn là không xuất hiện vết xanh loang lổ do ẩm và muối.
Đồng nguyên màu, đồng hun hay mạ vàng: chọn lớp mặt theo gu
Đồng nguyên màu đánh bóng. Lớp mặt sáng, thấy rõ ánh kim của kim loại. Hợp với người thích vẻ mới, tươi, và chịu khó lau. Nếu không có lớp phủ bảo vệ, chỉ sau vài tháng ở nơi ẩm là bề mặt đã mờ đi; vì vậy phần lớn tượng loại này được phủ một lớp sơn bóng trong suốt.
Đồng hun giả cổ. Lớp mặt nâu sẫm, các gờ nổi như vai, sống mũi, móng được đánh sáng lên, tạo chiều sâu cho vằn. Đây là lớp mặt dễ sống nhất: vết tay, bụi nhẹ và sự sẫm màu tự nhiên đều hoà vào tông màu sẵn có. Hợp với kệ gỗ tối, phòng khách truyền thống.
Mạ vàng. Bóng loáng, nổi bật dưới đèn, thường được chọn cho sảnh, quầy lễ tân hay làm quà khai trương. Lớp mạ mỏng có thể mòn ở chỗ hay chạm như đầu, lưng; lớp mạ dày hơn bền hơn nhưng đắt hơn. Khi lau, chỉ dùng khăn mềm khô, tránh mọi loại bột đánh bóng.
Phối nhiều màu. Một số mẫu hun nâu thân nhưng mạ vàng phần vằn, hoặc để đế đá màu đen, thân đồng vàng. Kiểu phối này đẹp khi làm kỹ, nhưng chỗ giáp màu là nơi dễ lộ khuyết điểm. Bạn nên nhìn sát đường ranh giới giữa hai lớp màu trước khi chọn.
Một nguyên tắc chọn nhanh. Không gian càng nhiều kính, kim loại và màu trắng thì đồng sáng hoặc mạ càng hợp; không gian càng nhiều gỗ, gạch nung, vải thô thì đồng hun càng ăn nhập. Màu của chỗ đặt thường là câu trả lời dễ nhất.
Chọn tượng hổ đồng theo chỗ đặt
Trên bàn làm việc, tượng đồng nhỏ dài khoảng 15 đến 20 phân là vừa: đủ nặng để không bị gạt đổ, đủ gọn để không chiếm chỗ. Bạn nên lót nỉ dưới đế để tránh xước mặt bàn gỗ hoặc mặt kính. Màu đồng vàng hoặc đồng hun nâu đều hợp; nếu bàn sáng màu, đồng hun tạo điểm nhấn trầm, nếu bàn tối màu, đồng vàng nổi hơn.
Trên kệ phòng khách, tượng 30 đến 50 phân là cỡ phổ biến. Cần kiểm tra tải trọng của kệ, vì tượng đồng đặc cỡ này có thể nặng đến vài chục ký. Kệ ván treo tường mỏng không phải chỗ cho một con hổ đồng lớn.
Ở sảnh hoặc ngoài sân, tượng đồng cỡ lớn cần bệ và bắt cố định. Ngoài trời, đồng sẽ chuyển màu nhanh, có thể sang xanh xám ở các tỉnh ven biển như Khánh Hòa, Quảng Ninh. Nếu bạn muốn giữ màu vàng, cần chấp nhận việc phủ lại định kỳ; nếu thích vẻ cổ, cứ để thời gian làm việc của nó. Khi chọn mẫu, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trọng lượng giữa các cỡ.
Câu hỏi thường gặp
Tượng hổ đồng bị đen có phải đồng giả không?
Không. Đồng thật cũng sẫm màu theo thời gian khi lớp phủ mòn, vì phản ứng với không khí ẩm và mồ hôi tay. Sẫm đều là bình thường. Nếu trầy vào thấy lớp dưới màu xám bạc thay vì vàng hoặc hồng, khi đó mới cần hỏi lại về thành phần vật liệu.
Có nên dùng nước rửa đồng bán sẵn để làm sáng tượng hổ?
Chỉ nên dùng cho tượng đồng không hun, không mạ, và thử trước ở chỗ khuất dưới đáy. Với tượng đồng hun nâu hoặc mạ vàng, dung dịch đánh bóng có thể ăn mất lớp hoàn thiện, để lại mảng sáng loang. Tốt nhất hỏi người bán lớp mặt là gì trước khi xử lý.
Tượng hổ đồng đúc rỗng có kém hơn đúc đặc không?
Không hẳn. Đúc rỗng giúp tượng lớn nhẹ hơn, ít co ngót, ít nứt khi nguội, nên được dùng rất rộng cho tượng cỡ vừa và lớn. Điều quan trọng là mô tả phải nói rõ và thành tượng đủ dày để không móp khi va nhẹ.
Làm sao biết tượng là đồng hay hợp kim kẽm phủ màu?
Xem chỗ trầy hoặc đáy: đồng lộ màu vàng hoặc hồng, hợp kim kẽm lộ màu xám bạc. Hợp kim kẽm thường nhẹ hơn đồng cùng cỡ. Nếu vẫn không chắc, bạn có thể nhờ tiệm kim hoàn hoặc thợ đồ đồng xem giúp.
Tượng hổ đồng có hợp đặt ngoài trời không?
Có, đồng chịu mưa nắng tốt hơn bột đá hay gỗ. Tuy vậy màu sẽ thay đổi nhanh, có thể chuyển nâu sẫm rồi xanh xám, nhất là gần biển. Cần bệ cao thoát nước và cố định tượng để tránh đổ hoặc bị lấy mất.